Кіріспе

Зимбабвелік саясаткер Герберт Уилтшир Пфумаиндини Читепо (15 маусым 1923 – 18 наурыз 1975) – зимбабвелік саясаткер және ұлттық көшбасшы, 1975 жылғы наурыз айында қанымен өлтірілгенге дейін Зимбабве Африка Ұлттық Одағының (ЗАНУ) төрағасы болды. Оның кім өлтіргені әлі анықталмаған, бірақ Родезия авторы Питер Стифф британдық арнайы әуе күштерінің (SAS) бұрынғы әскери қызметкері Хью Хиндті кінәлі деп санайды. Читепо Родезияда адвокаттық қызмет атқарған алғашқы қара нәсілді азамат болды.

Алғашқы жылдар

Читепо 1923 жылдың 15 маусымында Оңтүстік Родезияның, қазіргі Зимбабве елiнiң Мутаса ауданындағы Уатсомба ауылында дүниеге келген.

Ерте мансап

Бір жыл сабақ бергеннен кейін, ол 1949 жылы Форт-Хэр университетінің колледжінде бакалавр дәрежесін алып, оқуын жалғастырды. Ол заңгер ретінде біліктілік алды және оны Грей Инн адвокатурасына қабылдады, оның түлектерінің арасында Уинстон Черчилль де болды. Ол Шығыс және Африка зерттеулер мектебінде ғылыми жәрдемші болды. Ол Оңтүстік Родезияда адвокаттық біліктілікті алған алғашқы африкалық болды. 1954 жылы Читепо Родезияның екінші қара заңгері болды, патша Лобенгуланың ұлы Нгубоенжа Хумалодан кейін (оған ақ әріптестерімен бірге кеңселерді иеленуге рұқсат беру үшін арнайы заң қабылданды). 1954 жылы Родезияға оралғаннан кейін ол заңгерлікпен айналысып, сотта Ндабанинги Ситхоле сияқты африкалық ұлтшылдарды қорғады. 1960 жылдың ақпанында Африка-Америка институтының қолдауымен АҚШ-қа сапар шекті. 1961 жылы Лондондағы Оңтүстік Родезия Конституциялық конференциясында Зимбабве Африка халықтары одағының (ZAPU) негізін қалаушы Джошуа Нкомоның заң кеңесшісі қызметін атқарды. Сол жылы ол Бернард Мизеки колледжінің басқару кеңесіне Д. К. Р. Хань және сэр Роберт Тредгольдпен бірге тағайындалды. Оңтүстік Родезия үкіметі оны ұстамады, себебі ол ұлтшыл қозғалыстың ресми өкілі ретінде ашыққа шыққан жоқ, сонымен қатар режим оның халықаралық аренада тым жақсы танылғанын және оны түрмеге қамаудан қорқып, оны ұстау қиын болады деп санады.

ZANU-ның

1962 жылғы мамыр айында ZAPU-ға милитаризмді ескергендіктен тыйым салынды, ал Читепо мүмкін болатын қамаудан қашу үшін ерікті түрде жер аударуға көндірілді. Ол Танганьиканың алғашқы африкалық бас прокуроры болды. 1963 жылғы шілдеде Ндабанинги Ситхоле мен Джошуа Нкомо фракциялары араздасып, бөлінді. Нкомоның қолдаушылары ПКК ZAPU-ды (кейін тағы да ZAPU деп аталды) құрды және көбірек милитаристік көзқарас ұстанды. Читепо, умеренный фракция ретінде, Ситхолемен бірікті және ZANU-дың төрағасы болып сайланды (Натан Шамуярираны жеңіп). Ол осы лауазымда 1974 жылдың 7 желтоқсанына дейін, Лусака келісіміне қол қойылғанға дейін қызмет етті. Екі партия да үстемдік үшін күресті, бірақ 1964 жылы екеуіне де тыйым салынды және көшбасшылары тұтқындалды. Екі партия да елден шығып, Родезия шекарасының сыртында әскерлерді қайта ұйымдастырып, құруға бел буды, бірақ базаларын құру үшін әртүрлі елдерді таңдады. ZAPU батыста және Замбияда орналасты, онда ZIPRA (Зимбабве халық революциялық армиясы) құрылды. Олар Кеңес Одағымен одақтасып, жоғары даярланған сарбаздардан тұратын алдыңғы қатарды ұйымдастырды. ZANU болса, Танзанияға, содан кейін Мозамбикке көшіп, ZANLA (Зимбабве Африка Ұлттық Азаттық Армиясы) құрды, ол ауылдық аймақтардағы халықты жұмылдыруға, қытайлықтардың бастамасымен дамыған әдіс-тәсілдерді пайдаланды. 1966 жылғы қаңтарда Читепо бас прокурор қызметінен кетіп, қарулы күреске толыққанды көңіл бөлген үшін Замбияға көшті. Ол әлемнің астаналарын аралап, ZANU-ға қолдау көрсетуді және Родезияға қарсы толық экономикалық санкциялар енгізуді талап етті. Оның жайлы мінезінің арқасында ол өте тиімді болды және ZANU-ға халықаралық деңгейде танылу мен құрмет әкелді. Ситхоле және басқалар Читепоға ZANU-ға жетекшілік етуге қажетті өкілеттіктерді берген, ал Рев. Ситхоле қамауда болған кезде, қарулы күрес жүргізуге оның толық құқығын растаған құжатты дайындады. Сәйкесінше, Герберт Читепо, Каранга этностық тобынан шыққан әскери басшы Жосия Тонгогарамен бірлесіп, 1966 жылдан бастап Родезиядағы сәтті партизандық шабуылдар мен құпия операцияларды ұйымдастырып, жоспарлады. 1972 жылы ол ФРЕЛИМО-мен соғыс операцияларын үйлестірді және Зимбабвенің солтүстік-шығыс аймағын жаңа, тиімді соғыс майданы ретінде ашты.

Өлім

Читепо 1975 жылғы 18 наурызда Замбияның Лусака қаласында, оның Volkswagen Beetle көлігіне орнатылған бомба жарылып қайтыс болды. Ол және оның қауіпсіздік күзетшілерінің бірі Сайлас Шамисо сол жерде қаза тапты. Оның екінші күзетшісі Садат Куфамаджуба жарақат алды. Жарылыс көліктің бір бөлігін үйінің шатырына тигізіп, жанындағы ағашты түбірден жұлып шығарды. Бірнеше сағаттан кейін оның көршісінің бірі жарылыстан алған жарақаттарынан көз жұмды. ZANU сол кезде Родезия қауіпсіздік күштерін кінәлады. Замбия президенті Кеннет Каунда Читепоның өлімі бойынша тергеу жүргізуді тапсырды. 2001 жылғы қазан айында жарияланған құжаттарда кінә ZANU ішіндегі жанжалға тағылды. Алайда, өзінің өмірбаяндық еңбегінде, «Селус скауттарының аңызы» атты кітабында, Родезия қауіпсіздік күштерінің Селус скауттар полкінің командирі, лейтенант-полковник Рональд Рид Дейли, Родезияның Орталық барлау ұйымының (CIO) бас директоры Кен Флоуэрдің басшылығымен Герберт Читепоны өлтіруді жоспарлағанын, содан кейін ZANU мүшелерін кінәлау үшін құжаттық дәлелдерді жасатқанын нақты айтады. "Кен Флоуэрдің ЗАНУ/ЗАНЛА жағдайына қатысты дұрыс емес бағалауы осылай көрінді. Читепоның өлімі ZANU-ны көптеген наразылық білдірген топтардан тазартып, жаңа және өте табысты көшбасшыны әкелді. Роберт Мугабе ЗАНЛА-ға бірлік – қажетті факторды ұсынып, күштерін консолидациялаудың құралын берді." [«Селус скауттарының аңызы» кітабы, 173-бет].