Кіріспе

Ресей, Камчатка өңірінің этникалық тобы

Ительмендер (Ительмен тілінде: Итәнмән, Ительмены) – Ресейдегі Камчатка түбегінің жергілікті халқы. Ительмен тілі шалқыма түрде чукчи және коряк тілдерімен байланысты, Чукотко-Камчатка тілдер отбасын құрайды, бірақ қазірде дерлік жойылды, этникалық ительмендердің көп бөлігі орыс тілінде сөйлейді. А.П. Володин ительмен тілінің грамматикасын жариялаған. Камчатканың жергілікті халықтары (ительмендер, айнулар, коряктар және чувандықтар) жиынтығында камчадалдар деп аталады. Олар 18 ғасырда казактардың жаулап алуына дейін түбекте 50 мыңға жуық адам тұратын аңшы-жинаушы және балықшы қоғамға ие болды. Жергілікті тұрғындар мен казактар арасында көптеген некелер болғандықтан, камчадалдар қазірде көпшілік аралас халықты білдіреді, ал ительмендер термині ительмен тілінде тұрақты сөйлейтін адамдарға қатысты қолданылады. 1993 жылға қарай тілді білетін 100-ден аз қарт адам қалды, бірақ 1989 жылғы халық санағы бойынша 2400 адам өзін этникалық ительмен деп санады. 2002 жылға қарай бұл көрсеткіш 3180-ге жетті және тілді жаңғыртуға бағытталған әрекеттер жалғасуда. 2010 жылғы халық санағы бойынша Ресейде 3193 ительмен тұрады. Ительмендер негізінен түбектің орталық бөлігіндегі Камчатка өзенінің аңғарында қоныстанды. Ительмендердің ассимиляцияға дейінгі тұрмысын сипаттаған сирек көздердің бірі – Георг Вильгельм Стеллер, ол Витус Берингпен бірге Ұлы Солтүстік экспедициясына (Камчаткаға екінші экспедиция) қатысқан.

Ауыл құрылымы

Ительмендер Камчатка түбегіндегі түрлі өзендердің бойында қоныстанған. Алғашқы казактар түбекке келген кезде, 1650 жылдардың басында, ауылдарда 200-ден 300-ға дейін тұрғын болды, бірақ 1744 жылы Стеллердің есебі жазылған кезде бұл сан ең көп дегенде 40-қа немесе 50-ге дейін азайды. Әр ауыл бір патриархтық шаңырақтың төңірегінде құрылған. Әдетте, үйленуге ниетті жастар әйелінің ауылына қосылған. Ауыл өзін асырауға тым үлкен болып кетсе, бөлініп, ауыл тұрғындарының бір бөлігі сол өзеннің бойындағы басқа жерге жаңа қоныс салған. Стеллер өзеннен өзенге диалектілердің айқын өзгешелігін баяндайды, себебі ительмендер көбінесе бір өзенді бөліскен қауымдармен байланыс жасаған.

Ітелмен үйлері

Ительмендер жазғы және қысқы маусымдарда әртүрлі үйлерде тұратын. Қараша айынан бастап қоныстануға кірісетін қысқы үйі тікбұрышты пішінде топыраққа қазылып салынған. Қабырғалар ылғалдың ішкі кеңістікке енуіне кедерлес болу үшін таяқтармен және сабанмен жабылды. Төрт арқалық үйдің төбесін тіреп тұрды, олардың үстіне шатыр қапталып, биіктеп тұрған қабырғалармен жалғастырылды. Ағаш қаптаманың үстіне шамамен 0,30 метрлік сабан төселді, сосын қазылған топырақ төселіп, тығыздалды. Төрт тіреудің біріне жақын орналасқан, екі арқалықпен тіреліп тұрған тесік түтін шығаруға және кіреберіске арналды. Олар от жаққан кезде ғана ашылатын, өзенге қарайтын өткел жасады. Жаз айларында Ительмендер «пехм» немесе «пехми» деп аталатын үйлерде тұратын. Жазда жер мұзы ерігенде қысқы үйлердің едендері суға толып кететін. Жаз айларында ауылдағы әрбір отбасы қысқыдағыдай үлкен үйді бөліспей, жеке үйлерде тұратын. Бұл үйлер, казактар айтқандай, «балаган» деп аталатын, көтерілген алапаттарға салынған пирамида тәрізді құрылыстар еді. Климаттың тым ылғалды болуы үйлерді құрғақ сақтау үшін көтеруді қажет етті. Ауылдарда жазғы және қысқы үйлерден басқа, тамақ пісіру, теңіз суынан тұз қайнату және май шығару үшін пайдаланылатын жерде салынған сабаннан жасалған шатырлар да болды. Орыстар келгенге дейін ауылдар топырақ қабырғалармен немесе қоршаулармен қоршалған, бірақ одан кейін бұл әдетке тыйым салынды. Олар Кутканың Шачи есімді ақылды әйелге үйленгенін, оның оны көптеген ақымақтықтан сақтап, үнемі түзетіп отырғанын айтады. Кутка Камчатка түбегіндегі ең үлкен өзендерде өмір сүрген деп есептеледі және әр өзен үшін ұл мен қызды қалдырған деген әңгіме бар, бұл түбектегі диалекттердің көптеген түрлерін түсіндіруге арналған. Ительмендер Митгке табынды, ол теңізде балық түрінде мекендеген рух еді. Олар адамдарға ұқсайтын орман рухтарына, «ушахтчу» деп сенетін. Тау құдайлары «гамули» немесе «кішкентай жандар» деп аталды, олар биік тауларда, әсіресе жанартауларда мекендеген. Бұлттарда найзағай, молния және дауылға жауапты Биллукай құдайының мекендегеніне сенді. Олар Камма деп аталатын шайтанның бар екенін болжады, ол Нижний ауылының сыртындағы ағашта тұрады және оны жыл сайын жебелермен атып тастайтын. Анадырск шығанағынан бұғылардың арқасында шығып, олар батыс жағалаудың көп бөлігін зерттеді және шығысқа қарай тауларды кесіп өтіп, сол жердегі халықты бағындырды. 1696 жылдың шілде айының ортасында ол Камчатка өзеніне жетті, содан кейін тобын екіге бөлді, бір тобы батысқа қайтып, екіншісі шығыс жағалауда қалды. Осы кезде Юкагирдің көмекшілері көтеріліс жасап, алты орысты өлтіріп, алтысын жаралады. Коряктардың тобы Атласовтың бұғыларын ұрлап кетті, бірақ оларды орыстар қуып жетіп, біреуін өлтірді. Нәтижесінде, діні жағынан православиелік, бірақ сыртқы түрі мен әдет-ғұрыптары жағынан ерекшеленетін аралас халық пайда болды. Үкімет осы аралас балаларға заңды мәртебе берді және Ительмен әйелдеріне православие дінінде некеге тұруға рұқсат берді.