Кіріспе

Чех протестанттық христиан қозғалысына дейінгі гуситтер (чех. Husité немесе Kališníci "Кубок иелері"; латынша: Hussitae) – реформатор Ян Густың (1401–1415 жж.) ізбасарлары, Бөгемия реформациясының бір бөлігі. Гус Констанц советінде өлім жазасына кесілгеннен кейін, түрлі діни көзқарастағы әртүрлі топтар арасында крест жорықтары, азамат соғыстары, жеңістер мен келісімдер тізбегі басталды. Хусит соғыстарының (1420–1434) соңында, католиктердің қолдауына ие болған утраквисттер табориттермен болған қақтығыстан жеңіспен шығып, Богемиядағы гуситтердің басым тобына айналды. 1485 жылы Кутна-Гора бейбіт шартынан кейін католиктер мен утраквисттерге Богемияда заңдық теңдік берілді. Богемия мен Моравия, яғни қазіргі Чехия Республикасының аумағы, Рим католицизмі Киелі Рим императорының 1620 жылғы Ақ тау шайқасынан кейін отыз жылдық соғыс кезінде қайта орнатылғанға дейін екі ғасыр бойы гуситтердің көпшілігі тұрған аймақ болып қалды. Гусит дәстүрі Моравия шіркеуінде, Ағайындық бірлігінде және қайта құрылған Чехословакия гусит шіркеулерінде жалғасуда.

Тарих

Хуситтер қозғалысы Богемия патшалығында басталып, Богемия тажының қалған аймақтарына, оның ішінде Моравия мен Силезияға жылдам тарады. Ол сондай-ақ Венгрия Корольдігінің (қазіргі Словакия) солтүстік бөліктеріне де еніп кірді, бірақ қабылданбады және хусит сарбаздарының тонаушылық әрекеттері үшін жаман атқа ие болды. Діни төзімсіздікке тап болғаннан кейін Богемияға көшіп келген Польша, Литва және Трансильванияда да шағын уақытша қауымдастар болды. Бұл одан әрі кеңеймеген аймақтық қозғалыс еді. Хуситтер көпшілігі утракист қозғалысын құрады, сонымен қатар маңызды табориттік фракциясы және адамиттер, оребиттер мен жетімдер сияқты кішігірім аймақтық фракциялар да болды. Хуситтердің маңызды дінбасылары Петр Чельчицкий және Прагалық Жером еді. Ян Жижка сияқты көптеген чех ұлттық батырлары хуситтер қатарынан шықты, ол Папалықтың хуситтік Богемияға қарсы жариялаған бес крест жорығына қарсы қаһарлы қарсылық көрсетті. Хуситтер протестанттық реформацияның ең маңызды алғыкөрушілерінің бірі болды. Бұл негізінен діни қозғалыс әлеуметтік мәселелермен байланысты болды және чех ұлттық санасын күшейтті.

Хустың өлімі

Констанс кеңесі Ян Густы өтемақы туралы хатпен алдап келтірді, содан кейін оны ересілік үшін соттап, 1415 жылғы 6 шілдеде өртеу арқылы өлім жазасына кесті. Егер король қосылғанда, оның қаулылары заңмен бекітілер еді; бірақ ол бас тартты және жаңа құрылған Рим-католик ақсүйектер лигасына жақындады, оның мүшелері корольді, Католик шіркеуін және кеңесті қолдауға міндеттенді. Азамат соғысының қаупі пайда болды. Папа болғанға дейін, Мартин V, сол кезде кардинал Отто Колонна, Гусқа қатал шабуыл жасады. Констанс кеңесінің қабылдаған шешімдерінен кейін ол Густың іліміне қарсы күресті қайта жақсылап бастады. Ол Густың ілімін толығымен жоюды қалады, осы мақсатта король Венцеславтың ынтымақтастығын алу қажет болды. 1418 жылы Зигизмунд ағасын кеңестің ұстанымына көндіруге жетті, егер Богемиядағы еретиктер одан әрі қорғау тапса, дін соғысының болатынын көрсетті. Гусит мемлекет қайраткерлері мен әскери жетекшілері елден кетуге мәжбүр болды, ал Рим-католик дін қызметкерлері қайта орналастырылды. Бұл шаралар жалпы алабұдынды тудырды, бұл 1419 жылы король Венцеславтың сал ауруынан қайтыс болуын жеделдетті. Оның мұрагері – Зигизмунд болды.

Хуситтер соғыстары (1419-1434 жж.)

1419 жылы король Вацлавтың қайтысы туралы жаңалық Прага халқының арасында үлкен қыжылдау тудырды. Елде төңкеріс болды: шіркеулер мен монастырлар қиратылды, шіркеу мүлкі хуситтер ақсүйектерінің қолына өтті. Ол кезде және көп уақыт бойы Богемияның мұрагерлік немесе сайлаулы монархия екендігі күмәнда болды, әсіресе Сигизмундтың таққа талап ету жолы Богемия патшалығы ақсүйектер сайлаған сайлаулы монархия екенін мойындады, сондықтан патшалықтың регенті (Вартенбергтің Ченекі) Сигизмундтың талабы қабылданбауының себебі ретінде Сигизмундтың сайланбағанын айқын мәлімдеді. Сигизмунд "өз" патшалығына тек қару күшімен ғана қол жеткізе алды. Рим папасы Мартин V батыстағы католиктерді хуситтерге қарсы қару алып тұруға шақырды, крест жорығын жариялады, содан кейін он екі жылдық соғыс басталды. Хуситтер бастапқыда қорғанысқа шықты, бірақ 1427 жылдан кейін шабуылға көшті. Олар діни мақсаттарынан бөлек, чех халқының ұлттық мүдделері үшін күресті. Орталық және радикалдық топтар бірігіп, крестшілер армиясының шабуылдарын тойтарды және көрші елдерге басып кірді. 1430 жылдың 23 наурызында Жанна д'Арк хуситтер католик дініне оралмаса, оларға қарсы крест армиясын жетектеп, қастандық жасайтыны туралы хат жазды, бірақ екі айдан кейін ағылшын және Бургундия әскерлері оны тұтқындағаннан кейін бұл қаупі іске аспады.

Базель кеңесі мен Прага келісімдері

Ақырында гуситтерге қарсыласқандар бейбіт келісімге келуге мәжбүр болды. 1431 жылғы 15 қазанда гуситтерге Базель экуменикалық кеңесіне қатысуға шақыру жіберілді. Талқылау 1432 жылғы 10 қаңтарда басталды, негізінен Праганың төрт қағидасына бағытталды. Келісімге қол жеткізілмеді. Базель кеңесі мен Богемия арасындағы бірнеше келіссөзден кейін, 1433 жылғы 30 қарашада Прагадағы Богемия-Моравия мемлекеттік жиналысы Праганың «Компактасын» қабылдады. Келісімге сәйкес, қалағандардың барлығына екі түрлі қасиетті нан мен шараптан бөлісуге рұхсат берілді, бірақ Мәсіхтің әр түрлісінде толыққанды болуы түсінікті болды, алайда қалған гусит реформалары енді күшейтілмейтін болды. Осыдан кейін таборитарлардың маңызы азайды, бірақ гусит қозғалысы Польшада тағы бес жылға созылды, одан кейін Польшаның корольдік әскері Гротники шайқасында поляк гуситтерін жеңді. 1436 жылы Жихлавадағы мемлекеттік жиналыс «Компактаны» бекітіп, оған заңдық күш берді. Осы арқылы Богемияның Риммен және Батыс шіркеуімен қайтадан татуласуына қол жеткізілді, және соңында Сигизмунд Богемия тәжін иеленді. Бүгінде гусит дәстүрі Моравия шіркеуі, Бауырластар бірлігі және Чехословакия гусит шіркеуі арқылы жалғастырылуда.

Орташа

Густың ізімен жүрген консервативті гуситтер (орталықшылдар), одан да жақын тұрғандықтан, шіркеудің толық иерархиялық және діни тәртібін өзгеріссіз қалдырып, реформа жасауға тырысты. Олардың бағдарламасы Якоб Миес жазған және 1420 жылдың шілдесінде латын, чех және неміс тілдерінде жарияланған Праганың төрт бабында баяндалған. Толық мәтін шамамен екі беттен тұрады, бірақ көбінесе былайша қорытындыланады: және осы – оларды орталықшылдардан, Утракистерден ерекшелендіретін басты мәселе. Радикалдар «sufficientia legis Christi» – құдай заңы (яғни Киелі кітап) адам қоғамы үшін жалғыз ереже және өлшем екенін уағыздады, бұл тек шіркеуде ғана емес, сонымен қатар саяси және азаматтық мәселелерде де қолданылуы керек. Сондықтан олар 1416 жылдан бастап Киелі кітапта негізсіз деп есептеген барлық нәрсені, мысалы, қасиеттілер мен бейнелерге табынуды, ораза ұстауды, қажетсіз мерекелерді, ант беруді, өлгендер үшін дұға етуді, құлақтан мойындауды, кешірімділіктерді, рух беру және науқастарды майлау сияқты қасиеттіліктерді қабылдамады және өз дін қызметкерлерін таңдады. Радикалдардың бүкіл елде жиналатын орындары болды. Олардың алғашқы қарулы шабуылы Праганың оңтүстігіндегі (қазіргі Сезимово Усти) Лужнице өзенінің жанындағы шағын Усти қаласына жасалды. Бірақ бұл жер қорғануға қолайлы болмағандықтан, олар жақын жердегі төбедегі ескі қаланың қирандыларына қоныстанды және жаңа қала құрды, оған Tábor деп ат қойды (бұл сөз ойыны, себебі «Tábor» чех тілінде «лагерь» немесе «қосымша лагерь» деген мағынаны ғана емес, сонымен қатар Исаның қайтып келуі күтілген таудың дәстүрлі атауын білдіреді; Марк 13-ге қараңыз); сондықтан оларды табориттер деп атады. Олар радикалды гуситтердің негізгі күшін құрады. Олардың мақсаты – Құдай заңының жауындарын жою және Оның (жақын арада келетін) патшалығын қылышпен қорғау еді. Олардың соңғы заман туралы көзқарастары орындалмады. Өздерінің қоныстарын сақтап, идеологияларын тарату үшін олар қанды соғыстар жүргізді; бастапқыда олар қатаң тәртіп сақтап, кісі өлтіру үшін де, неке бұзу, жалған куәлік беру және өсімқорлық сияқты одан да аз ауыр қылмыстар үшін де ең қатал жазаларды қолданды, сондай-ақ сол кездегі әлеуметтік тәртіпке Киелі кітаптың қатаң талаптарын қолдануға тырысты. Табориттер көбінесе Оребиттердің (кейіннен Жетімдер деп аталды) қолдауын алды, олар Градец-Краловеде орналасқан шығыс Богемиядағы гуситтік секта.