Кіріспе

XVI ғасырдағы еуропалық бейне сындыру көтерілістері (голланд тілінде Beeldenstorm және неміс тілінде Bildersturm) – 16 ғасырда Еуропада діни бейнелерді жоюға байланысты туындаған оқиғаларға қолданылатын терминдер. Осы бейне сындыру кезеңінде католик өнерінің және көптеген шіркеу мүліктері мен әшекейлерінің протестанттық реформация аясында кальвинистік протестанттар тарапынан ресми емес немесе халық наразылығы түрінде жойылған. Бұзылғандардың көп бөлігі шіркеулер мен қоғамдық орындардағы өнер туындылары болды. Англияда 1535 жылдан бастап бейнелерді алып тастауға үкімет қолдау көрсетті, сондай-ақ 1559 жылдан бастап Шотландияда спонтанды шабуылдар орын алды. Англияда көптеген бұзушылықтар үкіметтің бұйрығымен ұйымдастырылған түрде жүзеге асты, ал Солтүстік Еуропада кальвинистердің топтары шіркеулер арқылы өтіп, бейнелерді алып тастады, бұл Германияда "лутерандық халықтың наразылығын" және Балтық аймағында "жергілікті Шығыс православиеліктерінің наразылығын" тудырды. Германияда, Швейцарияда және Англияда протестантизмге көшу қала, княздық немесе корольдік деңгейінде халықтың барлығына күштеп таңылды, католик дінін сақтауға талап еткендерге түрлі деңгейде кемсітушілік, қуғын-сүргін немесе жер аудару шаралары қолданылды. Нидерланды, Фландрия, Брабант және Голландия Испанияның Филипп II мұрасының бір бөлігі болды, ол терең католик және өзін Контрреформацияның қорғаушысы деп жариялаған; ол протестантизмді өзінің генерал-губернаторы Маргарет Пармалық, император Карл V-нің заңсыз қызы арқылы басып тастады, ол өзі келіссөздерге дайын болды. Протестанттар осы уақытқа дейін Нидерланд халқының салыстырмалы түрде аз бөлігін құрады, бірақ ақсүйектер мен жоғарғы буржуазиядан пропорционалды түрде көп өкілдерді қамтыды; алайда, католик шіркеуі халықтың сенімін жоғалтқан және дәстүрлі католик антиклерикализмі қазір басым болған еді. Бұл аймақ Еуропадағы ең бай аймақтардың бірі болса да, халықтың бір бөлігі экономикалық наразылыққа ұшырады, сондай-ақ нашар егін жинау және суық қысқа тап болды. Дегенмен, соңғы кездегі тарихшылар бұл қозғалысты осы факторлардың нәтижесі деп қарауға көбірек бейім. Бильденшторм 1560 жылдардың басында Нидерланд протестанттарының мінез-құлқындағы өзгерістен туындады, олар қылмыстық санкцияларға қарамастан дінін ашық жариялауға кірісті. Католик уағыздаушыларының сөздері үзіліп, протестант тұтқындары түрмеден босатылып, кейін Францияға немесе Англияға қашып кетті. Протестанттық көзқарастар қала сыртында, қала билігінің құзырынан тыс жерлерде өткізілетін "далалық уағыздар" (hagepreken) арқылы таратылды. Біріншісі қазіргі француз Фландриясындағы Дюнкерк округінде орналасқан Хонсшуте маңындағы Клоостервелтте өтті, ол кейіннен шабуылдар басталған жерге өте жақын болды, ал алғашқы қаруланған уағыз 1562 жылдың 12 шілдесінде Боешпе маңында, дін соғысының жақын француз шекарасында қайта басталғаннан кейін екі ай өткен соң өтті. Көбінесе анабаптист немесе меннонит уағыздаушылары тарапынан жүргізілген бұл ашық ауадағы уағыздар ел бойынша таралып, үлкен көпшілікті тартты, бірақ олардың барлығы да протестантизмге бейім болмады, және көптеген жерлерде 1566 жылдың тамызындағы бейне сындыру шабуылдарына тікелей себеп болды. Ересілік үшін қудалаулар, әсіресе оңтүстікте жалғасты, бірақ олар тұрақсыз болды, және кейбір жерлерде шіркеулерге анық еретикалық көзқарастарды ұстанатын дінбасылар тағайындалды. 1565 жылға қарай билік қуғын-сүргіннің шешім емес екенін түсінгендей болды, сондықтан қудалау деңгейі төмендеді және протестанттар ашық түрде сенім арта бастады. 1566 жылдың 22 шілдесіндегі жергілікті билік өкілдерінің регентке жолдаған хатында "шіркеулерді, монастырларды және аббатханаларды тонаудың" жақын арада болатыны туралы ескертілді.

1581 жылы Антверпенде болған "Тынық бейнелі дауыл"

1581 жылы кальвинист қалалық кеңес сайланып, қаладағы католиктік шенеуніктер мен гильдия мүшелерін тазартудан кейін Антверпенде тағы бір иконақорлық кезеңі басталды. Бұл "тыныш" немесе "stille" бейнелер бұзушылығы деп белгілі, себебі бейнелерді оларға тиесілі болған мекемелер – кеңес, шіркеулер және гильдиялар өздері алып тастады. Кейбір бейнелер жойылмай сатылды, бірақ көпшілігі жоғалғанға ұқсайды. 1584 жылдың жазында Парма герцогының испан әскері Антверпенді қоршауға алды, бір жыл өткен соң қала түсті.

Көркемдік шығын

1566 жылы осы қалалардың көркемдік мұрасына көбінесе мән берілмеген, бірақ кейде отбасылар ата-бабаларының шіркеу ескерткіштерін қорғауға мүмкіндік алды, ал Делфта суретшілер гильдиясының синдиктері 15 жыл бұрын тапсырыс берген Мартен ван Хеемскерктің құрбандық алтарінің суретін сақтап қалды. Ван Эйкстердің Гент алтары, сол кездегі ерте Нидерланд суретінің ең көрнекті үлгісі ретінде әйгілі болды және 1550 жылы жаңартқаннан кейін ірі туристік орталыққа айналды, оны бөлшектеп, собор мұнарасында жасыру арқылы сақтап қалды. 19 тамыздағы алғашқы шабуылды бірнеше күзетші тоқтатты. Екі күннен кейін түнгі шабуыл кезінде иконоборстар ағаш діңгегін тартып әкеліп, есіктерді бұзып кірді. Осы уақытқа дейін алтарь панельдері алынып, күзетшілермен бірге мұнараның тар спиральді баспалдағында жасырылды, есігі бірінші қабатта құлыпталды. Оларды ешкім байқамады, ал жиналғандар қолдарына тиген нәрсені қиратып, кетіп қалды. Көркемдік және әдеби шығындарды Маркус ван Вэрневик өзінің «Van die beroerlicke tijden in die Nederlanden en voornamelick in Ghendt 1566-1568» атты күнделігінде егжей-тегжейлі сипаттады. Оның күнделігінің түпнұсқа қолжазбасы Гент университетінің кітапханасында сақтаулы. Милиция күзетіне қарамастан, Лейдендегі үш негізгі шіркеудің екеуіне шабуыл жасалды; Питерскеркте Лукас ван Лейденнің хор кітаптары мен алтарінің суреті сақталды. Амстердамдағы Oude Kerk шіркеуінде Ян ван Скорльдің орталық панелі және екі жағынан Мартен ван Хемскерк салған бүйірлік панельдері бар алтарь жойылды. Бірнеше суретшілердің, әсіресе Антверпенде жұмыс істеген Питер Аэрсен сияқты суретшілердің маңызды туындылары жойылды, бұл сол кезеңнің өнер тарихын бұрмалап көрсетуге әкелді. Кулемборгтағы алтарь 1557 жылы суретші Ян Дейге тапсырыс берілген, 1566 жылы жойылған, ал 1570 жылы Дейден қайта тапсырыс алынған, бұл біріншісінің көшірмесі болған сияқты. Бірақ қала ресми түрде кальвинизмді қабылдағаннан кейін жаңа туынды бес жылдан кейін алынып тасталды.

Салдарлар

23 тамызда Габсбург регенті немесе генерал-губернаторы Маргарет Пармалық, оның астанасы Брюссель осы қозғалысқа тиек жасамаған, "Компромисс" немесе Гейзен ("Бұқара") деп танылған аристократиялық протестант көшбасшылары тобымен "Келісімге" келді. Осы келісім арқылы дін бостандығы берілді, оның шарты бойынша католиктерге дін ұстауға кедергі келтірмейтін жағдай жасалды және зорлық-зомбылыққа соңғы нүкте қойылды. Бірақ, "иконаға қарсы ашудың басталуымен, дерлік үзіліссіз қақтығыстар, жорықтар, тонаулар, қарақшылар шабуылдары және басқа да зорлық-зомбылық актілері басталды. Барлық аймақтар бірдей уақытта немесе бірдей деңгейде зорлық-зомбылыққа ұшырамады, бірақ дерлік ешқайсысы зардаптан құтылмады". Көптеген жоғары мәртебелі протестанттар босатылған күштерден алаңдады, ал ақсүйектердің кейбіреулері үкіметті қолдауға көш бастады. Келісімнің шарттарын іске асыру одан әрі шиеленіске алып келді, ал Маргарет Антверпендегі жағдайды реттеу үшін тағайындаған Орандық Вильгельм барлық тараптардың келісімін табатын кең ауқымды келісімге қол жеткізе алмады. Керісінше, тәртіпсіздік жалғасты, бұл оқиға екі жылдан кейін басталатын Голландия төңкерісінің себептеріне ықпал етті. 1566 жылдың 29 тамызында Маргарет Филипке үрейленген хат жазып, "халықтың жартысы ереске ұшырағанын және 200 000-нан астам адам оның билігіне қарсы қаруланғанын" мәлімдеді. Филипп Альба герцогін әскермен жіберуге шешім қабылдады; ол оларды өзі басқарған болар еді, бірақ оны Испанияда басқа мәселелер ұстады, әсіресе оның мұрагері, Астурияның ханзадасы Карлостың ақыл-есінің нашарлауы. Альба келесі жылы келгеннен кейін және Маргаретті генерал-губернаторлық лауазымынан ауыстырғаннан кейін, оның қатаң репрессиясы, өткен жазда иконаға қарсы шабуылдар үшін сотталғандардың көптеген түрлерін орындау, жағдайды одан да нашарлатты. және осы тәртіпсіздіктер оның лауазымына қауіп төнді деген қорқыныш тудырды. Англияның қаржыгері, Елизавета I-нің қарыздарын ұйымдастырған сэр Томас Грешем 23 тамызда Лондоннан Антверпенге кетті, Антверпендегі шабуылдар туралы жолда келе жатып естіді. Оған 32 000 фламанд фунтын айналдыру және Ирландиядағы шығындарын қаржыландыру үшін тағы 20 000 фунт стерлинг алу қажет болды. Ол келген кезде Орандық Вильгельммен бірге тамақтанып, одан "англикандар осы қаладан кетуге ниетті ме, жоқ па" деп сұрады және Вильгельм Сесилге, Елизаветаның бас министріне, "оның іс-әрекеттерінің ешқайсысын ұнатпайтынын", бірақ "үлкен зияндылықты сезінгенін" айтып, алаңдаушылық білдірді және ағылшын үкіметінің ағылшын тауарын сату үшін "басқа бір аймақ пен орынды қарастыруға уақытында өте жақсы әрекет етуі керек" деп шақырды. Бұл хабарлама оқиғалардың барысына әсер етті". Англиялықтар жыл басынан бері Антверпен ақша нарығында қаражат жетіспейтінін анықтады, енді Кельн мен Аугсбургті де пайдаланды, бірақ келесі жылы оқиғалар дамыған сайын және кейбір несие берушілердің жеке жағдайы нашарлағанда, ағылшындар қайтаруды талап етпейтінін өздеріне таң қалдырды, өйткені несие берушілер өз ақшаларын шетелде қауіпсіз қарыз алушыға қарыз ретінде сақтауға қуанышты болды. 1585 жылдан бастап қалаға алып баратын Шельда өзенінің голландтық блокадасын қамтитын Голландия төңкерісі, ақыры Антверпенді ірі сауда орталығы ретінде жойды. Көптеген жерлерде кальвинист уағыздаушылар тоналған ғимараттарды басып алуға тырысты. Әдетте олар шабуылдан кейінгі кезеңде кері қайтарылды. Кейінгі айларда көптеген қалаларда Орандық Вильгельм және басқалар жергілікті протестанттарды орналастыру үшін кейбір шіркеулерді бөлу үшін келіссөздер жүргізді, олар көбінесе лютерандар мен кальвинистерге бөлінді. Бұл бірнеше апта ішінде сәтсіз болды, ең болмағанда Маргарет үкіметі оларды қабылдамады; ол бірнеше ай бұрын Филиппен келісуге тырысқан болатын, және ол ұятқа қалдырып, жарлықты қайтарып алуға мәжбүр болды. Оның орнына кальвинисттік "ғибадатханалар" салу немесе бейімдеу толқыны болды, бірақ олардың ешқайсысы келесі жылға дейін қолданылмайтын болды, ал олардың орналасуы, швейцариялық және шотландтық кальвинисттердің ертедегі жобаларын еске түсірген сияқты, қазір көбінесе белгісіз. Төңкеріс басталғаннан кейін, шіркеулерді тазартудың көптеген жағдайлары болды, кейбіреулері әлі де ресми емес және тәртіпсіз, бірақ қалалар ресми протестант болған сайын, олар ресми тәртіп бойынша, 1578 жылғы Амстердам өзгерісі ("Альтерация") сияқты, ресми түрде жүзеге асырылды. Кальвинистер лютерандардан айырмашылығы, алаңдаған алтарьдар әдетте толығымен алынып тасталды, ал кейбір үлкен шіркеулерде, мысалы, Утрехт соборында, олардың орнына үлкен қабірлер қойылды, бұл саяси жағдай өзгерген жағдайда оларды қайтаруды қиындату үшін жасалды. Сексен жылдық соғыс аяқталғанда, протестант болған қалалар мен аймақтардағы ескі католик шіркеулерінің барлығы дерлік жаңа құрылған кальвинист голланд реформат шіркеуіне берілді, ал басқа дін өкілдері өз ғимараттарын табуға мәжбүр болды. Соғыс аяқталғаннан кейін католиктердің қолында қалған шіркеулердің жалаңаш және бос күйі, католик өнерімен қайта толтыруға алып жобаға түрткі болды, бұл Солтүстік манер және кейінірек фламанд барокко сурет салуының өркендеуіне көп әсер етті, ал көптеген готикалық шіркеулер барокко стилінде қайта жаңартылды. Солтүстікте, қазір берік протестанттық болғандықтан, діни өнер көбінесе жойылды, ал Голланд алтын ғасырының сурет салуы жанрлық сурет салу, пейзаж және натюрморт сияқты әртүрлі әлемдік тақырыптарға шоғырланды, нәтижелері кейде осы қозғалысты бастаған протестант пасторларын таң қалдыруы мүмкін. Бір ғалымның пікірінше, бұл "өнер функциясындағы драматикалық өзгеріс ғана емес, әдебиет сыншысы М. Х. Абрамс атаған "өнер ретіндегі өнер" қазіргі түсінігінің қалыптаса бастаған контексі болды", өнер теориясы жасаушылардың өнімдерін қалай жасағанымен айналысатын "құрылымдық модельді" аяқтады, "көрерменнің" немесе көрушінің аяқталған туындыларға тигізетін әсерімен айналысатын "көңіл көтеру моделімен".