Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік-Шығыс Азия жемісі
ағаш
Southeast Asian fruit
the tree
Рамбутан (/r//æ//m/'/b//uː//t//ən/; таксономиялық атауы: Nephelium lappaceum) – сапинд тұқымдасына жататын орташа мөлшердегі тропикалық ағаш.
Rambutan (/r//æ//m/'/b//uː//t//ən/; taxonomic name: Nephelium lappaceum) is a medium sized tropical tree in the family Sapindaceae.
Сипаттама
Бұл биіктігі 30 см-ге дейін өсетін мәңгі жасыл ағаш. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, ұзындығы 14-30 см, үштен 11 дейін жапырақшалары бар. Әр жапырақшаның ені 5-15 см, ал алқабы 3-10 см, жиектері бүтін. Гүлдері кішкентай, 2,5-5 мм, құлпынайсыз, дискоидты және 15-30 см ені бар тік ұштық шоғырларда орналасқан. Жемісінің қабығы – арил, мөлдір, ақшыл немесе өте ашық қызғылт түсті, тәтті, сәл қышқыл дәмі жүзімді еске түсіреді.
It is an evergreen tree growing to a height of The leaves are alternate, 14–30 cm long, pinnate, with three to 11 leaflets, each leaflet 5–15 cm wide and 3–10 cm broad, with an entire margin. The flowers are small, 2.5–5 mm, apetalous, discoidal, and borne in erect terminal panicles 15–30 cm wide. The fruit flesh, the aril, is translucent, whitish, or very pale pink, with a sweet, mildly acidic flavor reminiscent of grapes.
Қоректік заттар
Рамбутан жемісінің 78% құрамы су, 21% көмірсулар, 1% ақуыз және майы өте аз (кесте; деректер сиропталған консервіленген жеміске қатысты; шикі жемістің деректері жарияланбаған). Қоректік құрамы жағынан консервіленген жемісте марганец орташа деңгейде (күнделікті қажеттіліктің 16%) болады, ал 100 граммдық мөлшерде 82 калория береді (кесте). Басқа микроэлементтердің мөлшері төмен.
Rambutan fruit is 78% water, 21% carbohydrates, 1% protein, and has negligible fat (table; data are for canned fruit in syrup; raw fruit data are unpublished). In terms of nutritional content, the canned fruit contains only manganese at a moderate level (16% of the Daily Value), while providing 82 calories in a 100 gram reference amount (table). Other micronutrients are at a low level.
Фитохимиялық заттар
Пигментсіз жеміс еті болғандықтан, рамбутанның полифенол құрамы айтарлықтай емес, бірақ оның түрлі-түсті қабығында сиринги, кумарин, галь, кофе және эллаг қышқылы сияқты әртүрлі фенол қышқылдары кездеседі. Рамбутан тұқымдарында қаныққан және қанықпаған май қышқылдары тең пропорцияда болады, арахид (34%) және олеин (42%) қышқылдары майлылығы бойынша ең көп мөлшерде кездеседі. Рамбутан жемісінің жағымды хош иісі бета-дамасценон, ванилин, фенилацетил және корица қышқылы сияқты көптеген ұшпалы органикалық қосылыстардың нәтижесі болып табылады.
As an un pigmented fruit flesh, rambutan does not contain significant polyphenol content, but its colorful rind displays diverse phenolic acids, such as syringic, coumaric, gallic, caffeic, and ellagic acids. Rambutan seeds contain equal proportions of saturated and unsaturated fatty acids, where arachidic (34%) and oleic (42%) acids, respectively, are the highest in fat content. The pleasant fragrance of rambutan fruit derives from numerous volatile organic compounds, including beta damascenone, vanillin, phenylacetic acid, and cinnamic acid.
Аңтану
Ароматты рамбутан гүлдері көптеген жәндіктерге, әсіресе араларға өте тартымды. Басты тозаңдаушылар – шыбындар (Diptera), аралар (Hymenoptera) және құмырсқалар (Solenopsis). Diptera тобынан Lucilia spp. көптеп кездеседі, ал Hymenoptera тобынан бал аралары (Apis dorsata және A. cerana) мен тіксіз аралар туысы (Trigona) ең көп таралған. Индонезияда 22 рамбутан сорты жақсы сапалы деп танылған, олардың ішінде бес сорт – «Бинжай», «Лебак Булус», «Рапия», «Симакан» және «Синьоня» – жетекші коммерциялық сорттар болып есептеледі, ал тағы да басқа танымал сорттар – «Симакан», «Силенгкенг», «Сиконто» және «Ачех кунинг». Ағаштар теңіз деңгейінен жоғары биіктікте жақсы өседі, ал терең, сазды немесе құмды-сазды топырақтарда, органикалық заттарға бай болса, өте жақсы өнім береді. Жақсы дренажға ие төбелі жерлерде өседі. Малайзияда рамбутан наурыздан шілдеге дейін және маусымнан қарашаға дейін, әдетте құрғақ мерзімнен кейін жауған жаңбырға жауап ретінде гүлдейді. Басқа аймақтарда гүлдеу мерзімі әртүрлі болады. Көбінесе, бірақ әрқашан емес, гүлдер күнінің басында ашылады. Гүлдеудің ең жақсы кезінде әйел гүлшоғырындағы 100-ге дейін гүлдер ашылуы мүмкін. Бастапқы жеміс орналасуы 25 пайызға жуық болуы мүмкін, бірақ жоғары деформация деңгейі егін жинау кезінде өнімнің айтарлықтай төмендеуіне (1-3 пайыз) әкеледі. Жеміс гүлденгеннен кейін 15-18 аптада піседі. Шри-Ланкада рамбутан өсіру көбінесе шағын үй шаруашылықтарында жүзеге асырылады. Келани өзені аңғарындағы Малвана ауылы рамбутан бақтарымен әйгілі. Олардың өнімдері мамыр, маусым және шілде айларында нарыққа шығады, осы кезде Коломбо көшелерінде маусымдық саудагерлерді көру жиі кездеседі. Шри-Ланкада қаңтар және ақпан айларында Бибиле, Медагама және Монарагала сияқты аймақтарда да рамбутан өндірісі жүзеге асырылады. Аталық және аналық гүлдердің иісі сәл тәтті, жұмыртқалықтың негізінде функционалды нектарийлер бар. Аналық гүлдер аталық гүлдерге қарағанда 2-3 есе көп нектар шығарады. Нектардағы қанттың концентрациясы 18-47 пайыз аралығында болады және гүл түрлеріне қарай шамамен бірдей. Рамбутан Малайзиядағы аралар үшін маңызды нектар көзі болып табылады. Құлай сүреу қажет, өйткені көптеген функционалды аналық гүлдерде аналық гүлдер жоқ. Кейбір сорттарда апомиксис кездесуі мүмкін, бірақ рамбутан, личи сияқты, тозаңдану үшін жәндіктерге тәуелді. Малайзияда, аналық гүлдердің шамамен бір пайызы ғана жеміс береді, ал гүлдерді қаптап қоюдан жеміс пайда болмайды, ал қолмен тозаңдану нәтижесінде 13 пайыз жеміс орналасады. Тозаңдаушылар еркек немесе гермафродит гүлдерге (ағаштарға) адал болуы мүмкін, осылайша еркек және аналық гүлдердің арасындағы тозаңдану қажет болғанда табиғи жағдайларда тозаңдану мен жеміс орналасуы шектеледі.
Aromatic rambutan flowers are highly attractive to many insects, especially bees. Flies (Diptera), bees (Hymenoptera), and ants (Solenopsis) are the main pollinators. Among the Diptera, Lucilia spp. are abundant, and among the Hymenoptera, honey bees (Apis dorsata and A. cerana) and the stingless bee genus Trigona are the major visitors. In Indonesia, 22 rambutan cultivars were identified as good quality, with five as leading commercial cultivars: 'Binjai', 'Lebak Bulus', 'Rapiah', 'Cimacan' and 'Sinyonya', with other popular cultivars including 'Simacan', 'Silengkeng', 'Sikonto' and 'Aceh kuning'. The trees grow well at elevations up to above sea level and do best in deep soil, clay loam, or sandy loam rich in organic matter. They grow on hilly terrain where there is good drainage. In Malaysia, rambutan flowers from March to July and again between June and November, usually in response to rain following a dry period. Flowering periods differ for other localities. Most, but not all, flowers open early in the day. Up to 100 flowers in each female panicle may be open each day during peak bloom. The initial fruit set may approach 25 percent, but a high abortion level contributes to a much lower level of production at harvest (1 to 3 percent). The fruit matures 15–18 weeks after flowering. Rambutan cultivation in Sri Lanka mainly consists of small home gardens. Malwana, a village in the Kelani River Valley, is popular for its rambutan orchards. Their production comes to market in May, June, and July when it is very common to observe seasonal traders along the streets of Colombo. Sri Lanka also has some off season rambutan production in January and February in areas such as Bibile, Medagama, and Monaragala. Both male and female flowers are faintly sweet scented and have functional nectaries at the ovary base. Female flowers produce two to three times more nectar than male flowers. Nectar sugar concentration ranges between 18–47 percent and is similar between the flower types. Rambutans are an important nectar source for bees in Malaysia. Cross pollination is a necessity because the anther is absent in most functionally female flowers. Although apomixis may occur in some cultivars, rambutans, like lychee, are dependent upon insects for pollination. In Malaysia, where only about one percent of the female flowers set fruit, no fruit is set on bagged flowers while hand pollination resulted in a 13 percent fruit set. Pollinators may maintain fidelity to either male or hermaphroditic flowers (trees), thus limiting pollination and fruit set under natural conditions where crossing between male and female flowers is required.
Өндіріс
Рамбутан - ылғалды тропикалық Оңтүстік-Шығыс Азияда өсірілетін жеміс ағашы. Бұл кең таралған бау-бақша жеміс ағашы және шағын жеміс бақшаларында коммерциялық мақсатта көбейтіледі. Рамбутан Оңтүстік-Шығыс Азияның ең танымал жемістерінің бірі және Африка, Мексиканың оңтүстігі, Кариб аралдары, Коста-Рика, Гондурас, Гватемала, Панама, Үндістан, Вьетнам, Филиппин және Шри-Ланка сияқты тропикалық аймақтарда да кеңінен өсіріледі. Жавада Ұлы Джакарта мен Батыс Жава ауылдарындағы жеміс бақтары мен пекарангандар (тұрғын үй аулалары) отарлық дәуірден бері рамбутан өндірісінің орталығы ретінде белгілі, ал сауда орталығы Оңтүстік Джакартадағы Pasar Minggu-де орналасқан. 2017 жыл және оған дейінгі жылдары Еуропалық Одаққа рамбутан импорты жылына шамамен 1000 тоннаны құрады, бұл көптеген тропикалық жеткізушілерден жыл бойы жеткізуді қамтамасыз етті. Жемістер көбінесе жаңа күйінде сатылады және қысқа сақталу мерзіміне ие, сонымен қатар Оңтүстік Керала штатының Патанамтитта ауданында өсіріледі. Рамбутан – климактерик емес жеміс, яғни ол тек ағашта піседі және жиналғаннан кейін этилен сияқты пісіру гормоны өндірмейді. Жалпы, жемістің нормативтік жағдайда сақталу мерзімі қысқа, бірақ оны ұзартатын әдістерді қолдану өндірістік артықшылық болып табылады. Сәулемендеу және ыстық ауамен өңдеу сияқты кейбір әдістер жемісті сақтауға көмектеседі, бірақ біріншісі тиімдірек болды.
Rambutan is a fruit tree cultivated in humid tropical Southeast Asia. It is a common garden fruit tree and propagated commercially in small orchards. It is one of the best known fruits of Southeast Asia and is also widely cultivated elsewhere in the tropics including Africa, southern Mexico, the Caribbean islands, Costa Rica, Honduras, Guatemala, Panama, India, Vietnam, Philippines, and Sri Lanka. In Java, the orchards and pekarangan (habitation yards) in the villages of Greater Jakarta and West Java have been known as rambutan production centers since the colonial era, with a trading center in Pasar Minggu, South Jakarta. During 2017 and years before, imports of rambutan to the European Union were about 1,000 tonnes annually, enabling a year round supply from numerous tropical suppliers. The fruits are usually sold fresh and have a short shelf life, as well as grown in the Pathanamthitta District of the southern state of Kerala. Rambutans are not climacteric fruit—that is, they ripen only on the tree and appear not to produce a ripening agent, such as the plant hormone ethylene, after being harvested. In general, the fruit has a short shelf life in ambient conditions but implementing methods that can extend such is a productional advantage. Certain treatments like irradiation and the use of hot forced air can help in fruit preservation although the former has seen more success.
Тарату
Рэмбутанның генетикалық әртүрлілігінің орталығы Индонезия аймағы болып табылады. Одан Азия, Африка, Океания және Орталық Американың бір бөлігіне тараған.
The center of genetic diversity for rambutans is the Indonesian region. It has spread from there to parts of Asia, Africa, Oceania, and Central America.