Кіріспе
Бірінші ғасырдағы римдік тарихшы Квинт Курций Руф (Quintus Curtius Rufus) – бәлкім, І ғасырдағы римдік тарихшы, өзінің жалғыз белгілі және сақталған туындысының авторы, Historiae Alexandri Magni, «Александр Зұлқарнайынның тарихы», немесе толығырақ Historiarum Alexandri Magni Macedonis Libri Qui Supersunt, «Македониялық Александр Зұлқарнайынның тарихынан қалған кітаптар». Оның көп бөлігі жоғалып кеткен. Оның аты қолжазбаларда ғана кездеседі, басқа ешқандай нақты мәлімет жоқ. Осы факті филологтарды оның тағы бір тарихи тұлға болғанына сендірді, бірақ уақыттың салдарынан оған байланыс үзіліп кеткен. Бірнеше теория бар, оларды әртүрлі авторлар әртүрлі сеніммен қарастырады. Алайда, Квинт Курций Руф, тарихшы ретінде, жеке тұлға болып сақталды.
Quintus Curtius Rufus ('/k//w//ɪ//n//t//ə//s// /'/k//ɜr//ʃ//i//ə//s// /'/r//uː//f//ə//s/) was a Roman historian, probably of the 1st century, author of his only known and only surviving work, Historiae Alexandri Magni, "Histories of Alexander the Great", or more fully Historiarum Alexandri Magni Macedonis Libri Qui Supersunt, "All the Books That Survive of the Histories of Alexander the Great of Macedon." Much of it is missing. Apart from his name on the manuscripts, nothing else certain is known of him. This fact alone has led philologists to believe that he had another historical identity, to which, due to the accidents of time, the link has been broken. A few theories exist. They are treated with varying degrees of credibility by various authors. Meanwhile, the identity of Quintus Curtius Rufus, historian, is maintained separately.
Тарихи alter ego
Курцийдің еңбегі ерекше оқшауланған. Ежелгі еңбектердің ешқайсысы оған немесе, белгілі болғанша, өзіне сілтеме жасамайды. Питер Пратт Сенат пен императорлар жиі еңбектерге тыйым салғанын немесе цензурадан өткізгенін айта келіп, Курцийдің өлімінен бұрын қолжазбаны жарияламағанын, оны императордың қамқорлығына қалдырғанын болжайды. Императорлар оны қайтыс болғаннан кейін жариялауды ниеттенген, бірақ тиісті саяси мүмкіндік таба алмады. Олар өздеріне Александрдың бейнесін қабылдады. Македония империясынан құрылған провинцияларды басқару қиын болды, олар үнемі көтеріліс ұйымдастыруға дайын тұрды. Пратттың болжамы бойынша, Курцийдің еңбегі саяси жағынан қолайсыз болды, себебі ол тәуелсіздікке шақыруы мүмкін еді. Ең алғашқы қолайлы сәт 167 жыл болды, сол жылы император Марк Аврелийдің Парфян империясына жасаған жорылы сәтсіз аяқталып, қайтып келген әскерлердің рухы құлдырады және Антонин обасына ұшырады. Император бұрынғы Македония мемлекеттерінде ұлттық мақтаныш сезімін оятуға тырысты. III Галикалық легионының командирі Авидий Кассиус, соғыстан оралған ардагерлермен бірге консул лауазымына тағайындалды. Ол өзін Македонияның Селевкид әулетінен тараған деп жариялады. Македонияда Александр бейнесінде жаңа монеталар мен медальдар шығарылды. Пратттың пікірінше, осы уақытқа дейін зақымдалған және ішінара жойылған сақтаудағы қолжазба, ақыры жарияланды, бұл оған дейін сілтемелердің болмауын түсіндіреді. I және II кітаптармен қатар басқа да бөлімдер цензурадан өткен болуы мүмкін. Императорлардың болжағандай, ол бірден танымал болды.
Ең сенімді күн
Қолжетімді мерзімдемелер толығымен ішкі дәлелдерге негізделген, бұл нақты емес, бірақ белгілі бір дәрежеде басымдық көрсетеді. Х кітабында Курций империядағы бейбітшілік нығметтеріне мадақ айту үшін, Рим империясын бір замандас ретінде келтіреді. Ол негізінен Августтың саясатын қайталайды, ол империяны Республиканы бақылау үшін күрескен қуатты ақсүйектердің таласынан туындаған азаматтық соғыстарды тоқтату үшін монархияны қалпына келтіру ретінде қарастырады. Курцийдің осы саясатты қолдауы оны Рим империясымен байланыстырады. Ол Парфян империясын да атап өтеді. Ол шығыс сатраптарының грек үстемдігінен бас тартып, таза иран империясын қайта жаратуымен құрылды. Рим Македонияның қалған патшалықтарын сіңіріп алғанмен, ол Римге қарсы сәтті қорғаныс жасады. Парфян империясының мерзімі б.з.д. 247 жылдан б.з. 224 жылға дейін. Курций өзінің заманында жойылған империя туралы жазған болуы мүмкін, бірақ ең қарапайым тәсіл оның 63 ж.б.д. (Рим империясының басталуы) мен 224 ж. аралығында жазғанын болжайды. Одан әрі нақтылау үшін, сол императорлық қызыл түсті мәтін Македонияның азаматтық соғыстарын (диадохтардың соғыстарын) тұрақты императорды таба алмауынан, Рим империясындағы жағдаймен салыстырады, онда жаңа император бір түндік уақытта тағайындалу арқылы азаматтық соғыстың қаупі болдырды. Бұл сипаттамаға сәйкес келетін оқиғалар көп емес. Бейнем Юлиус Нюцеллдің 41 жылғы 24/25 қаңтар түні Калигуланың сол күні өлтірілгенінен кейін туған дағдарыс болуы мүмкін деген пікірін қорытындылайды. Сенат Рим Республикасын қайта орнату керек пе, жоқ па деген мәселені жедел түрде талқылау үшін жиналды. Преториандық гвардия Калигуланың туысы Клавдийді тағайындауға талап ету үшін күшпен кірді. Оның билігі заң үстемдігін қалпына келтіруге бағытталды. Заңгер болғандықтан, ол күніне 20-ға дейін императорлық жарлықтар шығарып, Рим бейбітшілігін қайта орнатты. Егер бұл аргумент дұрыс болса, Курцийдің еңбегі 41 жылдан кейін жазылуы керек. Жоғарғы шегі "Рим үстемдігі кезінде Тирдің гүлденуі" туралы мәтінмен берілген. Империядағы бейбітшілік 43 жылы Клавдий Британияға жорық жасағанда аяқталды. Бұл мерзімдердің ешқайсысы нақты емес, бірақ барлық диапазонның бірігуі Курцийдің мерзімі туралы сенімді көзқарас ұсынады. Бейнем былай дейді: "Көптеген қазіргі ғалымдар Курцийдің өркендеген кезеңі бірінші ғасырдың ортасы мен соңына жатады деп есептейді".
Ең сенімді тұлға
Оның аты Квинт Курций Руф, Римнің алғашқы ақсүйектерінен саналатын Куртийлер әулетінің Куртий Руфи тармағының мүшесі болды. Асырап алу институтының кең таралғанына байланысты, Курций есімді адамдар (немесе әйелдер Курция) туыс болмауы мүмкін. Сонымен қатар, әдетте әкеден немереге дейін бір атты қайталау жиі кездесетін жағдай еді. Ғасырлар өткен соң, Куртий есімді адам тарихқа кез келген жерде немесе кез келген дәуірде кездесуі мүмкін. Автордың тарихи тұлғасына үміткерлердің саны аз. Дегенмен, бірінші ғасырдың ортасына қараған кезде, сенімді үміткер бар. Ол – Курций Руф (Преномен жойылған. Күдікпен қарағанда, Квинт.) Рим консулдарының тізімінде император Клавдий тұсында, 43 жылдың қазан айынан желтоқсан айына дейін консул қызметін атқарған. Ол Тиберийдің қолдауында болған. «Тарихтар» еңбегін консулдыққа бір-екі жыл бұрын жазған болуы мүмкін. Тацит сол кезде Африка квесторының штабында болғанын айтады, бұл оған Александрия кітапханасын пайдалануға мүмкіндік берген. Тиберий 37 жылы қайтыс болды, ал Калигула император болды. Курцийдің Калигуламен қарым-қатынасы туралы ештеңе айтылмаған. Бірақ Калигула оның жанында болған жоқ. Курций оралғанда, саяси тұрғыдан дұрыс болмаса, «Тарихтар» сияқты кітабы білімді Клавдийге үлкен әсер еткен болар еді. Тиберий кітап жарыққа шығар алдында да оған жоғары баға берген: Курций Руфтың өзінің ата-бабасы екенін айтқан, яғни өзін-өзі жасаған адам. Тацит Курцийдің қарапайым отбасынан шыққан, мүмкін гладиатордың ұлы болғанын айтады. Егер Курций 25 жасында билікке келсе және Тиберий өліміне арналған пікірін сол жылы айтса, Курций өзін-өзі жасаған адам деп сипаттағанда 19 жасқа толмаған немесе одан кіші болған. Александр 16 жасында Македонияның регенті болған кезде, 19 жасында даңққа, ал 25 жасында консулдыққа көтерілу ерекше жағдай емес еді. Тиберий Курцийдің назарына түскен кезде жоғары дәрежелі император болған. Оның қамқорлыққа ие болуына қандай талаптар болғаны белгісіз. Егер Квинт Курций Руфты 43 жылы консул болған Курций Руфпен теңестірсек, ең сенімді жағдайлық дәлелдер оның туғанын бірінші ғасырдың басында, Августтың тұсында көрсетеді.
If Curtius took office at the minimum age of 25, and Tiberius made his comment in the year of his own death, Curtius would have been 19 or younger when described as a self made man. In an age when Alexander had become regent of Macedon at 16, a rise to fame at 19, and consulship at 25, would not have been incredible. Tiberius would have been a senior emperor when Curtius came to his attention. What his qualifications were for the patronage remain obscure. If, on the other hand, Quintus Curtius Rufus is to be identified with Curtius Rufus, Consul Suffect of 43, then the most likely circumstantial evidence places his birth in the early years of the 1st century, in the reign of Augustus.
Қолжазбалар мен басылымдар
Historiae 123 кодексте сақталған, яғни 9 ғасырдағы түпнұсқадан тараған қолжазбалар. Тек жартылай болғандықтан, маңызды бөліктері жоғалған, сондықтан олар да толық емес. Олардың сақталу жағдайы әртүрлі. Кейбіреулері өте жартылай, 9 ғасырдан бері пайда болған үзілістермен. Түпнұсқада он libri, яғни біздің тарауларымызға балама "кітап" болған. Бірінші және екінші кітаптары, сондай-ақ ежелгі дәстүрге сәйкес, кіріспе бөлімі жоқ. V, VI және X кітаптарында үзілістер бар. Көптеген loci, немесе "жерлер", түсініксіз, қалпына келтіру мақсатымен түсіндіруге немесе түзетуге ұшырайды. Бұл еңбек жоғары орта ғасырларда кең таралған. Бұл Александр романсы деп аталатын әңгімелер жанрының негізгі көзі (кейбіреулер романс дейді); мысалы, Вальтер Шатилонның Вергилийдің Энеидасының стилінде жазылған Александreis дастаны. Бұл романстар Ренессанс дәуірінде, әсіресе Италияда танымал болды, онда Курцийге құдайша қарады. Паоло Веронезе және Шарль Ле Брун сияқты суретшілер Курцийден көріністерді суреттеді. Editio Princeps, яғни алғашқы басылған нұсқасы 1470 немесе 1471 жылы Венецияда Vindelinus Spirensis тарапынан жарық көрді. Кейіннен стандарттау қажеттілігі сезілгенге дейін басылымдардың біртекті ағыны жалғасты. 1867 жылы Эдмунд Хедике әлі де сақталған конвенцияны енгізді. Ол сол жылғы басылымын ең жақсы бес қолжазбаға негіздеді.
Вулгата авторлары
Курций өзінің қалған еңбектерінде көбінесе дереккөздерін көрсетпейді. Бұл дереккөздер, мүмкін, жоғалған кітаптарда келтірілген. Олардың мазмұны мен стилін жан-жақты талдау негізінде жасалған болжамдар кең ауқымды. Ярдли мен Хеккель былай дейді: "Курцийдің дереккөздерін анықтайтын ішкі мәліметтер көңіл көншітпейді". Дегенмен, ол Клетархты екі рет, Птолемейді бір рет және Тимагенді бір рет есімдерімен атайды. Бұл адамдар Александр тарихының қатысушылары болғандықтан, олар куәгерлер немесе біріншілік дереккөздер деп есептеледі. Оларға негізделген барлық мәліметтер де сол сияқты "біріншілік" деп аталады. Бұл еңбектер сондай-ақ "Вулгата" деп те аталады.