Кіріспе

Лютеран шіркеуінің тарихи ілімдік стандарты Конкорд кітабы (1580) немесе Конкордия (көбінесе Лютеран мойындары деп аталады) – 16 ғасырдан бері лютерандық танылған он сенімді құжаттан тұратын Лютеран шіркеуінің тарихи ілімдік стандарты. Олар сондай-ақ Евангелиелік лютеран шіркеуінің символикалық кітаптары ретінде белгілі. Конкорд кітабы 1580 жылдың 25 маусымында Дрезденде, Аугсбургтік мойындаманы император Карл V-ге Аугсбург диетасында ұсынғанның 50 жылдығына орай неміс тілінде жарияланды. Латын тіліндегі түпнұсқа басылым 1584 жылы Лейпцигте жарық көрді. Оны өздерінің ілімдік стандарты ретінде қабылдағандар оны Киелі кітаптың адал түсіндірмесі деп мойындайды. Киелі кітаптар Конкорд кітабында барлық христиан ілімінің жалғыз, құдайдан келген көзі және нормасы ретінде баяндалған.

Шығу тегі және орналасуы

Конкорд кітабын 1546 жылы Мартин Лютер қайтыс болғаннан кейін лютерандар арасында туындаған діни дау-дамайларды тоқтатуды қалаған билеушілерінің тапсырысымен Якоб Андреае мен Мартин Кемниц басқаратын теологтар тобы құрастырды. Ол Corpus doctrinæ Philippicum немесе Misnicum сияқты доктриналық мәлімдемелерден тұратын неміс аймақтық жинақтарының орнын басуға арналған еді (corpus doctrinæ – доктриналық жинақтар). Бұл мақсат құрастырушылардың оны доктриналық жинақ деп атамауында көрінеді, бірақ ол техникалық тұрғыдан солай. Конкорд формуласына дейінгі жазбалардың тізімі Конкорд кітабына енгізілетін жазбалар ретінде тізімделіп, формуланың «Ереже және норма» бөлімінде сипатталған. Андреа мен Кемництің (1578–80) кіріспе сөзінен кейін лютерандық ілімнің ежелгі христиан шіркеуінің ілімімен сәйкестігін көрсету үшін «Үш экуменикалық сенім» кіріспе бөліміне қойылды. Бұл сенімдер – Елшілердің сенімі, Никеялық сенім және Афанасийлік сенім 1054 жылғы Шығыс-Батыс схизмасынан бұрын жасалған, бірақ Никеялық сенім – филиоке қосылған батыс нұсқасы. Қалған құжаттар лютерандық реформаның (1529–77) алғашқы жылдарына жатады. Оларға Аугсбургтік мойыстама, Филипп Меланхтонның Аугсбургтік мойыстаманың қорғанысы, Мартин Лютердің Кіші және Үлкен катехизистері, оның Смалькальд мақалалары, Меланхтонның Папаның билігі мен мәртебесі туралы трактаты және Конкорд кітабының жарық көруіне аз уақыт қалғанда құрастырылған Конкорд формуласы жатады. Ол да осы мақсатта – өсіп келе жатқан лютерандық қозғалысты бейбіттендіру және біріктіру үшін жасалған. Конкорд кітабының кіріспесі Конкорд формуласының кіріспесі ретінде де қарастырылды. Лютерандық туралы жақында жарық көрген кітапта: «Огсбургтік мойыстама бүгінгі күнге дейін „лютеран“ болудің негізгі анықтамасы болып табылады» делінген. Апология, Смалькальд мақалалары, Трактат және Конкорд формуласы Аугсбургтік мойыстаманы түсіндіреді, қорғайды немесе оған қосымша материалдар болып табылады.

Христиан әлеміндегі мәнмәтін

Конкордия кітабының қарапайым латынша атауы, Concordia (латын тілінде "бірге келісу" деген мағынаны білдіреді), оның мазмұнының мәніне сай келеді: христиандық сенім туралы мәлімдемелер, сенушілердің "бір жүрекпен және бір дауыспен" сенетін, үйрететін және мойындайтын нәрселерін көрсетеді. Бұл, Әйет Пауылдың нұсқауына сәйкес келеді: "Барлығың да бір ойда болыңдар, араларыңда дау-жанжал болмасын, бірақ бір пікірде және бір ниетте толық ынтымақтастықта болыңдар." (1 Кор. 1:10; ЖД). Конкордия кітабын құрайтын дін сенімдері мен жарнамалары әртүрлі авторлардың жеке жазбалары емес:

Қазіргі уақыттағы жазылу

Күні бүгінге дейін Конкорд кітабы дәстүрлі және консервативті лютеран шіркеулері үшін діни тұрғыдан нормативті болып табылады. Олар өз пасторлары мен басқа да шіркеу қызметкерлерінің Конкорд кітабына шартынсыз адалуға ант беруін талап етеді. Олар көбінесе өздерін «конфессиялық лютерандар» деп атайды. Олар Конкорд кітабын Киелі кітапқа қатысты «норма нормата» (латынша, «нормаланған норма») деп санайды, ал Киелі кітапты – «норма норманс» (латынша, «нормалайтын норма»), яғни христиан ілімінің жалғыз көзі (Құдайдың беделді сөзі) деп есептейді. Осы көзқарас бойынша, Конкорд кітабы қарастыратын мәселелерде шіркеу Құдайдың беделді сөзінің мағынасын анықтайды. Бұл «quia» (себебі) деп аталатын лютерандық мойындауларға жазылу, яғни адам жазылады, өйткені Конкорд кітабы – Жазбалардың адал түсіндірмесі. Бұл абоненттің бұл ұстанымға жету үшін лютерандық мойындауларды Жазбалардың жарығында зерттегенін білдіреді, және абоненттің пікірінше, бұл «quatenus» (ғой) жазылудағы бас тартуды қажет етпейді. Егер лютерандық мойындауларға «quatenus» (ғой) тұрғысынан жазылса, онда олар Жазбаларды адал түсіндіргендіктен, оларда Жазбаларға қайшы келетін нәрселер болуы мүмкін деп саналады. Кейбір жағдайларда, басқа лютеран шіркеулері осы тәсілді қолданады, Конкорд кітабын лютеран шіркеуінің тарихи ілімдеріне қатысты маңызды куәлік және нұсқаушылық деп есептейді, бірақ оны діни тұрғыдан міндетті деп санамайды.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Конкорд кітабының жеке құжаттарының ағылшын тіліндегі аудармалары, әсіресе Аугсбургтік мойындамасы, 16 ғасырдан бері қолжетімді болды. Конкорд кітабының алғашқы толық ағылшын тіліндегі аудармасы 1851 жылғы Хенкель басылымы болды, одан кейін 1854 жылы екінші басылым жарық көрді. Бұл томдарға тарихи кіріспелер қосылды. Генри Э. Джейкобс және басқалар 1882 жылы келесі ағылшын аудармасын жариялады, ал 1911 жылы «Халықтық басылым» қайта қарастырылды. 1882 жылғы басылымға Конкорд кітабының тарихын көрсететін тарихи кіріспелер мен басқа да құжаттардың ағылшын тіліндегі аудармалары енгізілді. Үшінші толық ағылшын тіліндегі аударма 1921 жылы Реформацияның 400 жылдығын (1917 жыл) мерекелеу үшін жарық көрді, ол неміс және латын тіліндегі мәтіндермен бірге «Конкордия Триглотта: Евангелиялық лютеран шіркеуінің Символдық кітаптары» (неміс, латын, ағылшын тілдерінде) деген атаумен Фридрих Бенте редакциялаған нұсқасы болды. Бұл басылымда латын тіліндегі неміс мәтінінің немесе неміс тіліндегі латын мәтінінің әртүрлі нұсқалары квадрат жақшалар ішінде берілді. Сондай-ақ, тек ағылшын тіліндегі мәтіні бар кішірек басылым да жарық көрді. Аугсбургтік мойындаманың кешіріміне қатысты неміс тіліндегі аударманың түпнұсқа латын мәтінінен айырмашылықтары Бентедің түпнұсқа латын мәтінінің аудармасына ағылшын тіліндегі аудармасының нұсқаларын квадрат жақшалар ішінде енгізуі арқылы айқын болды. Апологияны латын тілінен неміс тіліне алғаш аударған Юст Йонас кварто және октаво басылымдарын пайдаланды. Айрымашылықтың тағы бір себебі – Йонас аудармасының «еркіндігі», ол аудармаға қарағанда парафразға көбірек ұқсайды. 1930 жылғы «Бекентниссшрифтен» сындық мәтіні жарық көргеннен кейін жаңа ағылшын тіліндегі аударма қажет деп есептелді. Бұл жұмысты Джон К. Мэттс 1948 жылы қайтыс болғанға дейін бастады, бірақ аяқтамады. 1959 жылы «Тэпперт» басылымы жарық көрді, онда Теодор Г. Тэпперт бас редактор және аудармашы, ал Ярослав Пеликан, Роберт Х. Фишер және Артур Карл Пипкорн қосымша аудармашылар болды. Бұл басылымда аудармалардың әртүрлі нұсқаларын квадрат жақшаларға енгізу практикасы тоқтатылды. Алайда, ол Аугсбургтік мойындаманың неміс және латын мәтіндерінің аудармаларын ұсынуды бастады, өйткені бұл мойындаманың екі мәтіні де авторитетті деп есептеледі. Неміс мәтінінің аудармасы беттің жоғарғы жағында, ал латын мәтінінің аудармасы төменгі жағында келтірілді. 2000 жылы Роберт Колб пен Тимоти Дж. Венгерт аударған және редакциялаған «Тэпперт» басылымының кеңейтілген қайта қарастырылған нұсқасы жарық көрді. «Тэпперт» басылымы сияқты «Колб-Венгерт басылымын» да екі түрлі лютерандық конфессияның ғалымдары (Миссури лютеран шіркеуінің Колбы және Америкадағы Евангелиялық лютеран шіркеуінің Венгерті) аударды. Бұл басылымда Аугсбургтік мойындаманың неміс және латын мәтіндері кезекпен келтірілді. Аудармашылар тобына Эрик Грич, Чарльз Аранд, Уильям Рассел, Джеймс Шаф және Джейн Строл да кірді. «Колб-Венгерт» басылымы Аугсбургтік мойындаманың кешірімін аударғанда туындаған қиындықтардың бірін көрсетеді. 1531 жылы «Апология» кітабының екі басылымы жарық көрді: «кварто басылымы» және «октаво басылымы», олар басылған форматына сәйкес аталды. «Колб-Венгерт» аудармасы Аугсбургтік мойындаманың кешірімінде 1531 жылғы ертерек кварто басылымының орнына 1531 жылғы октаво басылымын пайдаланды, ал кварто басылымының нұсқалары курсивпен жазылды. «Тэпперт» басылымы аудармасының негізі ретінде кварто басылымын пайдаланды. «Колб-Венгерт» басылымының редакторлары мен аудармашылары октаво басылымын өз аудармаларының негізгі дереккөзі ретінде пайдалануға шешім қабылдады, өйткені олар октаво басылымын «Апологияның» ресми мәтіні деп есептеді. Бұл неміс ғалымы Кристиан Петерстің пікірімен сәйкес келеді, ол кварто басылымы тек түпкілікті мәтінге, яғни октаво басылымына жету жолындағы кезең ғана екенін мәлімдеді. Октаво басылымының латын мәтіні 1580 жылы Конкорд кітабының жеке латын басылымында қолданылды. Латын тіліндегі 1584 жылғы Конкорд кітабында Аугсбургтік мойындаманың кешірімі ретінде кварто басылымының мәтіні бар. Конкорд кітабының ең соңғы ағылшын тіліндегі нұсқасы 2005 жылы оның жарық көргеніне 425 жыл толуы мен Аугсбургтік мойындаманың ұсынылғанына 475 жыл толуына орай жарық көрді. «Конкордия: Лютерандық мойындамалар – Конкорд кітабының оқырмандар басылымы» деп аталған бұл кітап «Конкордия Триглотта» ағылшын мәтінінің қайта қарастырылған нұсқасы болып табылады және оны Пол Т. Маккейн, Эдвард А. Энгельбрехт, Роберт С. Бейкер және Джин Э. Вейт редакциялады. 2006 жылы екінші басылым жарық көрді.

Қол жетімді басылымдар

Евангелистік лютериялық шіркеудің білімі. 1930 жылы Аугсбургтік мойындаудың еске алу жылында жарық көрген. 12-ші басылым. Геттинген: Ванденхок және Рупрехт, 1998. (Конкорд кітабының түпнұсқа неміс және латын тіліндегі мәтінінің сынды әрі тексерілген нұсқасы)
Конкорд кітабы: Евангелиелік лютеран шіркеуінің білімі. Теодор Г. Таперт, аудармашы және редактор. Филадельфия: Фортесс баспасы, 1959. (Die Bekenntnisschriften басылымында жарияланған Конкорд кітабы мәтіндерінің алғашқы ағылшын тіліндегі аудармасы) [Қысқаша "Таперт" немесе "Таперт басылымы" деп аталады]
Конкорд кітабы: Евангелиелік лютеран шіркеуінің білімі. Роберт Колб пен Тимоти Ж. Венгерт, редакторлар. Миннеаполис: Аугсбург бекінісі баспасы, 2000. (Die Bekenntnisschriften басылымында жарияланған Конкорд кітабы мәтіндерінің ағылшын тіліндегі екінші аудармасы. Конкордия: Лютерандық мойындаулар – Конкорд кітабының оқырмандарға арналған басылымы. Пол Тимоти Маккейн, бас редактор. Екінші басылым. Сент-Луис: Конкордия баспасы, 2006. (Конкордия Триглоттаның ағылшын тіліндегі мәтінінің қазіргі заманғы тілге аударылған нұсқасы, Сент-Луис: CPH, 1921, түсіндірме жазбалармен бірге)
Конкордия Триглотта: Евангелиелік лютеран шіркеуінің Символдық кітаптары, неміс, латын, ағылшын тілдерінде. Ф. Бенте, редактор. Сент-Луис: Конкордия баспасы, 1921. (Бұл үш тілді нұсқа жақында Конкордия баспасынан қайта басылды.)