Кіріспе

Чех шахматшысы, төреші, теоретик, ұйымдастырушы және жазушы Соломон Михайлович Флор (21 қараша 1908 – 18 шілде 1983) – Чехословакия және Совет Одағының шахматшысы және жазушысы. Ол 1950 жылы ФИДЕ-ден Халықаралық гроссмейстер атағын алған алғашқылардың бірі болды. Флор Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары көптеген турнирлерде жеміссіз болды және 1930 жылдардың соңында Әлем чемпионатына үміткер деп есептелді. Алайда, оның сабырлы, позициялық стилі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жас советтік шеберлердің өткір, тактикалық тәсілдерімен ығыстырылды.

Ерте өмір

Флордың балалық шағы жеке дағдарыстармен толы, қиын кезеңдерде өтті. Ол Галисия, Австрия-Мажарстан (қазіргі Украина) аймағындағы Городенка қаласында еврей отбасында дүниеге келді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ата-анасы қырғын салдарынан қаза тапқаннан кейін, ол әкесімен бірге жетім қалды және жаңа құрылған Чехословакияға қашып кетті. Флор Прагаға қоныстанды және қаладағы көптеген кафелерде ақы төлеп ойнап, біртіндеп шебер шахматшы ретінде танымал болды. 1924 жылы Ричард Ретти мен Рудольф Спильманның бірнеше шахмат партиясын бірден ойнау көрсетілімдеріне қатысты, тіпті жетпіс жасынан кейін де көрсетілімдерге қатысып жүрді.

Алғашқы табыстары

Флор 1928 және 1929 жылдары Прагада өткен Каутский еске алу турнирлерінде жеңіске жетті және Словениядағы Рохич Сауэрбрунн (Рогашка Слатина) турнирінде халықаралық аренада алғаш рет өнер көрсетті, онда Акиба Рубинштейннің соңғы жеңісінде екінші орын алды. Флор шахмат журналисі ретінде жұмыс істеді; оның алғашқы тапсырмаларының бірі 1928 жылғы Берлин турнирін жарыққа шығару болды, осы уақытта ол шахмат ойнап қосымша ақша табуын жалғастырды.

Әлемдік чемпиондық атаққа үміткер

Флордың ойын шеберлігі 1930-жылдардың ортасындағы кезеңде ең жоғары деңгейге жетті, ол әлемдегі ең күшті шахматшылардың біріне айналып, әлем чемпионатына басты үміткер болып саналды. Ол 1933 және 1936 жылдары Чехословакия чемпионы атанды және Еуропаның көптеген турнирлерінде ойнап, көбінесе алғашқы үштікке кірді. Ерекше жеңістері: 1932 жылы Бад-Слячта Милан Видмармен бірінші орынды бөлісуі; 1933 жылы Шевенингенде; 1934 жылы Бад-Либенвердада 9½/11 ұпаймен; 1935 жылы Барселонада Джордж Колтанковскиймен бірінші орынды тең бөлісуі; 1935 жылы Мәскеуде болашақ әлем чемпионы Михаил Ботвинникпен бірінші орынды бөлісуі; 1936 жылы Подебрадыда +10 −1 =6 есебімен; және 1937 жылы Кемериде Владимир Петров пен Самуил Решевскиймен бірінші орынды бөлісуі. Осы кезеңде ол Берн 1932 (әлем чемпионы Александр Алехиннен кейін 11½/15 есебімен екінші орынды бөлісуі); Цюрих 1934 (12/15 есебімен екінші орынды бөлісуі); және Пярну 1937 (Пол Феликс Шмидттен кейін екінші орын) сияқты бірнеше маңызды жетістіктерге де қол жеткізді. Флор 1930-жылдары Англияға жиі сапар шегіп, Хейстингс турнирлеріне тұрақты қатысты. Ол 1931/32, 1932/33 және 1933/34 жылдары бірінші орынды жеңіп алды, 1934/35 жылы Макс Эуве мен сэр Джордж Томаспен бірінші орынды бөлісті, ал 1935/36 жылы Рубен Файннан кейін екінші орын алды. Сондай-ақ, ол 1936 жылы Маргейт турнирінде бұрынғы әлем чемпионы Хосе Рауль Капабланканы еңсерді. 1930-жылдары Флор Чехословакияда халық қаһарманы болды. Оның есімі сол кездегі көптеген танымал тауарларды, оның ішінде Сало Флор темекісін, тапочкаларын және одеколонды сату үшін қолданылды.

Шахмат олимпиадасында үздіктер

Олимпиадалық сайт olimpbase.org-қа сәйкес, оның шахмат олимпиадаларында қабылдаған елі атынан көрсеткен нәтижелері де керемет болды. Ол 1930 жылы Гамбургте бірінші тақтада дебют жасап, күміс медаль үшін 14½/17 ұпай жинады. 1931 жылы Прагада, тағы да бірінші тақтада, ол 11/18 ұпай жинап, Чехословакия құрамасын командалық қола медальға жеткізді. 1933 жылы Фолкстонда ол тағы да бірінші тақтада ойнап, 9/14 ұпай жинады, Чехословакияның командалық күміс медаль жеңуіне көмектесті және өзі үшін қола медальді жеңіп алды. 1935 жылы Варшавада ол жеңілмейтін 13/17 есебімен тағы бір жеке алтын медальді жеңіп алды, ал Чехословакия бесінші орынды иеленді. Содан кейін 1937 жылы Стокгольмде тағы да бірінші тақтада 12½/16 ұпай жинап, үшінші жеке алтын медальді жеңіп алды. Бес Олимпиадада ол екі жеке алтын, бір күміс және бір қола медаль жеңіп алды. Оның жалпы есебі 60/82, бұл әлемнің үздік ойыншыларына қарсы 73% көрсеткіш құрайды.

Жарыс нәтижелері

Флор матчтарда үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Ол екі негізгі қарсыласымен ағымдағы чемпион Александр Алекхинге қарсы күресу үшін матчтар өткізді. 1932 жылы Эувемен 16 партиядан тұратын матчты тең түйістірді (+3 −3 =10), ал 1933 жылы Ботвинникпен матчты тең түйістірді (+2 −2 =8). Флор 1931 жылы Гёста Стольцты 5½–2½ есебімен жеңді, ал бір жыл өткен соң 1932 және 1933 жылдары Ұлыбритания чемпионы Мир Сұлтан Ханды 3½–2½ есебімен жеңді. Флор 1932 жылы Гаагада Йоханнес ван ден Бошқа 6–2 есебімен жеңіске жетті. 1933 жылы Швейцарияда екі матчта жеңіске жетті, біріншісі Бернде Оскар Нагелиге 4–2 есебімен, ал екіншісі Аросада Анри Гробқа 4½–1½ есебімен.

Соғыс жылдары ресми қарсыласы

Флор 1935 жылы үйленген. 1937 жылы ФИДЕ оны Әлихинмен әлем чемпионатына қатысуға ресми кандидат ретінде ұсынды. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыс жақындаған кезде, Флор Чехословакияда қажетті қаржыны жинауға үлкермеді, сондықтан жоспарлар тоқтатылды. Келесі жылы, 1938 жылдың қараша айында Флор AVRO турниріне шақырылған сегіз элиталық шахматшының бірі болды. Ол соңғы орынды иеленді, бұл оның Әлихинмен әлем чемпионаты үшін күресу мүмкіндігіне нүке салды. AVRO шахмат тарихындағы ең үздік сегіз шахматшының маңызды турнирде бақ сынасқан жалғыз жағдайы болуы мүмкін. AVRO турнирінің жоғары деңгейде өткені және Флордың соңғы орынға ие болуы артық ұят емес болғанымен, оның нәтижесі сол кездегі жеке жағдайының қиындығымен де түсіндірілуі мүмкін. 1938 жылы Германияның Чехословакияға басып кіруі Флорды, поляк-украиндық еврей ретінде, өте қауіпті жағдайға түсірді. Флор 1939 жылдың басында Нидерландыда қалды және бірнеше шағын турнирде ойнады. Амстердам KNSB турнирінде Макс Эуве мен Ласло Сабомен бірге 3½/5 ұпай жинап, бірінші орынды бөлісті. Амстердам VARA турнирінде 3/5 ұпаймен үшінші-төртінші орындарды Эуве мен Сало Ландаумен бөлісті. Баарн I турнирін 2½/3 есебімен жеңді. Содан кейін ол отбасымен бірге, ең алдымен Швецияға, ал кейін досы Ботвинник көмегімен Мәскеуге қашып кетті. Швецияда өткен Гетеборг турнирінде Рудольф Шпильманмен бірге 11 мүмкіндіктің 10-ын алып, бірінші орынды бөлісті.

Кеңес азаматы, нысанды қалпына келтіреді

Флор Мәскеуге қауіпсіз жеткеннен кейін өзінің бұрынғы деңгейіне қайта оралды. Ол 1939 жылғы Кемери турнирін 12/15 ұпаймен жеңіп алды. Сондай-ақ, ол 1939 жылғы Ленинград/Мәскеу турнирінде 12/17 есебімен жеңіске жетті. 1939 жылы Маргейтте Пол Керестен кейін 6½/9 есебімен екінші орынды бөлісті. Содан кейін 1939 жылы Борнмут турнирінде 8½/11 есебімен бұрынғы әлем чемпионы Эуведен кейін екінші орынды бөлісті. Флор 1940–42 жылдары ешқандай ресми, күшті советтік жарыстарда ойнаған жоқ, бірақ 1942 жылы Бакуде Владимир Макогоновқа қарсы өткен матчта 2–0 есебімен жеңілді. 1942 жылы ол совет азаматы болып, жаңа елінде жазушылық қызметін дамытып, «Огонек» сияқты совет газеттері мен журналдарына мақалалар жазды. Совет Одағы Остік шабуылды тоқтатып, кері қайтарғаннан кейін шахматтық іс-шаралар қайта жандана бастады, және 1943 жылы Флор Бакуде өткен шағын, бірақ күшті турнирде жеңіске жетті. 1944 жылы ол Киевте өткен Большевик қоғамының турнирінде тағы да жеңіске жетті, Алексей Сокольскиймен тең бөлісті. 1945 жылғы КСРО чемпионатында үш ойыннан кейін қатысуын тоқтатты. Соғыстан кейін ол әлем чемпионатына үміткер болып саналды. 1948 жылы Сальцёбаденде өткен турнирде 6-шы орынды алып, 1950 жылғы Будапешттегі үміткерлер турниріне қатысуға жолдама алды. Бірақ ол 18 партияда 7 ұпаймен соңғы орынды бөлісті және журналистикаға көшкеннен кейін енді әлем чемпионатына қатыспады. Ол сонымен қатар шахмат ұйымдастырушысы ретінде де жұмыс істеді. 1960 жылдардың соңына дейін, советтік және халықаралық жарыстарда жоғары деңгейде ойнап, кейбір сәттіліктерге қол жеткізді. 1963 жылы ол халықаралық төреші атағын алды. Флор 1983 жылдың 18 шілдесінде Мәскеуде қайтыс болды.

Жетістіктер мен мұра

Флор Чехословакияның ең үздік шахматшыларының бірі болды және 1930 жылдардағы Олимпиадаларда дерлік жеңілмейтін болды. Оның турнирдегі көрсеткіштері әсерлі болды, тактикалық шеберлігі мен керемет эндшпильдік техникасы оған көптеген атақты жеңістерді әкелді. 1950 жылы ФИДЕ оған Халықаралық гроссмейстер атағын алғашқы тізімінде берді. Ол дебют теориясына маңызды үлес қосты: алты негізгі дебютте «Флор вариациясын» кездестіруге болады, оның ішінде Каро-Канн қорғанысы, Рюи Лопес, Англиялық дебют және Грюнфельд қорғанысы. Жабық Рюи Лопестің Флор-Зайцев вариациясы (1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bb5 a6 4. Ba4 Nf6 5. 0-0 Be7 6. Re1 b5 7. Bb3 d6 8. c3 0-0 9. h3 Bb7 10. d4 Re8) 1980-ші жылдары әлем чемпионы Анатолий Карповпен сәтті қолданылды. Флор басты стратегияшы болды және эндшпильде өте жақсы ойнады. Ол ақ түстермен жабық ойынды ұнатты, ал карьерасының шарықталу кезеңінде патшайымның гамбитімен ерекше қауіпті болды, бұл ойын таңдауында көрсетілген. Флор сирек 1. e4 дебютымен ойнады. Ол 1920 жылдардың соңында Флор қабылдаған кездегі белгісіз және нашар бағаланған дебют болған Каро-Каннның дамуына үлкен үлес қосты. Екінші дүниежүзілік соғыс оның әлем чемпионы атағын жеңу мүмкіндігін жойды, ал өмірінде екінші рет босқын болу стресі оның ойын стиліне әсер етті. Ол соғыстан кейінгі ойындарда әлдеқайда сақтықпен ойнай бастады және көптеген тең нәтижелерге жетті, олар көп күрессіз аяқталды. Василий Смыслов, Давид Бронштейн, Исаак Болеславский, Пол Керес, Александр Котов, Тигран Петросян, Ефим Геллер, Марк Тайманов, Юрий Авербах, Борис Спасский, Михаил Таль, Виктор Корчной және Леонид Штайн сияқты шахматшылар өткір стильдерімен және жаңа дебюттерімен көзге түсті. Флор ешқашан Алекхинмен жеңіске жете алмады, 12 кездесуде бес ойында жеңіліп, жеті ойынды тең аяқтады. Алекхин өткір тактикалық стильге ие болды, сонымен қатар оның позициялық ойыны да керемет болды. Chessmetrics.com сайтының мәліметтері бойынша, тарихи рейтингтерді салыстыратын, Флор 1930 жылдан 1951 жылға дейін әлемнің ең үздік 20 шахматшысының қатарында болды, соғыс жылдарында (1942-1944) белсенді болмаған кездерден басқа; ал оның рейтингі 1935 жылы әлемде 2-орынға жетті.

Ерекше ойындар

Сало Флор Макс Эуэге қарсы, Амстердам / Карлсбад матчы 1932, Королева гамбиті, Exchange Variation (D36), 1–0 Ақтардың бұл вариациядағы оңтайлы стратегияны көрсететін дерлік мінсіз ойыны. Михаил Ботвиник пен Сало Флор, Ленинград / Мәскеу матчы 1933, Каро-Канн қорғанысы, Панов-Ботвиник шабуылы (B13), 0–1 Ботвиник өзінің сүйікті жолын таңдайды, бірақ жеңіліске бойын мойындауға мәжбүр. Сало Флор Исаак Кашданға қарсы, Фолкстоун Олимпиадасы 1933, Англиялық ашылуы, Флор-Микенас шабуылы (A18), 1–0 Флор атын бірте-бірте алып кететін жолды таңдайды және мұнда сәттілікке жетеді. Сало Флор Пауль Кереске қарсы, Варшава Олимпиадасы 1935, Королева гамбиті қабылданбады, Exchange Variation (D37), 1–0 19 жастағы Керес халықаралық аренадағы дебютін жасады, бірақ бұл ойында ол өте әлсіз. Сало Флор Дж.Р. Капабланкаға қарсы, Нотингем 1936, Королева гамбиті қабылданбады, Тартаковер вариациясы (D59), 1–0 Тіпті бұрынғы әлем чемпионы және Нотингемнің бірлескен жеңімпазы Капабланка да Флордың Королева гамбитінен қорғана алмайды. Сало Флор Эммануэль Ласкерге қарсы, Мәскеу 1936, Рети ашылуы (A06), 1–0 Модалы гипермодерн вариациялардың бірінде берік позициялық ойын. Дэвид Бронштейн мен Сало Флор, КСРО чемпионаты, Мәскеу 1944, Руй Лопес, Ашық вариация (C82), 0–1 20 жасар Бронштейн кеңестік деңгейдегі дебютін жасады, бірақ бұл ойында сабақ алады. Сало Флор Тигран Петросянға қарсы, КСРО чемпионаты, Мәскеу 1949, Ескі үнді қорғанысы (A54), 1–0 20 жасар Петросян кеңестік деңгейдегі дебютін жасады және позициялық сабақ алды. Сало Флор Эфим Геллерге қарсы, КСРО чемпионаты, Мәскеу 1950, Рети ашылуы (A05), 1–0 Тағы бір жас шебер ардагер Флордың әлі де күшті екенін түсінеді. Леонид Штайн мен Сало Флор, Украина чемпионаты, Киев 1957, Каро-Канн қорғанысы, Флор-Смыслов қазіргі вариациясы (B17), 0–1 "Тарақанның" шеберінен тағы бір тегіс позициялық ойын. Сало Флор Бент Ларсенге қарсы, Нордвик 1965, Сицилия қорғанысы, Жеделдетілген Дракон вариациясы (B39), 1–0 Флор сол кездегі үміткерлердің бірін соңғы үлкен жеңісімен жеңді.

Жазулар мен қосымша оқулар

12-ші Ұлттар шахмат турнирі [Мәскеу 1956 Олимпиадасы], Саломон Флор, Мәскеу, Fiskultura i Sport, 1957 (орыс тілінде). Саломон Флордың ең жақсы шахмат ойындары, Саломон Флор (Грегори С. Донгес орыс тілінен аударған), Давенпорт, Айова, Thinker’s Press, 1985, Ұлы шебер Флор, Виктор Д. Батуринский (ред.), Мәскеу, Fiskultura i Sport, 1985 (орыс тілінде). Сало Флор және Чехословакиядағы шахмат өмірі, Хельмут Витек, Гамбург, Neu Jung Verlag, 2005 (неміс тілінде).