Кіріспе

Балық түрлері

Австралиялық өкпе балығы (Neoceratodus forsteri), сондай-ақ Квинсленд өкпе балығы, Бернетт сальмоны және баррамунда деп те аталады, Neoceratodontidae тұқымдасының жалғыз тірі өкілі. Ол әлемдегі бар болған алты өкпелі балық түрінің бірі. Австралияға ендемик, Neoceratodontidae – саркоптеригийлер класына жататын ежелгі тұқымдас. Осы топтың қазба қалдықтары 380 миллион жыл бұрын, жоғары сатыдағы омыртқалы жануарлар эволюциялап бастаған кезде табылған. Жаңа Оңтүстік Уэльстің солтүстігінде осы түрге өте ұқсас өкпелі балықтардың қазбалары табылды, бұл Neoceratodus 100 миллион жылдан астам уақыт бойы дерлік өзгермегенін көрсетеді, оны тірі қазба және планетадағы ең көне омыртқалы жануарлардың біріне айналдырады. Африкадағы төртеуі мен Оңтүстік Америкадағы біреуі – қалған бес тұщы су өкпелі балық түрі морфологиялық жағынан N. forsteri-ден мүлдем өзгеше.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Австралиялық өкпелі балық тек Квинслендтің оңтүстік-шығысындағы Мэри және Бернетт өзендері жүйесінде табиғи түрде кездеседі. Өткен ғасырда ол Брисбен, Альберт, Стэнли, Кумера өзендері және Еноггера су қоймасы сияқты басқа оңтүстік өзендерге сәтті таратылды. Австралиялық өкпелі балық Пайн, Кабультур және Кондамин өзендеріне де енгізілген, бірақ қазіргі кезде олардың тірі қалуы және көбейіп өрбуі белгісіз. Ол сазды, құмды немесе қиыршық тасты түбінде кездеседі және су астындағы бұталардың астында, тығыз судағы өсімдіктердің арасында немесе өзен жағалауындағы ағаштардың тамырларынан шайылып кеткен топырақтан пайда болған су асты үңгірлерінде тіршілік етеді. Өкпелі балық су ортасының толығымен құрғауына төтеп бере алмайды, бірақ терісінің беті үнемі ылғалды болса, бірнеше күн бойы сусыз өмір сүре алады. Африкалық Protopterus түрінен айырмашылығы, ол құрғақшылық мезгілдерінде шырышты қабықша жасап, сазға көміліп жата алмайды. Австралиялық өкпелі балық – өмірін шектеулі аумақта өткізетін, көшпес түр. Оның мекендейтін аймағы көбінесе бір ғана көлмен немесе кейде екі жақын орналасқан көлмен шектеледі. Ол белгілі бір көші-қон жолынан ілгерілемейді, бірақ шілде мен желтоқсан аралығында қолайлы шағылысу орындарын іздеуге тырысады.

Сипаттама

Австралиялық өкпелі балықтардың арқасы, бүйірлері, құйрығы және қанаттары зәйтүн жасылдан күңгірт қоңырға дейін, ал ішкі жағы ашық сарыдан қызғылт сарыға дейін болады. Олардың денелері жалпақ басымен бірге ұзын, көздері кішкентай. Аузы кішкентай және ішіне қарай орналасқан. Олардың құйрықтары ұзын, күшті және екі бөліктен тұрады. Жастардың дене пропорциясы ересектерден өзгеше. Басы дөңгелек, қанаттары кішкентай, ал денесі жұқарақ. Сонымен қатар, ми жасөспірімдерде ересектерге қарағанда үлкен және ми қуысының көбін толтырады. Ауыз бастапқыда ішке қарай орналасқан, бірақ балық өскен сайын артқа қарай жылжиды. Дорсальдық қанаты жас жасөспірімдерде әдетте бастың артқы жағына жетеді, ал ересектерде тек арқаның ортаңғы бөлігіне дейін созылады. Олар даму барысында дене пішінінің біртіндеп өзгеруін көрсетеді, бірақ сырттан метаморфоз байқалмайды және оларды ересек деп атауға болатын нақты сәт болмайды. Жастар алтын немесе зәйтүн қоңыр түстегі негізгі түсте айқын дақтармен боялған. Қара түсті дақтар ұзақ уақыттан кейін де сақталады. Күндіз тыныш және жауапсыз болып, кешкі және түнгі уақытта белсенді болады. Оңтүстік Америка және Африкадағы өкпелі балықтардан айырмашылығы, Австралиялық өкпелі балықтардың алғашқы төрт жаңқасында да жаңқалары бар, ал бесінші жаңқасында жартылай жаңқа болады. Бұл тек судағы оттегі жеткіліксіз болғанда ғана ауа тыныс алатын, ауа тыныс алатын жалғыз өкпелі балық түрі. Өкпе – дене қуысының үстінде орналасқан, оның бойымен созылатын бір ұзын қалта, ол ішектің ішкі жағынан өседі. Ішкі жағынан өкпе екі бөлікке бөлінген, олар қабырғаларының бүктелуімен бөлінеді. Әр бөлім шұңқырлы альвеолалық аймақтарды құру үшін тағы да бөлінеді. Қан тамырлары өкпедегі ауа кеңістігіне жақын орналасқан, газ алмасуына мүмкіндік береді. Өкпелі балықтар қосмекенділерге ұқсас ауыз қуысының күшімен дем алады. Өкпе қабырғасындағы тегіс бұлшықеттердің жирылуынан ауа шығарылады. Балық су бетінде ауа шығарып, жаңа дем алғандағы дыбыс кішкентай домбыраның дыбысына теңестіріледі. Өкпелі балықтар шағылысу орындарын таңдауда өте талғамды. Жұмыртқалар шағыл мен құмға, баяу және жылдам ағыстағы суларда, көлеңкеде және күнде тамырланған су өсімдіктерінде кездеседі, бірақ сілекейлі балдырлармен жабылған су өсімдіктерінде, тұрақтанған суда немесе су бетінде қалдықтар болған жерде ешқашан табылмайды. Алғашқы аптада ол жанына жатып, су өсімдіктеріне жасырынып, тек қол тигізгенде ғана қозғалады. Ол өздігінен жүзіп, алаңдағанда желатинозды қаптамаға қайта оралады. Жаңадан шыққан дернәсілдер тері және жаңқа бетінде кірпік тогын жасайды. Дернәсілдер жұмыртқасы толық сіңгенге дейін екі-үш апта бойы тамақтанбайды. Ішекте спиральды клапан пайда болғаннан кейін балық тамақтана бастайды. Жастар оңтайлы жағдайда бір айда шамамен өседі. Австралиялық өкпелі балықтар үш кезеңнен тұратын күрделі жұптасу мінез-құлқына ие. Біріншісі – іздеу кезеңі, онда балық үлкен аумақты аралап, шағылысу орындарын іздейді. Жұп балықтар су өсімдіктерінің жанында су бетінде дөңгелек қозғалыстар жасайды. Олар әдеттегіден жиі және шулы дем алады, бұл оттегіге физиологиялық қажеттіліктің жоғары болуын көрсетеді. Жеке балықтар 20 минут сайын ауа тыныс алып, ауа тыныс алуды ауадағы қатты, қатты құбылумен бірге жасайды. Шулы тыныс алу жұптасу шақыруының бір түрі болуы мүмкін. Өкпелі балықтар шулы тыныс алуын бірге жасайды, тіпті бір-біріне жауап береді, бірақ ешқашан жұмыртқа салынған жерге жақын емес. Әкемнің ДНК-сын талдау оның қайтыс болған кезде шамамен 109 жаста болғанын (қате шегі ± 6 жыл) және ол бастапқыда Австралиядағы Бернет өзенінен Шедд аквариумына жеткізілгенге дейін ұсталғанын көрсетті. Бұл жаңалық Австралиялық өкпелі балықтың қазіргі кезде ғылымға белгілі ең ұзақ өмір сүретін субтропикалық тұщы су балық түрі екендігін және әлемдегі ең ұзақ өмір сүретін 12 балық түрінің бірі екендігін растайды. Австралиялық өкпелі балықтың ерекше үлкен кариотипі, өте үлкен хромосомалары мен жасушалары және басқа омыртқалы жануарларға қарағанда жоғары ядролық ДНҚ құрамы бар, бірақ басқа өкпелі балықтарға қарағанда аз. Осыған қарамастан, Мэри, Бернет және Брисбен су алаптарынан алынған популяциялар арасында генетикалық әртүрлілік төмен. Квинсленд өкпелі балықтары осы биомеханикалық тамақтану бейімдемелері мен мінез-құлқының ең алғашқы нұсқасын көрсетеді.

Қорғау мәртебесі

Австралиялық өкпелі балықтың мәртебесі қауіпсіз болғанымен, ол Квинслендтің 1914 жылғы Балық және Остер туралы заңына сәйкес қорғалатын түр болып табылады және оны жабайы табиғатта аулауға қатаң тыйым салынады. Австралиялық өкпелі балық өте тез өседі, бірақ алғашқы көбейту жасы кешіктіріледі. Табиғи түрде өлім-жітім деңгейі төмен, ұзақ өмір сүретін түр үшін сәтті ұрықтану және жас ұрпақтың көбеюі жыл сайын міндетті емес, тіпті табиғи ортада да орташа және ұзақ циклдарда ретсіз болуы мүмкін. Бұл циклдардың ұзақтығы көп жылдар бойы жаңадан келгендердің санына зиянды әсерін жасыра алады. Сонымен қатар, үлкен ересек балықтар ондаған жылдар бойы кездесіп, ұзақ мерзімде халықтың азаюына ешқандай белгі бермейді. Бұл қалған өкпелі балықтардың тіршілік ортасына қауіп төндірді. Бүркіттер өзендердің ағысын өзгертіп, балықтардың ұрық шығару үшін қажет болатын баяу, жағалау аймақтарын жоятын. Әлемдегі ғалымдар осы өкпелі балықтардың мекендеу ортасын сақтап қалуға кірісті, олардың эволюциялық маңыздылығын атап өтті. 2022 жылдың қаңтарына қарай, әлемдегі ең көне аквариум балығы 90 жастағы Мафусаил болды. Ұзындығы 4 фут, салмағы 40 фунт болатын бұл балық Калифорния ғылым академиясының Сан-Францискодағы Штайнхарт аквариумында тұрады. Мафусаил атақ әкесінен мұрагерлік алған. Әкесі, тағы бір австралиялық өкпелі балық, 2017 жылы Чикагодағы Шедд аквариумында 109 жасында қайтыс болды.

Адамдармен қарым-қатынасы

2021 жылғы FlyLife мақаласында Карл Брандт австралиялық өкпе балығын Гандагара мифологиясындағы аңыздық балық-жұмырқаш Гурангачқа шабыт көзі ретінде ұсынды.