Кіріспе

Версаль сарайы (/v//ɛər/'s//aɪ//, //v//ɜːr/'s//aɪ/ vairSY, vurSY; ʃɑto d(ə) vɛʁsɑj) – Франциядағы Версаль қаласында орналасқан, король Людовик XIV-нің бұйрығымен салынған бұрынғы патшалық резиденция. Сарай Франция үкіметінің меншігінде және 1995 жылдан бері Франция Мәдениет министрлігінің басшылығымен Версаль сарайы, мұражайы және ұлттық иеліктің мемлекеттік мекемесі басқарып келеді. Жыл сайын шамамен 15 миллион адам Версаль сарайына, саябағына немесе бақтарына келеді, бұл оны әлемдегі ең танымал туристік орындардың біріне айналдырады. Людовик XIII 1623 жылы Версаль сарайының орнында қарапайым аң аулау үйін салған. Оның қайтысымен Людовик XIV келді, ол 1661 жылдан 1715 жылға дейін бірнеше өзгерістер мен кезеңдерден өткен сарайдың негізін қалады. Бұл екі корольдің де сүйікті резиденциясы болды, ал 1682 жылы Людовик XIV өзінің сарайын және үкіметін Версальге көшіріп, сарайды Францияның де-факто астанасы етті. Бұл жағдайды Людовик XV және Людовик XVI жалғастырды, олар негізінен сарайдың ішкі бөлігін өзгертіп, жаңартты, бірақ 1789 жылы корольдік отбасы және Франция астанасы Парижге қайта оралды. Француз революциясының қалған бөлігінде Версаль сарайы көбінесе тасталып, ішіндегі заттардан босатылды, ал айналасындағы қаланың халқы күрт азайды. Наполеон, император болып сайланғаннан кейін, 1810 жылдан 1814 жылға дейін Версальді жазғы резиденция ретінде пайдаланды, бірақ оны қалпына келтірмеді. Бурбон монархиясы қайта орнатылғаннан кейін, король таққа оралғанда Парижде тұрды және сарайға маңызды жөндеу жұмыстары 1830 жылдарға дейін жүргізілмеді. Оның ішінде оңтүстік қанаттағы пәтерлердің орнына француз тарихының мұражайы ашылды. Сарай және саябақ 1979 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді, өйткені ол 17 және 18 ғасырларда Франциядағы билік, өнер және ғылым ортасы болып табылды. Франция Мәдениет министрлігі сарайды, оның бақтарын және бірнеше қосалқы құрылыстарын мәдени маңызы бар ескерткіштер тізіміне қосты.

Тарих

1623 жылы Франция королі Людовик XIII Парижден батысқа қарай 19 шақырым, ал өзінің негізгі резиденциясы Сен-Жермен-ан-Лейден 16 шақырым қашықтықта орналасқан сүйікті аңшылық алаңында төбеге аңшылық үйін салды. Версаль деген ауылға жақын жерде орналасқан бұл жер орманды, сулы-батпақты жер еді, оны Людовик XIII соты патшаға лайық емес деп санады; оның сарай қызметкерлерінің бірі Франсуа де Басомпьерер ложаның «ешбір қарапайым джентльменде мақтан тудырмайтынын» жазды. 1631-1634 жылдары сәулетші Филипп Ле Рой ложаны Людовик XIII үшін шатомен алмастырды, ол өзінің патшайымы Анна Австрияны бір түнде онда тұруға тыйым салды, тіпті 1641 жылы Сен-Жермен-ан-Лейде шешек індеті басталуы кезінде Людовик XIII өзінің үш жасар мұрагері, болашақ Людовик XIV-пен Версальға көшіруге мәжбүр болды. 1643 жылы Людовик XIII қайтыс болғанда, Анна Людовик XIV-нің регенті болды, ал Людовик XIII-нің шатосы келесі он жыл бойы бос тұрды. Ол сотты Парижге көшірді, онда Анна мен оның бас министрі кардинал Мазарин Людовик XIII-нің танымал емес ақшалай саясатын жалғастырды. Бұл 1648-1653 жылдар аралығында патша билігіне қарсы көтерілістер сериясы болған Фрондқа әкелді, бұл Мазарин мен қан княздары, Людовик XIV-нің туыстары арасындағы оған ықпал ету үшін болған күрес еді. Фрондтан кейін Людовик XIV жалғыз өкім етуге бекінді. 1661 жылы Мазарин қайтыс болғаннан кейін Людовик XIV өз анасы мен қан әміршілерін шеттету үшін үкіметін реформалады, сотты Сен-Жермен-ан-Лейге көшірді және Версальдегі әкесінің шатосын сарайға кеңейтуді бұйырды. Людовик XIV 1650 жылдары Версальде аң аулаған, бірақ 1661 жылға дейін Версальға ерекше қызығушылық танытпаған. 17 тамыз 1661 жылы Людовик XIV өзінің сарайлық резиденциясында, Вакс-ле-Виконтте қаржы министрі Николя Фуке өткізген сәнді тойға қатысты. Луи XIV-ке шато мен оның бақтары қатты әсер етті, олар 1654 жылдан бері сарай архитекторы Луи Ле Во, 1657 жылдан бері патшалық бағбаны Андре Ле Нотр және 1647 жылдан бері патшалық қызметте болған суретші Шарль Ле Брунның еңбегі болды. Вакс-ле-Виконттың ауқымы мен сәні Людовик XIV-нің эстетикалық сезімін оятып, сонымен қатар оны сол қыркүйекте Фукені түрмеге қамауға мәжбүр етті, өйткені ол сондай-ақ арал бекінісі мен жеке армиясын салған еді. Луи XIV сонымен қатар Вакс-ле-Виконттан шабыттанды және оның авторларын өз жобаларына шақырды. Людовик XIV Фукенің орнына Мазариннің қолдауында және Фукенің жауы болған Жан Батист Кольберді тағайындады және оған патшалық жұмыста қолөнершілер корпусын басқаруды тапсырды. Кольбер Версальдің жоспарлау және құрылысын жеке бақылап, қадағалаған Людовик XIV-ке делдалдық жасады.

Құрылыс

Версальдегі жұмыс бастапқыда бақтарға шоғырландырылды, ал 1660 жылдары Ле Воу тек екі жеке қызмет қанатын және сарайдың алдындағы ауласын қосты. Бірақ 1668–69 жылдары бақтардың өсуіне және Деволюция соғысында Испанияны жеңуіне жауап ретінде Людовик XIV Версальді толыққанды патшалық резиденцияға айналдыруға шешім қабылдады. Ол әкесінің қасабасын ауыстыру немесе қосу арасында тартысқанмен, онжылдықтың соңында соңғысына тоқтады. 1668 жылдан 1671 жылға дейін Людовик XIII қасабасы «enveloppe» деп аталатын құрылыммен үш жағынан қоршалды. Бұл сарайға бақтарға қарап тұрған жаңа, итальяндық стилдегі қасбет берді, бірақ аула қасбеті сақталды. Нәтижесінде стильдер мен материалдардың үйлесімсіз қоспасы пайда болды, ол Людовик XIV-ті ашуландырды және Колберт «тіркіштен тіркіш» деп сипаттады. Екі қасбетті біркелкілендіру әрекеттері сәтсіз аяқталды, ал 1670 жылы Ле Воу қайтыс болды, Патшаның бас сәулетшісі лауазымы келесі жеті жылға бос қалды. Ле Воудың орынбасары, сәулетші Франсуа д’Орбай Версальде оның жұмысын жалғастырды. 1670 жылдары сарайдың ішкі кеңістігіне назар аударылды, өйткені сарай аяқталуға жақын еді. Бірақ д’Орбай Ле Воудың қызметтік қанаттарын кеңейтіп, сарайға қосты, сондай-ақ алдындағы аулаға мемлекеттік қызметкерлер үшін екі павильон салды. 1670 жылы Людовик XIV д’Орбайға өсіп келе жатқан үкіметі мен сарайын орналастыру үшін Версаль қаласын жобалауды тапсырды. 1671 жылы сарайға ұқсас қалалық үйлер салу үшін сарай қызметкерлеріне жер бөліне бастады. Келесі жылы Франко-голланд соғысы басталды және 1674 жылға дейін Версальді қаржыландыру тоқтатылды. Осы жылы Людовик XIV қонақтарды қабылдау үшін арналған Эскалиер де Амбасадор баспалдағының құрылысын бастады және Версаль ауылының соңғы бөлігін бұзды. 1678 жылы Франко-голланд соғысы француз жеңісімен аяқталды, содан кейін Людовик XIV Жюль Ардуэн Мансартты бас сәулетші етіп тағайындады. Мансарт Людовик XIV-нің сенімін пайдалған тәжірибелі сәулетші болды және қалпына келтірілген бюджет пен бұрынғы сарбаздардан құралған үлкен құрылысшылар тобына ие болды. Мансарт 1678 жылдан 1681 жылға дейін Айналар залын салып, жұмысын бастады, Людовик XIII қасабасының аулалық қасбетін қайта жаңартып, 1678–79 жылдары д’Орбайдың павильондарын кеңейтіп Министрлер қанаттарын құрды. Сарайға іргелес, Мансарт 1679 жылдан 1682 жылға дейін Grande және Petite Écuries деп аталатын екі қора және 1682 жылдан 1684 жылға дейін сарай қызметшілері мен жалпы асханалар орналасқан құрылысты салды. Сонымен қатар, Мансарт сарайды орналастыру үшін Ле Воудың итальяндық стилінде екі жаңа қанатты қосты: алдымен 1679 жылдан 1681 жылға дейін сарайдың оңтүстік жағында, содан кейін 1685 жылдан 1689 жылға дейін солтүстік жағында. Соғыс және қаржыландырудың азаюы 17 ғасырдың соңында Версальдегі құрылысты баяулатты. 1688 жылы басталған Тоғыз жылдық соғыс 1698 жылға дейін жұмысты тоқтатты. Бірақ үш жылдан кейін одан да қымбат Испан мұрагерлік соғысы басталды, ал 1693–94 және 1709–10 жылдарығы жаман егістер Францияны дағдарысқа ұшыратты. Сондықтан Людовик XIV қаржыландыруды қысқартты және Мансарттың 1680 жылдары жоспарлаған кейбір жұмыстарын, мысалы, аулалық қасбетті итальяндық стильде қайта жаңартуды тоқтатты. Людовик XIV және Мансарт сарайдың тұрақты шіркеуіне назар аударды, оның құрылысы 1699 жылдан 1710 жылға дейін жалғасты. Людовик XIV-нің мұрагерлері Людовик XV және Людовик XVI Версальді өздеріне мұрагерлік еткен күйінде қалдырып, сарайдың ішкі кеңістігіне назар аударды. Людовик XV-нің өзгерістері 1730 жылдары басталды, солтүстік қанаттағы салон-д’Геркуле, би залы аяқталды және патшаның жеке пәтері кеңейтілді, бұл Елшілер сатысын бұзуды талап етті. 1748 жылы Людовик XV сарайдың солтүстік шетіндегі сарай театры Версальдің Корольдік операсының құрылысын бастады, бірақ 1770 жылға дейін аяқталды. 1740 жылдары Австрия мұрагерлік соғысы және 1756 жылы Жеті жылдық соғыстың басталуымен құрылыс тоқтатылды. Бұл соғыстар патша қазынасын тоздырды, содан кейін құрылысты негізінен Людовик XV-нің сүйіктісі мадам дю Барри қаржыландырды. 1771 жылы Людовик XV солтүстік Министрлер қанатын Анже Жак Габриэль, оның сарай архитекторы, неоклассикалық стильде қайта салдырды, өйткені ол құлау процесінде болды. Бұл жұмыс та қаржылық шектеулерге байланысты тоқтатылды және Людовик XV 1774 жылы қайтыс болғанда аяқталмады. 1784 жылы Людовик XVI корольдік отбасын Версаль сарайындағы жаңа жөндеу жұмыстарына дейін қысқа уақытқа Сен-Клауд сарайына көшірді, бірақ қаржылық қиындықтар мен саяси дағдарыс салдарынан құрылыс басталмады. 1789 жылы Франция революциясы корольдік отбасы мен үкіметті Версальден мәңгілікке шығарды.

Саясаттағы және мәдениеттегі рөлі

Версаль сарайы Людовик XIV саясатының кілті болды, француз өнері мен мәдениетінің көрінісі және шоғырлануы ретінде, сондай-ақ патшалық билікті орталықтандыру үшін. Людовик XIV алғаш рет Версальді өзін жарнамалау үшін 1664, 1668 және 1674 жылдары бағында түнгі мерекелер сериясымен пайдаланды, олардың жайлы ақпараттар баспа және гравюралар арқылы Еуропаға тарады. 1669 жылдан бастап, әсіресе 1678 жылдан бері Людовик XIV Версальді өзінің үкімет ордасы етуге тырысты және сарайды кеңейтіп, сарайды оған орналастыруға ұмтылды. Дегенмен, сарайдың Версальге көшуі 1682 жылға дейін болған жоқ, және ол ресми түрде емес, себебі Франция дворяндары арасында Версаль туралы пікірлер әртүрлі болды. Бірақ 1687 жылға қарай Версаль Францияның де-факто астанасы екендігі баршаға белгілі болды, және Людовик XIV дворяндарды Версальге тартып, қатаң сарайлық этикетте бедел мен патшалық қолдау іздеуге ынталандырып, осылайша олардың дәстүрлі провинциялық биліктеріне нұқсан келтірді. Людовик XIV Версаль сарайында 1685 жылы Генуя дожы Франческо Мария Империале Леркариді, 1686 жылы Аюттая корольдігінің елшілігін және 1715 жылы Сафавид Иранының елшілігін қабылдады. Людовик XIV 1715 жылдың 1 қыркүйегінде Версальде қайтыс болды, оның орнына бес жасар шөбересі Людовик XV, содан кейін Анжу герцогы келді, ол Людовик XV-тің регенті Филипп II-нің бұйрығымен Винсеннеге, содан кейін Парижке көшірілді. Версаль 1722 жылға дейін назардан тыс қалды, содан кейін Филипп II өзінің регенттігінің танымаушылығынан қашу үшін сарайды Версальге көшірді, және Людовик XV толыққанды билікке ие болды. Алайда, 1722 жылғы көш Версальдің мәдени күшін әлсіретті, ал Людовик XVI билік еткен кезде сарай қызметкерлері бос уақыттарын Версальде емес, Парижде өткізді. 1763 жылғы Рождествода Моцарт және оның отбасы Версальге сапар шегіп, патшалармен бірге тамақтанды. Жеті жастағы Моцарт сапары барысында бірнеше шығармаларды орындады, ал кейін 1764 жылы Парижде жарық көрген өзінің алғашқы екі клавесин сонатасын Людовик XV-тің қызы Мадам Викторияға арнады. 1783 жылы сарайда Америка Тәуелсіздік соғысын аяқтаған Париж бейбітшілік шартының (1783) соңғы екі шартына қол қойылды. 3 қыркүйекте Бенджамин Франклин басқарылған британдық және американдық делегаттар Париж келісіміне қол қойды, АҚШ-қа тәуелсіздік берді. 4 қыркүйекте Испания мен Франция Версаль сарайында Англиямен жеке келісімдерге қол қойып, соғысты ресми түрде аяқтады. Патша мен патшайым 1789 жылдың 14 шілдесінде Парижде Бастилияға шабуыл жасалғанын сарайда болғанда естіді және Париждегі революция тарағанда оқшауланды. Париждегі наразылық 1789 жылдың 5 қазанында Версальге әйелдер науқанына әкелді. Нанның қымбаттауына және жетіспеушілігіне наразылық білдірген мыңдаған ерлер мен әйелдер Париж базарларынан Версальге қарай шеру тартты. Олар қала қару-жарақ қоймасынан қару-жарақ алып, сарайды қоршап алды және патша мен патша отбасын және Ұлттық Ассамблея мүшелерін келесі күні олармен бірге Парижге оралуға мәжбүр етті. Патша отбасы кеткеннен кейін сарай жабылды. 1792 жылы жаңа революциялық үкімет – Ұлттық конвент сарайдан барлық суреттер мен мүсіндерді Луврға көшіруді бұйырды. 1793 жылы Конвент монархияны жойды және сарайдағы барлық патшалық мүлікті аукционға қоюды бұйырды. Аукцион 1793 жылдың 25 тамызы мен 1794 жылдың 11 тамызы аралығында өтті. Сарайдағы жиһаз бен өнер бұйымдары, оның ішінде жиһаз, айналар, ванналар және ас үй жабдықтары он жеті мың лотқа бөлініп сатылды. Ғимараттардағы барлық лилия гүлдері мен патшалық белгілер бөлмеленді немесе кесілді. Бос ғимараттар дворяндардан тәркіленген жиһаз, өнер және кітапханалар қоймасына айналдырылды. Бос тұрған үлкен пәтерлер 1793 жылдан бастап экскурсиялар үшін ашылды, ал бос бөлмелердің кейбіреулерінде француз суреттерінің шағын мұражайы мен өнер мектебі ашылды. 1794 жылдың тамызында Версаль ауданының дирекциясы шығарған бұйрық бойынша Король қақпасы қиратылды, Король соты тазартылды және Cour de Marbre өзінің бағалы еденінен айырылды.

19 ғасыр тарих мұражайы және үкімет орны

1804 жылы Наполеон француз императоры болғанда, Версальді өзінің резиденциясы етуді ойлады, бірақ жаңартудың жоғары құнына байланысты бұл идеядан бас тартты. 1810 жылы Мари Луизаға үйленер алдында, ол Grand Trianon-ды қалпына келтіріп, өзі мен отбасысы үшін көктемгі тұрғын үй ретінде қайта жабдықтады, бүгін көрініп тұрған жиһаздау стилінде. 1815 жылы Наполеонның құлауымен, Людовик XVI-ның кіші інісі Людовик XVIII король болды және корольдік резиденцияны өзінің туған жері Версальге қайтаруды қарастырды. Ол патшалық пәтерлерді қалпына келтіруді бұйырды, бірақ бұл жұмыс тым қиын және қымбат болды. Людовик XVIII Корольдік сарайдың оңтүстік қанатының алыс бөлігін бұзып, 1780 жылғы Габриэль қанатына сәйкес қайта салды (1814–1824), бұл алдыңғы кіреберіске көбірек біркелкілік берді. Ол да, оның ізбасары Карл X та Версальде тұрмады. 1830 жылғы Француз революциясы билікке жаңа монарх Луи Филиппті әкелді және Версальге жаңа мақсат қойды. Ол Версальде тұрмады, бірақ корольдік отбасының кейбір мүшелерін орналастыру үшін пайдаланылған «Францияның барлық даңқына» арналған Франция тарихы мұражайын құруды бастады. Мұражай 1833 жылы салынды және 1837 жылдың 30 маусымында ашылды. Оның ең танымал бөлмесі – оңтүстік қанаттың екінші қабатының көп бөлігін алып жатқан Galerie des Batailles (Шайқастар галереясы). Луи Филипп 1848 жылы биліктен қуылғанда мұражай жобасы тоқтап қалды, бірақ француз батырлары мен ұлы шайқастардың картиналары әлі де оңтүстік қанатта сақтаулы. Император Наполеон III сарайды кейде маңызды шаралар үшін сахна ретінде пайдаланды. Ең сәнді шаралардың бірі – 1855 жылдың 25 тамызында Версальдегі Корольдік операда Виктория патшайымына ұйымдастырылған кеш болды. 1870–1871 жылдардағы Франко-прусс соғысы кезінде сарай жеңімпаз неміс армиясының бас штабына қарасты. Шатоның бір бөлігі, соның ішінде Айналар галереясы әскери госпитальге айналды. Вильгельм I басшылығымен Пруссия мен оны қоршаған неміс мемлекеттерін біріктірген Герман империясының құрылуы 1871 жылдың 18 қаңтарында Айналар галереясында ресми түрде жарияланды. Немістер 1871 жылдың наурыз айында бейбіт келісімге қол қойылғанға дейін сарайда қалды. Сол айда жаңа Үшінші Француз Республикасының үкіметі, соғыс кезінде Парижден Турға, содан кейін Бордоға көшіп кеткен болатын, сарайға көшіп келді. Ұлттық Ассамблея өзінің отырыстарын Опера үйінде өткізді. 1871 жылдың наурыз айында Париж коммунасының көтерілісі Адольф Тьер басшылығымен француз үкіметінің Парижге дереу оралуына кедергі келтірді. Мамыр айының соңында Коммунаны басып беруге бағытталған әскери операция Версальден басқарылды, ал Коммуна тұтқындары сонда әскери сотта сотталды. 1875 жылы екінші парламенттік орган, француз Сенаты құрылды және Республика Президентін сайлау үшін кездесулерін сарайдың оңтүстік қанатында 1876 жылы салынған жаңа залда өткізді. Француз Сенаты Франция Конституциясына түзетулер енгізу сияқты ерекше жағдайларда сарайда жиналысын жалғастыруда.

20 ғасыр

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында сарайды қалпына келтіру жұмыстары басталды, оны алғаш рет 1892 жылы жұмысын бастаған ақын және ғалым Пьер де Нольхак бастап кетті, ол сарайдың алғашқы консерваторы болды. Екі дүниежүзілік соғыс консервация және қалпына келтіру жұмыстарын тоқтатты, бірақ олар қазірге дейін жалғасып келеді. Сарай 1919 жылдың маусым айында әлемдік аренаға оралды, алты айлық келіссөздерден кейін, Бірінші дүниежүзілік соғысты ресми түрде аяқтаған Версаль келісімшарты Айналар залында қол қойылды. 1925-1928 жылдар аралығында американдық меценат және мультимиллионер Джон Д. Рокфеллер кіші сарайды қалпына келтіру және жаңарту үшін 2,166,000 доллар, бүгінгі шамамен отыз миллион долларға тең қаражат бөлді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Версальдегі Корольдік опера театрын қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. Театр 1957 жылы Ұлыбритания королевасы Елизавета II-нің қатысуымен қайта ашылды. 1978 жылы бретондық террористер жасаған бомбалау салдарынан сарайдың бір бөлігі қирады. 1950 жылдары Версаль мұражайы Геральд ван дер Кемп басшылығымен, сарайды 1789 жылы патшалық отбасы сарайды тастап кеткен кездегі күйіне, немесе мүмкіндігінше оған жақын қалпына келтіру мақсаты қойылды. Алғашқы жобалардың бірі Айналар залының төбесін жөндеу болды; жарнамалық кампания соғыстан кейінгі Версальдің қиын жағдайына халықаралық назар аударды және Рокфеллер қорынан грант алған, көптеген шетелдік қаржыны тартты. Мұражай және Францияның Бесінші Республикасы үшін ең қымбат жобалардың бірі – түпнұсқа жиһаздарды мүмкіндігінше көптеп қайта сатып алу болды. Осылайша, патшалық тарихы бар жиһаз, әсіресе Версаль үшін жасалған жиһаз халықаралық нарықта жоғары сұранысқа ие болғандықтан, мұражай сарайдың бастапқы жиһаздарының көп бөлігін қайтаруға едәуір қаражат жұмсады.

21 ғасыр

2003 жылы жаңа қайта жаңғырту бастамасы – «Ұлы Версаль» жобасы басталды, ол 1999 жылғы 26 желтоқсанда Лотар циклоны кезінде 10 000-нан астам ағаш жоғалған бақтарды қайта отырғызудан басталды. Бастаманың бір бөлігі – «Көзілдірмелер залының» қалпына келтіру жұмыстары 2006 жылы аяқталды. Тағы бір маңызды жоба – 2007-2009 жылдары Версаль Корольдік операсының сахна артындағы аймақтарын одан әрі жаңғырту болды. Версаль сарайы қазіргі уақытта Франция мемлекетіне тиесілі. Оның ресми атауы – Версаль сарайы, мұражайы және ұлттық иеліктің мемлекеттік мекемесі. 1995 жылдан бері ол тәуелсіз басқару және әкімшілікпен, Франция Мәдениет министрлігінің қадағалауымен мемлекеттік мекеме ретінде жұмыс істейді. Сарай аумағында 2024 жылғы жазғы Олимпиада ойындары аясында ат спорты бәйгесі өтеді.

Сәулет және жоспар

Версаль сарайы – 1630-1780 жылдар аралығындағы француз сәулетінің көрнекі тарихы. Оның ең алғашқы бөлігі, корпус де логис, Людовик XIII үшін оның билік ету стилінде кірпіш, мәрмәр және шиферден салынған, ал Ле Во 1660 жылдары оны Ренассанс дәуіріндегі итальян виллаларынан шабыттанған Enveloppe ғимаратымен қоршады. Мансарт 1680 жылдары сарайды кеңейткенде, өзінің жұмысының үлгісі ретінде Enveloppe-ді пайдаланды. 1770 жылдары Анже Жак Габриэльдің министрлер қанаттарын қайта жаңартуымен және Бурбон әулетінің қайта орнатуынан кейін сарайға неоклассикалық элементтер қосылды. Сарайдың құрылысы 1715 жылы Людовик XIV қайтыс болғанда дерлік аяқталды. Шығысқа қарап тұрған сарай U-тәрізді құрылымға ие, ортасында корпус де логис орналасқан және симметриялық екінші қанаттары оңтүстікте Дюфур павильонымен және солтүстікте Габриэль павильонымен аяқталады, бұл Корольдік сарай (Cour Royale) деп аталатын кең алаңды құрайды. Корольдік сарайдың екі жағында орналасқан екі үлкен асимметриялық қанат фасадының ұзындығы 6 метрді құрайды. Шамамен 10 гектар аумақты алып жатқан сарайда 2143 терезе, 1252 мұржа және 67 баспалдақ бар. Сарай және оның аумағы 17 ғасырдың ортасынан 18 ғасырдың соңына дейін сәулет және бағбандалық өнеріне зор әсер етті. Версальдің ықпалымен салынған нысандардың мысалдары: Кристофер Реннің Хэмптон-корт сарайындағы, Берлин сарайындағы, Ла Гранья сарайындағы, Стокгольм сарайындағы, Людвигсбург сарайындағы, Карлсруэ сарайындағы, Раштат сарайындағы, Нимфенбург сарайындағы, Шлейсхайм сарайындағы және Эстерхази сарайындағы жұмыстар.

Патшалық пәтерлері

1668–1671 жылдары Ле Воудың Людовик XIII-нің қызыл кірпіштен және ақ тастан салынған қасабасының сыртына салған құрылысы патша мен патшайымға арналған мемлекеттік пәтерлерді қосты. Бұл қосымша сол кезде «жаңа сарай» (Château neuf) деп аталды. Grand apartments (Grand Apartments, сондай-ақ мемлекеттік пәтерлер деп те аталады) корольдің үлкен пәтері мен патшайымның үлкен пәтерін қамтиды. Олар жаңа сарайдың негізгі қабатында орналасқан, әр пәтерде батысқа қарай баққа қараған үш бөлме, ал солтүстік және оңтүстікке қарай – бақ партерлеріне қараған төрт бөлмеден орын алды. Патшаның жеке пәтері (патша пәтері және корольдің кішкентай пәтері) мен патшайымның жеке пәтері (патшайымның кішкентай пәтері) ескі сарайда (château vieux) қалды. Ле Воу мемлекеттік пәтерлерді сол кездегі итальяндық үлгілерге сәйкес жобалады, оның ішінде пәтерлерді бас қабатта орналастыру (пиано нобиле, жерден бір қабат жоғары), бұл архитектуралық қағиданы итальян сарайларынан алған. Патшаның мемлекеттік пәтері жеті бөлмеден тұратын енфилададан құралды, олардың әрқайсысы белгілі планеталардың біріне және олармен байланысты рим құдайларына арналған. Патшайымның пәтері корольдің үлкен пәтерімен салыстырылатын енфиладаны құрады. 1678–1684 жылдары Айналар залы салынғаннан кейін патшаның пәтері бес бөлмеге дейін азайтылды (Луи XV билігіне дейін, тағы екі бөлме қосылғанға дейін), ал патшайымның пәтері төрт бөлмеге дейін азайтылды. Патшайымның пәтері Франция патшайымдары Мария Тереза (Людовик XIV-нің әйелі), Мария Лечинская (Людовик XV-нің әйелі) және Мария Антуанетта (Людовик XVI-ның әйелі) үшін тұрғын үй болды. Сонымен қатар, Людовик XIV-нің немересі, Савойялық принцесса Мария Аделаида, Бургундия герцогинясы, Кішкентай дофиннің әйелі, 1697 жылдан (некесінен бастап) 1712 жылы қайтыс болғанға дейін осы бөлмелерде тұрды.

Елші баспалдағы

Эскальер де Амбассадор (Escalier des Ambassadeurs) – 1674 жылдан 1680 жылға дейін д’Орбай салған императорлық баспалдақ. 1752 жылы Людовик XV жеке пәтерлері үшін аула құру мақсатымен оны бұзғанға дейін, бұл баспалдақ Версаль сарайына және әсіресе патшалық пәтерлерге басты кіреберіс болды. Сарай ауласынан кіретін вестибюль тар және қараңғы болды, ол баспалдақтың биік, кең ашық кеңістігімен күрт контраст жасады – бұл баспалдақ әйгілі түрде төбеден жарық түсіретін люк арқылы табиғи жарықпен жарықтандырылды, соның арқасында келушілерге әсерлі көрінетін. Баспалдақ пен оны қоршаған бөлменің қабырғалары түрлі-түсті мәрмәрмен және алтын жалатылған қоламен қапталған, иондық тәртіпте безендірілген. Ле Брун Франко-голланд соғысындағы Людовик XIV-нің жеңісін тойлау үшін бөлменің қабырғалары мен төбесін мерекелік тақырыпта суреттеді. Баспалдақтан бірден жоғарыдағы қабырғада әлемнің төрт жағынан келген адамдардың балюстрада арқылы баспалдаққа қарайтын көрінісі салынған, бұл мотив төбедегі фрескада да қайталанған. Онда жылдың он екі айының аллегориялық бейнелері мен Музалар сияқты әртүрлі грек мифологиялық кейіпкерлері қосылған. 1665-66 жылдары Жан Варин жасаған Людовик XIV-нің мәрмәр бюсті баспалдақтың бірінші деңгейінің үстіндегі нишаға орналастырылған.

Патшаның мемлекеттік пәтерлері

1678 және 1686 жылдар аралығында Айналар залының салынысы мемлекеттік бөлмелердегі маңызды өзгерістермен бірге жүрді. Бұл бөлмелер бастапқыда оның тұрақты орны ретінде жоспарланған, бірақ король оларды ең бағалы картиналары үшін галереяларға және сарайдағыларға арналған көптеген қабылдаулар өткізілетін орындарға айналдырды. Қараша айындағы Әулиелер күнінен бастап Пасхаға дейінгі маусымда, бұл қабылдаулар әдетте аптасына үш рет, кешкі сағат алтыдан онға дейін, түрлі ойын-сауықтармен бірге өткізілетін.

Геркулестің салоны

Бұл бастапқыда ғибадатхана болған. Ол 1712 жылы Корольдің бас архитекторы Роберт де Котттің қадағалауымен Паоло Веронезе салған «Елазар мен Ребекка» және «Симон фарисейдің үйіндегі дастарқан» есімді екі картинаны көрсету үшін қайта жаңартылды. Бұл картиналар 1664 жылы Венеция Республикасы Людовик XIV-ке сыйлаған еді. Франсуа Лемуанның төбедегі «Геркулестің қадірленуі» картинасы 1736 жылы аяқталып, бөлмеге атын берді.

"Байлық салон"

Молықтық залы (Салон-о-Обсуда) Кюрио кабинетінің (қазіргі Ойын бөлмесі) алдындағы бөлме болды, онда XIV Людовиктің құнды әшекейлері мен сирек заттардан тұратын жинағы қойылған. Жинақтағы кейбір заттар Рене Антуан Хуассе салған "Молықтық және Кешірімділік" (1683) картинасында бейнеленген, ол терезелерге қарсы есіктің үстіндегі төбеде орналасқан.

Венера салоны

Бұл салон кешкі қабылдаулар кезінде жеңіл тағамдар беру үшін қолданылды. Бұл бөлменің ең басты ерекшелігі – Жан Вареннің Рим императорының киіміндегі XIV Людовик мүсіні. Төбедегі алтын жалатылған овалды рамада Хуассенің тағы бір суреті – құдайлар мен күштерді бағындырған Венера (1672–1681). Төбе маңындағы Trompe l'œil суреттері мен мүсіндер мифологиялық сюжеттерді бейнелейді.

Меркурий салоны

Меркурий салоны 1682 жылы Людовик XIV сарай мен үкіметті ресми түрде осы сарайға көшірген кездегі алғашқы мемлекеттік жатын бөлмесі болды. Төсек – 19 ғасырда король Луи Филипп сарайды мұражайға айналдырғанда тапсырыс берген түпнұсқаның көшірмесі. Фламанд суретшісі Жан Батист де Шампань салған төбе суреттерінде Меркурий құдайының әтеш тартқан күймедегі бейнесі, сондай-ақ Искендер Зұлқарнайын мен Птолемейді ғалымдар мен философтардың қоршап тұрған суреттері бейнеленген. 1706 жылы король сағатшысы Антуан Моран корольге арнап автомат сағат жасады. Сағат сағатты хабарлағанда, бұлттан Людовик XIV және Даңқ (Фам) кейіптері түседі.

Марстың салоны

Марстың салоны 1782 жылға дейін корольдік күзетшілерге тиесілі болды және әскери тақырыпта, қарулар мен сыйлықтармен безендірілген. 1684-1750 жылдар аралығында бұл бөлме концерт залына айналдырылды, екі жағына музыканттарға арналған галереялар салынды. Бүгінде бөлмені фламанд суретшісі Карл Ван Лу салған Людовик XV және оның әйелі Мари Лещенскаяның портреттері әсемдейді.

Аполлон салон

Аполлон салоны XIV Людовик тұсында патшалық тақ отыратын бөлме болды және ресми қабылдаулар осы жерде өткізілді. Сегіз фут биіктігіндегі күміс тақ 1689 жылы қымбат соғыстың қаржылық шығындарын жабу үшін балқытылып, алтын жалатылған ағаштан жасалған қарапайым таққа алмастырылды. Шарль де ла Фоссе салған төбедегі орталық сурет Аполлонның Күн күймесін бейнелейді – патшаның ең сүйікті символы, оны төрт жылқы жетелеп, төрт маусыммен қоршалған.

Диананың салоны

Диананың салоны Людовик XIV бильярд ойнау үшін пайдаланған, ал галереяларынан сарайдағылар оның ойынын тамашалай алатын. Қабырғалар мен төбесі Диана қадірлігінің өмірінен көріністермен безендірілген. Мұнда 1665 жылы Францияға келген сапары барысында Бернини жасаған Людовик XIV-нің мәшһүр бюсті қойылған.

Патшаның жеке пәтерлері

Патшаның пәтерлері қамалдың жүрегі болды; олар қаланы құрған Людовик XIII-нің бөлмелерімен бірдей орналасқан, бірінші қабатта (американдық стиль бойынша екінші қабатта). 1683 жылы бұл пәтерлер Людовик XIV-нің жеке пайдалануына берілді. Ол және оның мұрагерлері Людовик XV және Людовик XVI осы бөлмелерді ресми шаралар үшін пайдаланды, мысалы, монархтың салтанатты түрде оянуы (“рычаг”) және ұйықтап қалуы (“куше”), оған көптеген сарай қызметкерлері қатысты. Патшаның пәтеріне Айналар залынан Оиль-де-Бёф антрекамерасы арқылы немесе Қорғау бөлмесінен және Гранд Куверттен кіруге болады, бұл Людовик XIV жиі кешкі асын жейтін салтанатты бөлме, ол оттықтың алдындағы үстелге жалғыз отыратын. Оның қасығы, шанышы мен пышағы алтын қорапшаға салынған. Сарай қызметкерлері оның тамақ ішуін тамашалай алатын. Корольдің жатын бөлмесі бастапқыда 1701 жылы Людовик XIV оны жеке жатын бөлмесіне айналдырмас бұрын, қабылдау бөлмесі болған. Ол 1715 жылдың 1 қыркүйегінде сол жерде қайтыс болды. Людовик XV және Людовик XVI де ресми түрде ояну және ұйықтап қалу рәсімдері үшін осы жатын бөлмені пайдаланды. 1789 жылдың 6 қазанында осы бөлменің балконынан Людовик XVI және Мария Антуанетта, Маркиз де Лафайетпен бірге, король Парижге қайтаруға мәжбүр болғанға дейін, ауладағы наразы тұрғындарды қарап тұрды. Корольдің төсегі Николя Кустоудың “Франция ұйықтаған корольді күзетіп тұр” атты мүсіндік бейнесінің астына орналастырылған. Қаптамаға бірнеше картина орнатылған, соның ішінде Антони ван Дейктің автопортреті де бар.

Корольдің жеке пәтерлері

Королеваның шағын пәтері – королеваның жеке пайдалануына арналған бөлмелер жиынтығы. Бастапқыда XIV Людовик патшаның әйелі Мария Тереза үшін жабдықталған бөлмелер кейіннен Мари Лезчинская және соңында Мари Антуанетта пайдалануы үшін өзгертілді. Корольдің және королеваның пәтерлері бірдей жобамен салынған, әрбір жиынтықта жеті бөлмеден орын алған. Екі жиынтықтың төбелері де мифологиялық сахналармен суреттелген; корольдікінде ер адамдардың суреттері, ал королеваныкінде әйелдердің суреттері бейнеленген.

Айналар залы

Айналар залы – сарайдың батыс жағындағы бақтарға қарайтын ұзын галерея. Зал 1678 жылдан 1681 жылға дейін патша мен патшайымның жатақ бөлмелері арасында Ле Воның салған террасаның орнында салынды. Зал мәрмәрмен қапталған және коринфтік ордердің өңделген түрімен безендірілген, 578 айна 17 терезеге қарап тұрып, олардан түсетін жарықты шағылыстырады. Ле Брун төрт жыл бойы салған төбелік фреска Луи XIV-нің билігінің алғашқы 18 жылын 30 көрініспен көрсетеді, оның 17-сі голландтарға қарсы әскери жеңістерді бейнелейді. Фрескада Луи XIV өзі классикалық тұлғалармен бірге бейнеленген, ол 1661 жылы жеке биліктің басталуы сияқты өзінің билігінің маңызды сәттерін көрсетеді, бұл Версальдегі бұрынғы фрескалардан ерекшеленеді, себебі оларда классикалық және мифологиялық көріністерден алынған аллегориялар қолданылған. Соғыс және Бейбітшілік залдары Айналар залын солтүстік және оңтүстік жағынан шектеулі түрде қоршап тұрады. Соғыс залы 1678 жылдан 1686 жылға дейін салынды және безендірілді, онда мәрмәр панельдер, алтын жалатылған қоладан жасалған қару-жарақ трофейлері және Луи XIV-нің жауларының үстінде атқа отырған бейнесі бар бас рельефі француз жеңістерін көрсетеді. Бейбітшілік залы да осылай безендірілген, бірақ оның әшекейі тақырыбына сәйкес келеді.

Патшалық шіркеу

Версальдағы Корольдік шапел солтүстік қанаттың оңтүстік жағында орналасқан. Ғимарат жоғары, ұзындығы және ені бірдей. Шапел төртбұрышты, жартылай дөңгелек апсидасы бар, дәстүрлі готикалық француз корольдік шіркеу сәулеті мен француз барокко стилін Версальде үйлестіреді. Шапелдің төбесін Антуан Койпель, Шарль де Ла Фоссе және Жан Жувене салған үш фрескаға бөлінген үздіксіз күмбез құрайды. Фрескалардың астындағы мотивтер палитрасы Людовик IX-тың ерліктерін жұртқа паш етеді және Давид, Константин, Шарльмен, Людовик IX, лилия гүлдері (fleur de lis) және Людовик XIV-нің монограммасын қамтиды. Шапелдегі орган 1709–1710 жылдары Роберт Кликко және Жюльен Трибуот жасаған. Людовик XIV 1683–84 жылдары Мансарт пен Ле Бруннан бұл шапелді, оның алтыншысын салдыруды тапсырды. Бұл Людовик XIV билік еткен кезеңде Версальде салынған соңғы ғимарат болды. Дегенмен, құрылыс 1699 жылға дейін кешіктірілді және 1710 жылға дейін аяқталмады. Шапел аяқталғаннан бергі жалғыз маңызды өзгеріс – 1765 жылы төбесінен фонарьды алып тастау болды. Шапелдің толық қайта жаңарту жұмыстары 2017 жылдың соңында басталып, 2021 жылдың басына дейін жалғасты.

Патшалық опера

Версальдегі Корольдік операны 1682 жылы Людовик XIV тапсырыс берген. Ол Мансарт пен Вигарани жобасымен Солтүстік қанаттың соңында салынуы тиіс еді. Бірақ корольдің континенттік соғыстарының қымбатқа түсуіне байланысты жоба тоқтатылды. 1748 жылы Людовик XV Анже Жак Габриэльдің жаңа жобасымен бұл идеяны қайта жаңғыртты, алайда ол да уақытша тоқтатылды. Жоба қайта жанданып, болашақ Людовик XVI мен Мари Антуанеттаның үйлену тойын тойлау үшін асығыс түрде іске асырылды. Қаржыны үнемдеу және жылдамдық үшін жаңа опера толығымен ағаштан салынды, бұл оған өте жақсы акустиканы қамтамасыз етті. Ағаш мәрмәрге ұқсатып боялды, ал төбеге Луи Жан Жак Дюрамоның өнер, яғни суретшілерге тәж дайындап жатқан Аполлон құдайының суреті салынды. Мүсінші Огюстен Пажо әшекейлеуді аяқтау үшін мүсіндер мен бейнелер қосты. Жаңа опера 1770 жылдың 16 мамырында патшалық үйлену тойын мерекелеу аясында ашылды. 1789 жылдың қазан айында, Француз революциясының басында король Парижге аттанбас бұрын операда корольдік гвардияға соңғы банкет берді. 1871 жылғы Франко-неміс соғысынан кейін және 1875 жылға дейін Париж коммунасынан кейін, үшінші француз республикасы жарияланғанға және үкімет Парижге оралғанға дейін француз Ұлттық ассамблеясы операда жиналды.

Франция тарихы мұражайы

1830 жылы патша болғаннан кейін көп ұзамай Людовик Филипп I сарайды «Францияның барлық даңқына» арналған музейге айналдыруды шешті, онда француз халқының атақты жеңістері мен батырларын бейнелейтін суреттер мен мүсіндер жиналды. Сарайдың көп бөлігі толығымен бұзылды (негізгі ғимараттағы пәтерлердің көбі жойылды, тек патша мен патшайымның пәтерлері ғана дерлік толық сақталды), олар бірнеше үлкен бөлмелер мен галереяларға айналды: Коронация залы (оның бастапқы көлемін Людовик Филипп өзгертпеді), онда Жак-Луи Давидтың Наполеон I-нің коронациясын бейнелейтін әйгілі суреті қойылған; Соғыстар залы; француз жеңістерін үлкен көлемді суреттер арқылы еске алу; және 1830 жылғы бөлме, онда 1830 жылғы француз төңкерісінде Людовик Филипптің билікке келуі тойланды. Луврден Филипп де Шампань, Пьер Миньяр, Лоран де Ла Ир, Шарль Ле Брун, Адам Франс ван дер Мюлен, Николас де Ларгильер, Гьясинт Риго, Жан-Антуан Гудон, Жан-Марк Наттье, Элизабет Виже Ле Брун, Губерт Роберт, Томас Лоуренс, Жак-Луи Давид және Антуан Жан Грос сияқты суретшілердің француз тарихынан оқиғаларды бейнелейтін туындылары әкелінді. Ал басқаларын музей үшін 19 ғасырдың басындағы көрнекті суретшілерге тапсырыс берілді, оның ішінде 1242 жылы Тайльбур шайқасында француздардың ағылшындарды жеңісіндегі Сен-Луиді бейнелеген Евгений Делакруа. Хорас Верне мен Франсуа Жерар да өздерінің туындыларын ұсынды. Верне салған монументальды суретте Луи Филипптің өзі және оның ұлдары сарай қақпасының алдында тұрған бейнесі бейнеленген. 1848 жылы Людовик Филипптің құлатылуы оның мұражайға қатысты жоспарларын тоқтатты, бірақ Соғыстар галереясы әлі де өз түрінде сақталған және патшалық пәтерлер мен салтанатты залдарға келушілердің көптеген тобынан өтеді. Бірінші қабаттағы тағы бір топ бөлмелер XIV Людовик және оның сарайына арналған галереяларға айналдырылды, онда жиһаз, суреттер мен мүсіндер қойылған. Соңғы жылдары Шапель мен Опера арасындағы бірінші қабаттағы он бір бөлме аудиовизуалды көрсетілімдер мен модельдермен сарай тарихына арналған экспозицияға айналды.

Версаль есімді мемлекет

Версальдің иелігі сарайды, оның төңірегіндегі қосалқы ғимараттарды, сондай-ақ оның паркі мен бақтарын қамтиды. 2021 жылдың маусым айына дейін, иелік жалпы ауданы 815 гектарды құрайды, ал парк пен бақтар сарайдың оңтүстігінде, батысында және солтүстігінде жайылған. Сарайға Париж даңғылы арқылы шығыстан жуықтасуға болады, ол Парижден Гранде және Пети Экури арасындағы қақпаға дейін 27 шақырымға созылады. Осы атқоймалардың артында Плейс-д'Армс алаңы орналасқан, онда Париж даңғылы Сё даңғылымен және Сен-Клу даңғылымен қиылысады (суретті қараңыз), бұл Версаль қаласының негізгі көлік артерияларын құрайтын үш жол. Осы үш жолдың тоғысқан жерінде министрлер қанаттарымен шектелінген құрмет алаңына апаратын қақпа орналасқан. Одан әрі Корольдік қақпа мен басты сарай орналасқан, ол Корольдік және мраморлы алаңдарды қоршап тұрады. Иелік Людовик XIII-тің аң аулау орны ретінде құрылған, оның шатосының батысында парк болған. 1661 жылдан бастап Людовик XIV иелікті кеңейтті, оның ең үлкен ауданы Людовик XIV-тің Ұлы аң аулау паркінен (Grand parc de chasse de Louis XIV) және Petit Parc деп аталған бақтардан тұрды. Иеліктің ландшафты Людовик XIII-тің шатосын қоршаған батпақтық жерлерден жасалды, бұл әдетте бекініс салуда қолданылатын ландшафттық архитектураны қажет етті. Сарай мен бақтарға жақын жолдар жерді жылжыту және террасалар салу арқылы мұқият жоспарланды. Батпақтың суы Версаль төңірегіндегі көлдер мен тоғандарға бағытталды, бірақ бұл су қоймалары сарайды, қаланы және бақтарды қамтамасыз етуге жеткіліксіз болды. Версальді сумен қамтамасыз ету үшін көп күш жұмсалды, мысалы, 1660 жылдары Биврен өзенін бөгеу арқылы су ағынын жасау, 1681 жылы Марли-ле-Руй маңындағы Сена өзенінде үлкен сорғы станциясын салу және 1680 жылдардың соңында Эур өзенінен канал арқылы суды бұруға тырысу.

Бау-бақшалар

Версаль бақтары XIV Людовик тұсында қалыптасқан күйінде Андре Ле Нотрдың еңбегі болып табылады. Ле Нотрдың бақтарынан бұрын 1630 жылдары ландшафт сәулетшілері Жак Буасо мен Жак де Немур жасаған қарапайым бақша болды, ол шығыс-батыс осі бойынша қайта жоспарланды. XIV Людовик жер сатып алуы және орманды кесуі арқасында бұл бақша көз жеткенше кеңейтілді. Соның нәтижесінде пайда болған бақтар Ле Нотр, Ле Брун, Колберт және XIV Людовик арасындағы ынтымақтастық туындысы болды. Олар қатаң тәртіп, ұйымшылдық және кең ашық кеңістіктермен, сондай-ақ осьтік жолдар, гүлзарлар, қырқалар, тоғандар мен көлдер мотивтерімен ерекшеленеді. Олар француз формальды бақ стилінің үлгісіне айналып, зор ықпал етіп, көптеп еліктелді немесе қайта жаңғыртылды.

Қосалқы құрылымдар

Версаль сарайының алғашқы қосалқы құрылысы – 1662 және 1664 жылдар аралығында Ле Воу салған Версаль корольдік аңханасы. Қораларға қарап тұрған пәтерлерді Мансарт 1698 жылдан 1700 жылға дейін жаңартып, бірақ 1712 жылы аңхана пайдаланылмай қалды. Ұзақ жылдар бойы бұзылып, 1801 жылы сөйілді. Сарайдың оңтүстігіндегі Версаль апельсинариясы алғаш рет 1663 жылы Ле Воу салған, бастапқыда иелікті құру үшін топырақ жұмыстарының бір бөлігі ретінде. Оны Мансарт та өзгертіп, 1681 жылдан 1685 жылға дейін толығымен қайта салып, көлемін екі есеге ұлғайтты. 1679 жылдың соңында Людовик XIV Мансартқа Версаль иелігінің шетінде, сарайдан шамамен 8 шақырым қашықтықта орналасқан Марли шатосының құрылысын тапсырды. Шато негізгі тұрғын үй ғимараты мен он екі павильоннан тұрады, олар Палладиан стилінде негізгі ғимараттың екі жағында екі қатарға орналастырылған. Құрылыс 1686 жылы аяқталды, сол кезде Людовик XIV онда бірінші түнін өткізді. Шато 1799 жылы мемлекеттік меншікке алынып, сатылды, содан кейін сөйілді және орнына өнеркәсіптік ғимараттар салынды. Олар 1805 жылы сөйілді, ал 1811 жылы иелікті Наполеон сатып алды. 2009 жылдың 1 маусымында Марли шатосының жері Версаль сарайы, мұражайы және ұлттық иеліктің мемлекеттік мекемесіне берілді. Ла-Лантерн – 1787 жылы сол кездегі сарай губернаторы Филипп Луи де Нуайль салған, жақын маңдағы аңхананың үстіндегі фонарь атымен аталған аң аулау үйі. 1960 жылдан бері ол мемлекеттік резиденция болып табылады.

Кіші Трианон

1762 жылдан 1768 жылға дейін салынған және «Ұлы» және «Кішкентай Трианон» аттарының пайда болуына себеп болған «Petit Trianon» Людовик XV және мадам дю Барри үшін Габриэльдің жобалауымен неоклассикалық стильде салынды. Ғимаратта piano nobile, жертөле және әр қабатында бес терезесі бар мансардасы бар. Людовик XVI патша болғаннан кейін Кішкентай Трианонды Мари-Антуанеттаға сыйлады, ол оны жаңғыртты, бақтарын сол кездегі ағылшын және шығыс стильдерінде қайта жасады және өз сарайын құрды. 1668 жылы Людовик XIV Ұлы каналдың солтүстік жағындағы Трианон ауылын сатып алып, бұздырды. Оның орнына ол Ле Воға сарайдан уақытша шығуға арналған орын салуды тапсырды, ол «Порцелин Трианон» деп танылды. 1670 жылы Ле Во жобалап салған бұл ғимарат Еуропадағы «шиноизер» (нақты емес қытай стилі) архитектурасының алғашқы мысалы болды, бірақ ол негізінен француз стилінде салынды. Шатыры фарформен емес, дельфийлік керамикамен жабылған, сондықтан ол су өткізіп, ағып жатты. Сондықтан 1687 жылы Людовик XIV оны бұзуға бұйырды. Дегенмен, Порцелин Трианон өте әсерлі болды және одан үлгі алып, Еуропа бойынша көптеген нысандар салынды.

Үлкен Трианон

Порцелан Трианонның орнына Людовик XIV 1687 жылы Мансартқа үш айда мәрмәрден салынған Гранд Трианонды салуды тапсырды. Гранд Трианонның қызметтік қанатынан басқа, барлық бөлігі бір қабатты, ал осы қанат 1705-06 жылдары Мансарт тарапынан өзгертілді. Шығыс жағы аулаға, ал батыс жағы Гранд Трианон бақтарына қарап тұрады, екеуінің арасында перистиль орналасқан. Ішкі кеңістіктері көбінесе түпнұсқа күйінде сақталған, және Луи XIV, Мадам де Ментенон, Мари Лезчинска және ғимаратты қалпына келтіруге бұйрық берген Наполеон осында тұрған. Де Голль кезінде Гранд Трианонның солтүстік қанаты Франция президентінің резиденциясына айналды.

Корольдік ауыл мен театр

Трианонның жанында 1750 жылы Габриэль екі резиденцияның арасында салған француз павильоны, ал 1780 жылы және 1783 жылдан 1785 жылға дейін сәулетші Ричард Мике салған Королева театры мен Королеваның ауылы орналасқан. Бұл екеуі де Мари Антуанеттаның бұйрығымен салынған: бақтарға тығырылған театр оның операға деген құштарлығын қанағаттандырды және толығымен түпнұсқа, ал ауыл бақтарды қарапайым жайлылықтармен кеңейту мақсатында салынды. Королеваның ауылының құрылыс жоспарына ферма (ферма королеваға сүт және жұмыртқа жеткізу үшін арналған), сүт өңдеу орны, көгершін үйі, будоар, Француз революциясы кезінде өртенген қора, диірмен және маяк нысанындағы мұнара кіреді.

Қазіргі саяси және салтанатты функциялары

Саясатта сарай әлі де қызмет етеді. Мемлекет басшылары Айналар залында құрметпен қарсы алынады; Сенат пен Ұлттық жиналыстан (Assemblée nationale) тұратын Франция парламенті Франция Конституциясын қайта қарау немесе өзгерту үшін Версальде бірлескен сессияда (Француз парламентінің конгресі) жиналады, бұл дәстүр 1875 жылғы Конституцияның қабылдануымен күшіне енді. Мысалы, Парламент 1999 жылдың маусымында Халықаралық қылмыстық сот шешімдерін ішкі қолданысқа енгізу және кандидат тізімдерінде гендерлік теңдік мәселелері бойынша конституциялық түзетулерді қабылдау үшін, 2000 жылдың қаңтарында Амстердам шартын ратификациялау үшін және 2003 жылдың наурызында Франция Республикасының «орталықтандырылмаған ұйымын» нақтылау үшін Версальде бірлескен отырыста жиналды. 2015 жылдың қарашасында Париждегі теракттерден кейін президент Франсуа Олланд Версаль сарайында парламенттің сирек шақырылатын бірлескен отырысында сөз сөйледі. Бұл 1848 жылдан бері француз президентінің француз парламентінің бірлескен сессиясында сөйлеген үшінші реті болды. Ұлттық жиналының төрағасы Версаль сарайында ресми пәтерде тұрады. 2023 жылы Карл III Францияға жасаған мемлекеттік сапары барысында сарайда мемлекеттік банкет өтті.