Кіріспе
Француз энтомологы, зоологы және герпетологы Эдуард Менетри (Париж, Франция, 1802 жылдың 2 қазаны – Санкт-Петербург, Императорлық Ресей, 1861 жылдың 10 сәуірі) – француз энтомологы, зоологы және герпетологы. Ол Ресей энтомологиялық қоғамын құрғандығымен танымал. Менетри Парижде дүниеге келді және Жорж Кювье мен Пьер Андре Латрейлдің шәкірті болды. Олардың ұсынысымен 1822 жылы Барон фон Лангсдорф басқарған Бразилияға жасалған Ресей экспедициясына зоолог ретінде қатысты. Отанына оралғаннан кейін Санкт-Петербургтегі зоологиялық жинақтың кураторы болып тағайындалды. 1829 жылы патша оны Кавказға зерттеу сапарына жіберді. Менетри Lepidoptera және Coleoptera саласындағы сарапшы, сонымен қатар басқа да топтар бойынша жұмыс істеді. Оның сипаттаған түрлерінің көпшілігі Ресей мен Сібірден табылған, бірақ мұражайда ол әлемнің басқа аймандарынан келген жәндіктерді де зерттеді. Мұндай екі коллекция Александр фон Миддендорфтың (1842–1845) және Леопольд фон Шренктің (1853–1857) Калифорния мен Аляскаға, сондай-ақ Сібірге жасаған экспедициялары барысында жиналды. Оның коллекциясы Санкт-Петербург академиясының мұражайында сақталады. Герпетология саласында ол бірнеше жаңа өкілдерді – жорғалаулылар мен екімекенділер түрлерін сипаттады.
Édouard Ménétries (Paris, France, 2 October 1802 – St. Petersburg, Imperial Russia, 10 April 1861) was a French entomologist, zoologist, and herpetologist. He is best known as the founder of the Russian Entomological Society. Ménétries was born in Paris, and became a student of Georges Cuvier and Pierre André Latreille. On their recommendation he was chosen as the zoologist on a Russian expedition to Brazil in 1822, led by Baron von Langsdorff. On his return he was appointed curator of the Zoological Collection at St Petersburg. In 1829 he was sent by the Tsar on an exploratory trip to the Caucasus. Ménétries was an authority on Lepidoptera and Coleoptera but also worked on other orders. Most of his named species are from Russia and Siberia but at the museum he was able to study insects from other parts of the world. Two such collections were those made during the expeditions of Alexander von Middendorf (1842–1845) and Leopold von Schrenck (1853–1857) to California and Alaska as well as Siberia. His collection is in the Museum of the St. Petersburg Academy. In the field of herpetology he described several new species of reptiles and amphibians.
Алғашқы қадамдары
Ментрис Парижде дүниеге келді. Жастық шағында ол Жорж Кювье мен "энтомологияның әкесі" атанған Пьер Андре Латрельдің шәкірті болды. Олардың ұсынысымен 1821–1825 жылдары орыс академигі Г. И. Лангсдорфтың Бразилияға жасаған экспедициясына қатысып, далалық зерттеулерде мол тәжірибе жинақтап, зоология саласында бірнеше мақала жазды. Бразилиядан қайтқаннан кейін Санкт-Петербургке шақырылып, 1826 жылы қалаға келді және Кунсткамераның штаттық қызметкері болып, зоологиялық коллекциялардың кураторы лауазымына бекітілді. Оған мемлекеттік есебінен пәтер берілді және жылына 2500 рубль жалақы тағайындалды.
Кавказға экспедиция
1829–1830 жылдары Ресейде оның алғашқы және ең ұзақ сапары әлі толық бейбіттендірілмеген Кавказға болды. Бұл академиялық экспедиция Кавказдағы әскердің қолбасшысы, Академия мүшесі генерал Эммануэльдің бастамасымен ұйымдастырылды. Экспедиция құрамына физик А. Я. Купфер, географ Э. Ф. Ленц және ботаник К. А. Мейер кірді. Ментрис зоологиялық бөлімді басқарды. Мәскеу, Ростов және Ставрополь қалалары арқылы экспедиция қатысушылары генерал Эммануэльдің штабы орналасқан Малка өзеніндегі Каменный Мост бекінісіне жетті. Эммануэль ұлымен және бірнеше адаммен бірге оларға қосылды. 650 сарбаз, 350 казак және екі зеңбірекпен қорғалған экспедиция Эльбрусқа бет алды және таудың етегінде лагерь құрды. 9 (21) шілдеде Эльбрусқа екі күндік көтеріліс жасалды. Бірінші күні зерттеушілер мәңгі қар шегіне жетіп, түнді онда өткізді. Екінші күні олар шыңға шабуыл жасауға кірісті. Бірақ шыңға көтеріле алмады. 4700 метрлік биікке жеткенде күн шығып, қар жамылғысы ішінара еріді, бұл экспедицияны одан әрі жалғастыруды мүмкінсіз етті. Тек бір гид, кабардин Килар Хаширов ғана шыңға жетті. Содан кейін экспедиция бір ай бойы Эльбрус аймағын зерттеп, көптеген ғылыми материал жинады. Одан кейін олар Пятигорскке оралды. Онде қатысушылар академиялық нұсқаулар алды, соған сәйкес Ленц, Мейер және Менетриес Каспий жағалауын зерттеу үшін саяхаттарын Парсы шекарасына дейін жалғастыра берді. Тамыз айының соңында олар Пятигорскінен шығып, Грозный қамалына (қазіргі Грозный) жетті. Одан қазан айының соңында казак сүйемелдемесімен Хасавюртқа жолға шықты, Сулактан өтіп, Дербент және Куба арқылы Каспий жағалауына жетті және 9 (21) желтоқсанда Бакуға келді. Қыста олар Апшерон түбегіндегі балшық жанартауларын және мұнай мен газ шығуларын зерттеді. 27 сәуір (9 мамыр) күні Менетриес пен Мейер Бакудан оңтүстікке қарай Саляны, Муган даласының оңтүстік бөлігі және Қызыл Ағаш шығанағының жағалауы арқылы сапарлады. Олар 20 күннен кейін Ленкоранға жетті. Олар өте қызықты фауна мен флораға ие төмендік және етектік орманды зерттеді, содан кейін Зуванд депрессиясының жанындағы тауларға бір айлық сапар жасады, онда олар көптеген энтомологиялық материалдар жинады. Олар маусым айының соңында Ленкоранға оралғанда қалада холера эпидемиясы өршіп, олар тез арада Бакуге, содан кейін Кубаға көшіп кетті. Олар Шахдаг және Бешбармақ тауларының беткейлеріне көтеріліп, субальпілік аймаққа дейін жетті. Кубада олар тағы да холера эпидемиясына тап болды. Олар Пятигорскіге көшіп, қазан айының ортасында жолға шықты. Бірақ жолдың қиындығы мен холера карантиніне байланысты желтоқсанның соңында Санкт-Петербургке оралды. 1831 жылы Менетриес "Кавказға Парсымен шекараға жасалған саяхат кезінде жиналған зоологиялық заттардың түсіндірмелі каталогын" жариялады. Бұл Кавказ фаунасын зерттейтін алғашқы ірі ғылыми еңбек болды, онда Кавказ жәндіктерінің, негізінен қоңыздар мен көбелектердің жүздеген түрлері сипатталған; қазіргі уақытқа дейін ол Кавказ жануарларын зерттеудің маңызды көзі болып табылады.
Зоологиялық мұражайдың мұрағатшысы
Санкт-Петербургте Ментрис жаңа куратор ретінде коллекцияларды қайта ұйымдастыруға кірісті. Осыған дейін Кунсткамердегі коллекцияларды орналастыру әдісі мүлдем ғылыми емес еді. Коллекциялар шыны қаптамалармен топтастырылып, ортасына ірі әрі әдемі жәндік – көбелек немесе қоңыз қойылып, оның айналасына түрлі түрлер радиалды, мүмкіндігінше симметриялық түрде орналастырылған. Ортасында әр радиус кішкентай жәндікпен басталып, содан кейін ірілері келіп, қаптама толығымен толтырылған. Мұндай тәсілмен жинақталған коллекцияның ғылыми құндылығы болмады, себебі тіпті түрлер де коллекцияны жинаған адамның эстетикалық көзқарастарын көрсететіндей болып, ретсіз жинастырылған. Жәндіктерді анықтау үшін белгілер жабыстырылмаған, олардың қандай жерден алынғаны туралы ақпарат көбінесе болмаған. Ментрис коллекцияны түрлері бойынша бөліп, мүмкін болған жағдайда материалды анықтады және коллекцияны жүйелі түрде реттеді. Белгілері жоқ, зиянкестер мен саңырауқұлақтан зардап шеккен көптеген материалдар жойылды. 1832 жылы Ғылым академиясының Зоологиялық мұражайы ресми түрде ашылғанда Ментрис оның энтомологиялық коллекцияларының кураторы болып тағайындалды және өмірінің соңына дейін осы қызметте тұрды. Зоологиялық мұражайдың жаңа коллекциясы Ментрис Бразилияда және Кавказда жинаған үлгілерге негізделген. Кейіннен мұражайға Арвид Давид Хуммельдің Санкт-Петербург облысынан әкелген, негізінен жәндіктерден тұратын бай коллекциясы және Иркутск маңынан әкелген шағын, бірақ қызықты коллекциясы қосылды. Ментриске өмір сүру мен жұмыс істеу оңай болған жоқ. Оның жалақысы өмір сүру құнынан баяу өсіп, осы жалақымен отбасын асырау қиын болды. Ментрис Смольный институтында (асыл текті қыздар колледжінде) және басқа колледждерде сабақ беріп, қосымша ақша тапты. 1855 жылы ол Ғылым академиясының корреспондент мүшесі болып сайланды, бірақ бұл оның материалдық жағдайына ешқандай әсер етпеді, тіпті мұражайда көмекшісі де болған жоқ. 1830-шы жылдардан 1850-ші жылдарға дейін мұражайға Ресей империясының әртүрлі аймақтарынан, соның ішінде Ресей Америкасынан және шетелдік мұражайлармен коллекция алмасу арқылы көптеген зоологиялық коллекциялар түсті, бірақ шкафтар мен витриналар жеткіліксіз болды. Осындай қиын жағдайда Ментрис негізінен қоңыздар мен көбелектерді зерттеді. Ол Еуропалық Ресей мен Сібірдің фаунасын зерттеді, әйгілі саяхатшы С. Карелиннің (ақын Александр Блоктың арғы атасы) жинақтарына негізделген Қазақстан фаунасы туралы алғашқы еңбектердің бірін жариялады. Ол Хива мен Бұхараға (сол кезде жақсы зерттелмеген) Ресейдің саяси миссиясына жіберілген дәрігер және натуралист А. Леманның коллекцияларын зерттеді, ол Орталық Азиядан қайтып келе жатқанда қайтыс болды. Осылайша, осы аймақтардың энтомофаунасы туралы білімнің негізі қаланды және осы білімге негізделген коллекциялар құрылды. Техникалық жұмыстың үлкен көлемін жеңу және зерттеулерге уақыт табу үшін Ментрис Санкт-Петербургтегі энтомологиямен қызығатын адамдардан көмек сұрады (негізінен көбелектер мен қоңыздарды жинаушылар). Олар коллекцияға қосылатын жәндіктерді дайындап, таңбалады, ал оларға осы қызметі үшін екі данадан үлгі берілді. Бірақ осы тәжірибенің жағымсыз жақтары тез арада байқалды. Кейбір әуесқойлар Ментриске сенгендігін пайдаланды. 1850-ші жылдардың ортасынан бастап В. И. Мочульский ерекше теріс рөл атқарды. Бұл өте белсенді адам, генерал-штабтың полковнигі, үлкен коллекцияның иесі және қоңыздар және басқа да жәндіктердің систематикасы туралы көптеген еңбектердің авторы, Coleoptera коллекциясын анықтап, реттеуге көмектесемін деді. Содан кейін ол мұражай коллекциясын өзінің коллекциясы сияқты қарастырды: материалдың бүкіл партияларын үйіне алып кетті, ең қызықты үлгілерді өзінде қалдырды, алмасу үшін дубликаттарды пайдаланды және мұражайға тек қалғандарын ғана қайтарды. Оның үлгісін басқа коллекционерлер да еліктеп, гименоптера, гетероптера және басқа да топтарды зерттеді. Өмірінің соңында Ментрис көбінесе көбелектерді зерттеді, сондықтан олар басқа жәндіктерге қарағанда жақсы сақталған. 1861 жылдың басында ол қайтыс болғаннан кейін, оның орнын баскан А. Ф. Моравицке коллекцияны ретке келтіруге және оған қол жеткізуді реттеуге көп күш жұмсады. Мочульскиймен қарым-қатынас тоқтатылды. Ол өз коллекциясын Мәскеуге әкелді, ал ол қайтыс болғаннан кейін коллекция Мәскеу университетінің Зоологиялық мұражайына тапсырылды.
Ресей энтомологиялық қоғамының құрылуы
Ментристің айналасындағы әуесқой энтомологтар тобы Ресейде энтомологияның дамуына оң үлес қосты. Ол Ресей (1930 жылдан 1992 жылға дейін Бүкілодақтық) энтомологиялық қоғамының ядросы болды. Қоғамның алғашқы жобасы 1848 жылдың басында туындады, бірақ қоғамның 50 жылдығына арналған естелік мақалада (1910) айтылғандай, "сол кездегі жағдайларға байланысты, бұл идеяның іске асуы ғана емес, тіпті жеке кездесулер де тоқтатылды". Бұл 1848 жылғы Еуропадағы революциялық қозғалыстан қорқып, тіпті ғылыми қоғамдар мен жиналыстардан да сескенген Николай I-нің салдарынан болды. Оның қайтысынан кейін ғана, Александр II билікке келгенде, ол көбірек либералды болды және Александр II-нің інісі Михаил Павловичтің жесірі, білімді және сауатты әйгілі ханшайым Елена Павловнаның көмегімен қоғамды ұйымдастыруға ұмтылыс басталды. 1859 жылы рұқсат алынды. Орыс энтомологиялық қоғамының ұйымдастыру жиналысы 1860 жылдың 25 ақпанында Петр мен Павел бекінісінің бастығы, генерал К. Мандерстерннің кең ресми пәтерінде өтті. Оның ұлы, гвардия полковнигі, қоғамды ұйымдастырушылардың бірі болды. Жиналысқа академиктер Иоганн Фридрих фон Брандт, Карл Эрнст фон Баер (Ресей энтомологиялық қоғамының алғашқы президенті болып сайланды) және Сібірді зерткен танымал ғалым Александр фон Миддендорф сияқты 30 адам қатысты. Қоғамның жеті негіздеушісі офицерлер болды. Ментри, ауыр сырқатқа шалдыққандықтан, жиналысқа қатыса алмады. Ол бір жылдан кейін, 1861 жылдың 10 сәуірінде қайтыс болды. Оның Ресейде энтомологияның дамуына қосқан үлесі ешқашан ұмытылмауы керек.