Кіріспе

Аристофанның комедиясы, Аристофанның классикалық пьесасы.

"Бұлқындар" – Аристофанның қазірге дейін сақталған он бір пьесасының хронологиялық тізімі бойынша төртінші туындысы. Ол б.з.д. 422 жылы Ленай фестивалінде, Пелопоннес соғысынан Афинаның қысқа ғана тыныс алған кезінде қойылған. Аристофан бұл және өзге ерте пьесаларында афиналық генерал және сөз сатушы Клеонды сатиралық сипатта көрсетеді. Ол сондай-ақ Клеонның билігіне негіз болған институттардың бірі – сот жүйесін де әжуалайды. Бұл пьеса ежегі комедияның көрнекті үлгісі саналады.

Сюжет

Пьеса таңғажайып көрініспен басталады: үлкен тор үйдің үстіне жайылып, кіреберіс бөгетіліп, екі құл, Ксантиас пен Сосиас сырттағы көшеде ұйықтап жатыр. Үшінші адам ішкі аулаға қарайтын сыртқы қабырғаның жоғарғы жағында тұр, бірақ ол да ұйықтап жатыр. Екі құл оянып, бір-бірімен әңгімелесіп, "құртты" күзетіп отырғанын білеміз. Олардың үстінде ұйықтап жатқан адам – олардың қожайыны, ал "құрт" – оның әкесі. Ксантиас пен Сосиас көрермендерді аурудың табиғатын болжауға шақырады. Ойын-сауыққа, ішімдікке және жақсы уақыт өткізуге деген құмарлық ұсынылады, бірақ олардың барлығы қате. Әкесі сотқа құмар: ол филелиаст (φιληλιαστής) немесе "триалофил". Бұл кісінің аты Филоклеон (бұл оның Клеонға тәуелді болуы мүмкін екенін білдіреді), ал оның ұлының аты осы Клеонға мүлдем қарама-қарсы – Бделиклеон. Қарттың тәуелділігінің белгілері: ұйқының бұзылуы, маңдай-тескейлік ойлау, параноя, гигиенаның нашарлауы және заттарды жинақтау. Кеңес беру, медициналық емдеу және саяхат мәселесін шешпеді, енді оның ұлы үйді түрмеге айналдырды. Бделиклеон оянып, екі құлға сақ болуды бұйырады. Ол оларға ағындыларды бақылап отыруды айтады, өйткені қарт адам тышқан сияқты қозғала алады, бірақ Филоклеон олардың бәрін шатырдан түтінге жамылған күйінде шыға отырып таң қалдырады. Бделиклеон оны қайтадан ішке кіргізу үшін дайын. Басқа қашу әрекеттері де сәтсіз аяқталады. Үй іші тағы да ұйықтап, содан кейін Хор келеді. Қалайдаған жолдармен абайлап жүрген қарт қазылар алқасы, оларды қараңғыда шаммен жүретін жігіттер алып жүреді. Олар өздерінің ескі жолдастарының тұтқындалғанын естігенде, оны қорғауға шығып, Бделикллон мен оның құлдарын құрттай қоршап алады. Осы жанжалдың соңында Филоклеон әлі де ұлының қарамағында және екі тарап та мәселені бейбіт жолмен талқылау арқылы шешуге дайын. Филоклеон мен Бделиклеон арасындағы пікірталаста қарттың ерікті түрде қазылар алқасында қызмет етуден алатын артықшылықтары талқыланады. Филоклеон бай және қуатты адамдардың өзіне жағымды үкім шығаруды өтінгендерінің мақтанышпен көңіл бөлгенін, заңды өз қалауы бойынша түсіндіру еркіндігін пайдаланатынын айтады, өйткені оның шешімдері қайта қаралмайды, ал оның қазылар алқасының жалақысы оған өз үйінде тәуелсіздік пен билік береді. Бделиклон бұл тұстарға жауап ретінде, қазылар алқасы шын мәнінде кішігірім лауазымды адамдардың талаптарына бағынады және оларға лайықтыдан аз төленеді деп дәлелдейді. Империядан түскен кірістер көбінесе Клеон сияқты адамдардың жеке қазынасына кетеді. Бұл аргументтер Филоклеонды ойға қыстырады. Хор көндіріледі. Филоклеон өзінің ескі әдетінен бас тартудан бас тартады, сондықтан Бделиклеон үйді сот залына айналдыруды және оған ішкі дауларды шешу үшін төреші ақысын төлеуді ұсынады. Филоклеон келіседі, және көп ұзамай оның алдына үй иттері арасындағы дау туралы іс шығарылады. Бір ит (Клеонға ұқсайды) екінші итті (Лакеске ұқсайды) сицилиялық ірімшікті ұрлап, онымен бөліспеген деп айыптайды. Қорғаудың куәгерлері ретінде табақ, шүберек, ірімшік тергіш, отқа пісіретін ыдыс және қазан бар. Олар сөйлей алмай қалғандықтан, Бделиклеон айыпталушылардың атынан бірнеше сөз айтады. Бір топ күшеяқты (айыпкердің балалары) ескі қазының жүрегін олардың зарлы жырымен жұмсарту үшін әкеледі. Филоклеонның жүрегі жылымайды, бірақ оның ұлы оны оңай алдап, ақтайтын дауыс беру урнасына қояды. Ескі қазы сот процесінің нәтижесіне қатты таңғалады - ол айыптауларға дағдыланған, бірақ оның ұлы оған жақсы уақыт күтіп, олар ойын-сауыққа дайындалу үшін сахнадан шығып кетеді. Актерлер сахнадан тыс жерде болған кезде хор көрермендерге әдеттегі парапсисте сөйлейді. Ол авторды Клеон сияқты жындыларға қарсы тұрғаны үшін мақтап, көрермендерді автордың алдыңғы пьесасының ("Бұлттар") артықшылықтарын бағалай алмағаны үшін айыптайды. Ол ескі ұрпақты мақтап, Марафондағы жеңісті еске түсіреді және императорлық табысты лайықсыз адамдардың жалмап кетуіне қатты өкініш білдіреді. Әкесі мен ұлы сахнаға қайта оралып, қарттың киім таңдауы туралы бір-бірімен айтысады. Ол өзінің ескі қазылар алқасының шапаны мен аяқ киімдеріне тәуелді және ол сәнді жүн киім мен сәнді спартан аяқ киімдерін күмәнмен қарайды, бұл кешке Бделиклеон оның сәнді кешкі асқа киюін қалайды. Оған сәнді киімдер кигізіледі, сондай-ақ басқа қонақтар күтетін әдептілік пен әңгімелесуді үйретеді. Тойда Филоклеон шарап ішуге қарсы екенін айтады, бірақ Бделиклеон оны әлемнің озық адамдары қиындықтардан оңай шыға алатынына көндіреді, содан кейін олар кешкі ойын-сауыққа үмітпен кетеді. Содан кейін екінші парабазис болады (бөлім соңындағы Ескерту қараңыз), онда Хор Клеон мен автор арасындағы қақтығысқа қысқаша тоқталады, содан кейін үй шаруасының құлы ескі адамның кешкі ас кезіндегі қорқынышты әрекеттері туралы жаңалықпен көрермендерге хабарлайды: Филоклеон өте мас болып, ұлының сәнді достарына ұятсыздықпен сөйлеп, үйге қайтар жолда кездескендеріне шабуыл жасапты. Құл Филоклеонның артынан келе жатқан ренжіген адамдармен және әдемі флейташы қызбен бірге сахнадан шығып кетеді. Бделиклеон сәттерден кейін пайда болып, әкесіне кешкі ас кезінде флейташы қызды ұрлағаны үшін ашуланып сөйлейді. Филоклеон оның шын мәнінде, шам екенін айтады. Ұлы оған сенбейді және қызды күшпен кешкі асқа қайтаруға тырысады, бірақ әкесі оны құлатып жібереді. Филоклеонға наразылық білдірген басқа адамдар келіп, өтемақы талап етеді және сотқа шақыру қағаздарын берумен қорқытады. Ол әлемнің озық адамы сияқты қиындықтан шығуға тырысады, бірақ жағдайды одан бетер етеді. Соңында, оның алаңдаған ұлы оны үйге сүйреп апарып жатады. Хор адамдардың әдеттерін өзгертудің қаншалықты қиын екені туралы қысқаша ән айтады және ұлын әкесіне деген құрметі үшін мақтайды, содан кейін барлық актерлер сахнаға қайта оралып, Филоклеон Каркиннің ұлдарымен күресіп, көңілді би билейді. Ескерту: Кейбір редакторлар (мысалы, Барретт) екінші парабазисті (1265–91 жолдар) Бделиклеонның әкесіне деген құрметі үшін мақталып айтылатын әнмен (1450–73 жолдар) алмастырады.

Клеон және афиналық төрелік жүйесі

"Баспалар" қойылымынан шамамен екі жыл бұрын Афина өзінің қарсыласы Спартаға қарсы Сфактерия шайқасында маңызды жеңіске жетті. Дұрыс не бұрыс екеніне қарамастан, көптеген афиналықтар осы жеңісті Клеонға байланыстырады, және ол сол кезде өкімет билігінің шарықталу шегінде болды. Конституциялық тұрғыдан алғанда, жоғары билік халыққа – ассамблеядағы дауыс берушілерге және соттардағы қазыларға тиесілі еді, бірақ олар шешендік өнерге шебер, демагогтар мен олардың серіктері мен құпия хабар берушілер желісі арқылы манипуляцияға ұшырауы мүмкін. Клеон Периклден кейін ассамблеядағы басты спикер болып, соттарды саяси және жеке мақсаттар үшін, әсіресе мемлекеттік қызметкерлерді лауазымдық міндеттерін орындамағаны үшін қудалауда көбірек манипуляциялай алды. Қазылар алқасына отыз жастан асқан азаматтар қабылдауға тиіс еді, және әр жылдың басында 6000 адамнан тұратын корпус тіркелді, қалада қысқа қоңыр плащтарымен және қолдарында ағаш таяқтарымен көзге түсетін болды. Бұл жұмыс ерікті болғанмен, көп уақыт алатын және оларға шағын төлем жасалды: "Баспалар" кезінде күніне үш обол. Көптеген қазылар үшін бұл табыс көзінің басты бөлігі болды және іс жүзінде зейнеткерлікке шығуға арналған қаражат еді. Сотқа заңдық кеңес беруге судьялар болған жоқ, және сот шешіміне қарсы шағымдануға мүмкіндік болмады. Клеон сияқты даулы саясаткерлердің ықпалында болды, олар сот процесін жүргізу үшін істер ұсынды және ассамблеяны олардың жалақысын сақтап тұруға көндіруде ықпалды болды. Дегенмен, "Баспалар" пьесасында айтылғандай, Клеон жүйені жемқорлық немесе сатқындық үшін пайдаланған деген пікір міндетті түрде дұрыс емес. Аристофанның пьесалары консервативті құндылықтарды жақтайды және Спартамен құрметті бейбітшілік орнатуды қолдайды, ал Клеон радикалды демократ және соғыс жақтастарының жетекшісі болды. Сараңдықтар орынды болды. Клеон бұрын Аристофанды екінші пьесасы "Вавилондықтар" арқылы полисті қаралағаны үшін соттауға тырысқан, және осы әрекеттердің заңдық нәтижесі белгісіз болса да, олар ақынның сатирикалық қабілетін күшейткен сияқты, кейінірек "Рыцарь" пьесасында Клеонға қарсы жасалған қатал шабуылда көрінеді. "Баспалар" пьесасындағы екінші парабазис Клеонның "Рыцарь" пьесасындағы жеңілісіне жауап ретінде Аристофанды қорқытуға немесе қудалауға тырысқанын көрсетеді, және ақын қысқа мерзімге осы қысымға мойынсұнуы мүмкін. Клеонмен қандай келісімге келсе де, Аристофан "Баспалар" пьесасында одан бас тартып, Клеонды жеке пайдасы үшін заңдық процесті бұзған сатқын иттің бейнесінде көрсетті.

"The Wasps" сериалдарына әсер еткен кейбір оқиғалар

431 ж. Пелопоннес соғысы басталды. 426 ж. Аристофан екінші пьесасы – "Вавилондықтар" (қазір жоғалып кеткен) – Дионисия ойындарында бірінші жүлдеге ие болды. Одан кейін Клеон оны полиске қарсы жала жабушылық жасады деген айыппен сотқа берді. 425 ж. Афина Сфактерия шайқасында Спартаға қарсы маңызды жеңіске қол жеткізді, ал Клеон бұл жеңіске өзінің еңбегін жатқызып, сәтті мойнына алды. 424 ж. Аристофан Ленаяда "Шығарлар" пьесасымен бірінші орынды жеңіп алды, онда Клеонды қатты сынайды. 423 ж. Афина мен Спарта бір жылдық уақытқа бітімге келді. Аристофанның "Бұлттар" пьесасы үшінші орынға (яғни соңғы орынға) ие болды. 422 ж. "The Wasps" пьесасы Ленаяда қойылды және екінші орынды жеңіп алды.

"Баспаяқтар" және ескі комедия

"Құстар" пьесасы ежелгі комедияның барлық ең жақсы үлгілерін көрсетеді деп есептеледі. Аристофанның көптеген пьесаларына тән құрылымдық элементтер осы пьесада толық және анық көрінетін түрінде кездеседі. Төмендегі кесте бір ғалымның пьесаның құрылымдық элементтерін және олармен байланысты поэтикалық өлшемдерді түсіндіруіне негізделген. +Драмалық және метрикалық құрылым: [ ] жақшалары ұзын буындардан (), қысқа буындардан (.) және ұзын/қысқа буындардан (о) тұратын метрлерді қамтиды. Метрлік схема идеалдандырылған және трибрахтық ( ) иамбтыққа ( . ) ауыстыру сияқты өзгертулерді қамтымайды. Элементтер Саптар Өлшемдер Түйін Комментарийлер пролог 1–229 иамбтық триметр сахнаны белгілейтін диалог 1 пародос 230–47 иамбтық тетраметр каталектикалық Хор ұлдармен бірге кіреді [o ] [o ] [o ] (трохейлер ерте пьесаларда жиі кездеседі, мысалы, "Ахарниялықтар", "Рыцарьлар", "Бейбітшілік") 230 248–72 Эврипидтік 14 буын/сап қазылар алқасы мен ұл арасындағы диалог иамбтық ырғақтың жылдам түрі [o ] [o ] [ . ] 248 жол 273–89 күрделі метр Хор Филоклеон туралы ойланады иондық метр негізіндегі строфа/антистрофа жұбы [ ] бірақ көптеген өзгерістермен 273 жол 290–316 бұрынғыдай, бірақ қарапайым қазылар алқасы мен ұл арасындағы диалог строфа/антистрофа, иондық [ ] бірақ азырақ өзгерістермен. 290 жол 317–33 композиция Филоклеонның жеке дабылы негізінен хориамб [ ] 323-ке дейін, содан кейін анапест [ ], көңіл-күйдің өзгеруін көрсетеді. 317 жол симметриялық сахна (мүмкін агон) 334–44 & 365–402 трохалық және анапестикалық тетраметр каталектикалық актерлер мен хор арасындағы ашулы диалог әр бөлігі трохалық тетраметрмен басталады [ o] [ o] [ o] мысалы 334–45 және анапестикалық тетраметрмен аяқталады [ ] [ ] [ ] мысалы 346–57 бірақ 1 анапестикалық пнигос қосылған (358–64) 334 жол симметриялық сахна 403–60 & 461–525 негізінен трохалық тетраметр каталектикалық айыптаулар және шайқас трохалық тетраметрлер [ o] [ o] [ o] бірақ трохалық диметрлер немесе "жүгірістер" қосылған. 403 жол агон 526–630 & 631–724 әндер мен анапестикалық тетраметр каталектикалық әке мен ұл арасындағы пікірталас строфа (526–45) және антистрофа (631–47) иамбтық [. ] және хориамбтық [ ] метрлерімен; анапестикалық тетраметрде аяқталатын сөйленген бөлімдер (546–630 & 648–724) 526 жол ән 725–59 анапест, иамб және дохмика пікірталас туралы ойлар анапесттік жолдар 725–28, 736–42, 750–59, басқа жолдар иамбтар мен дохмикаларда [o ] немесе [o ] 725 жол эпизод 760–862 иамбтық триметр үйде сот құру диалог иамбтық триметрде [o ] [o ] [o ] 760 жол ән 863–90 негізінен анапест жаңа сотты қадірлейтін дұға иамбтық триметр 868–69 және 885–86; иамбтардағы қысқа строфа (870–74) және антистрофа (887–90); анапесттер 863–67 және 875–84 863 жол эпизод 891–1008 иамбтық триметр иттің сот процесі диалог иамбтық триметрде [o ] [o ] [o ] 890 жол парабазис 1009–14 аралас коммация анапестикалық (1009–10), иамбтық (1011–12) және трохалық (1013–14) – парабазиске ерекше кіріспе 1009 1015–59 анапест парабазис пнигостармен анапестикалық тетраметр каталектикалық [ ] [ ] [ ] 1015 жол 1060–121 трохейлер симметриялық сахна трохалық строфа (1060–70) және антистрофа (1091–101); эпиррема (1071–90) және антепиррема (1102–21) трохалық тетраметр каталектикалық [ o] [ o] [ o] 1060 жол эпизод 1122–264 иамбтық триметр кешкі асқа дайындық актерлер арасындағы диалог иамбтық триметрде [o ] [o ] [o ] 1120 жол екінші парабазис 1265–91 трохалық симметриялық сахна трохалық строфа (1265–74) бірақ антистрофа жоқ; эпиррема (1275–83) және антепиррема (1284–91) трохалық тетраметр каталектикалық [ ] [ ] [ ] (пеоникалық тетраметр) 1265 жол эпизод 1292–449 негізінен иамбтық триметр кешкі ас салдарынан туындаған комедиялық жағдайлар диалог иамбтық триметрде, бірақ трохалық бөлімдер (1326–31, 1335–40) мас Филоклеон айтқан сөздер 1292 жол ән 1450–73 негізінен иамбтар мен хориамбтар Хор әке мен ұлды құттықтайды строфа мен антистрофаның бірінші жартысы иамбо хориамбтық жолдар [o ] [ ] (1450–56, 1462–68), екінші жартысы күрделірек 1450 жол экзодус 1474–537 иамбтық және архилохеан Филоклеон билейтін режимде диалог иамбтық триметрде, 1518–37 арасындағы бимен аяқталады (архилохеандар ([o ] [ . ])) 1470 жол

Әр түрлі

1909 жылы ағылшын композиторы Ральф Воган Уильямс «The Wasps» (Воган Уильямс) пьесасы үшін танымал қосымша музыка жазды.