Радикалды христиандық реформа қозғалысы

Кіріспе

Лолардизм, сондай-ақ лолардизм немесе лолард қозғалысы деп те аталады, 14 ғасырдың ортасынан бастап 16 ғасырғы Англия реформациясына дейін Англияда белсенді болған, протестанттық христиандық діни қозғалыс еді. Оның бастапқы көшбасшысы Джон Уиклиф болды, ол 1381 жылы Рим-католик шіркеуін сынағандықтан Оксфорд университетінен қуылған католик теологы еді. Лолардтардың талаптары негізінен Батыс христиандығын реформалауға бағытталған. Олар өз нанымдарын Лолардтардың он екі қорытындысында жазбаға түсірді.

Таңдаулар мен тағамдарды мойындаудан бас тарту

Лолардтар құтқарылу үшін шіркеудің шомылдыру және мойындау рәсімдерінің қажеттілігіне сенбеді. Олар жалпы рухани дін қызметкерлігіне ие екендіктерін сенгендіктен, шіркеудің адамды дін қызметкері етіп тағайындауға немесе одан құдайдан келген билікті жоққа шығаруға құқығы жоқ деп есептеді. Рухани дін қызметкерлеріне ерекше мәртебе беруден бас тартып, лолардтар дін қызметкеріне мойынданудың қажеті жоқ деп ойлады, себебі олардың пікірінше дін қызметкерлерінің күнәларды кешіру қабілеті болмады. Лолардтар дін қызметкерлерінің бойдақ болуына қарсы болды және дін қызметкерлерінің мемлекеттік лауазымдарды атқаруы олардың рухани миссиясына кедергі келтіруі мүмкін болғандықтан, олар мұндай лауазымдардан бас тарту керек деп сенді. Олар қасиеттілерге дұға етуді және олардың бейнелерін құрметтеуді жалған құдайға табынудың бір түрі деп санады. Ант беру, ораза ұстау және өлгендер үшін дұға етудің Киелі кітапта негізі жоқ деп есептелді. Олар католик шіркеуінің безендірулерін, соның ішінде киелі суды, қоңырауларды, органды және шіркеу ғимараттарын жақтырмады. Папаның кешірімін құнды деп санамады. Лолардтар католик шіркеуінің көптеген тәжірибелеріне қарсы болды. Энн Хадсон Уиклифтің сенімдерін *sola scriptura* қағидасымен негізделгенін, бірақ оны жазбаларда рұқсат етілмеген нәрсенің тыйым салынғандығын айтқан радикалды идеологиядан ажыратқанын жазды. Керісінше, Хадсон Уиклифтің *sola scriptura* тұжырымы бойынша, Киелі кітап «доктринаның жалғыз дұрыс көзі және заңдылықтың жалғыз маңызды өлшемі» болып табылады деді. Кейінірек лолардтар әр адамның өз Киелі кітабына қол жеткізуге құқығы бар деп сенді. Көптеген адамдар ағылшын тіліндегі кітаптарды таратуға тырысты, бірақ баспа машинасының болмауы және сауаттылық деңгейінің төмендігі салдарынан бұл мақсатқа жету қиын болды. Алайда, кейбір лолардтардың тергеулеріндегі ерекшелік – жергілікті мәтіндерді иеленгені үшін күдік туғанда, сауатсыздық (немесе көру қабілетінің нашарлауы) туралы жиі айтылатын қорғаныс болды. Арнайы серттерді Мәсіх орнатқан құдайлық тәртіпке қайшы келетін нәрсе деп есептеді және оларды анафема санады. Лолардтар бейнелерді жоюға бейімділік танытты. Кейбір лолардтар жексенбі күні жұмыс істеуге рұқсат етілгенін сенді.

The Lollards did not believe that the church practices of baptism and confession were necessary for salvation. Believing in a universal priesthood, the Lollards challenged the Church's authority to invest or to deny the divine authority to make a man a priest. Denying any special status to the priesthood, Lollards thought confession to a priest was unnecessary since according to them priests did not have the ability to forgive sins. Lollards challenged the practice of clerical celibacy and believed priests should not hold government positions as such temporal matters would likely interfere with their spiritual mission. They considered praying to saints and honouring of their images to be a form of idolatry. Oaths, fasting and prayers for the dead were thought to have no scriptural basis. They had a poor opinion of the trappings of the Catholic Church, including holy water, bells, organs, and church buildings. They rejected the value of papal pardons. Lollards opposed many practices of the Catholic church. Anne Hudson has written that a form of sola scriptura underpinned Wycliffe's beliefs, but distinguished it from the more radical ideology that anything not permitted by scripture is forbidden. Instead, Hudson notes that Wycliffe's sola scriptura held the Bible to be "the only valid source of doctrine and the only pertinent measure of legitimacy." Later Lollards believed that people deserved access to a copy of their own Bible. Many attempted to distribute English copies; however, due to the lack of a printing press and low literacy levels, it was difficult to accomplish this goal. However, a notable feature of some Lollard inquisitions was the common claim of illiteracy (or vision impairment) as a defense against the suspicion of Lollardy raised by possession of vernacular texts. Special vows were considered to be in conflict with the divine order established by Christ and were regarded as anathema. Lollards also had a tendency toward iconoclasm. Some Lollards believed work was permissible on Sundays.

Тарих

Лоларди католикалық шіркеудің ересі ретінде айыпталып, жазаланғанына қарамастан, бастапқыда Уиклиф және лолардтар Джон Гонт пен басқа да дін қызметкерлеріне қарсы болған ақсүйектердің қорғауында болды. Бұл ақсүйектер лолардтар ұсынған дін қызметкерлерінің реформасын Англияның монастырларынан жаңа кіріс көздерін алу үшін пайдаланғысы келген болуы мүмкін. Оксфорд университеті де Уиклифті және оған ұқсас ғалымдарды академиялық еркіндік негізінде қорғады және бастапқыда олардың даулы пікірлеріне қарамастан, лауазымдарын сақтап қалуға рұқсат берді. Уиклифтердің басты діни қарсыласы Кентербери архиепископы Томас Арундел болды, оған Норвич епископы Генри ле Деспенсер және тарихшы Томас Уолсингем оның ынтасы үшін мақтаған басқа да епископтар көмектесті.

Шаруалар көтерілісі

Лолардтар алғаш рет 1381 жылғы шаруалар көтерілісінен кейін ауыр қудалауға ұшырады. Уиклиф және басқа лолардтар көтеріліске қарсы болғанмен, шаруалардың көшбасшыларының бірі Джон Болл лолардтық ілімді уағыздады. 1382 жылға дейін Уиклифшілдік сенімдер үкімет тарапынан көтеріңкіре қаралып, корольдік билік епископтардан жоғары деп есептелді. Дегенмен, үкімет пен патшалар тартынды, себебі олар азаматтарды діни билікке сын айтуға жігерлендіргісі келмеді.

Лоллард ерлер

Ричард II (1377–99) тұсында белсенді болған ақсүйектер тобы Уиклифтің талаптарын қабылдағандықтары үшін өмір бойында немесе одан кейін "Лоллард рыцарлары" деп аталды. Генри Найтон өзінің Хроникасындағы негізгі Лоллард рыцарларын Томас Латимер, Джон Трусселл, Льюис Клиффорд, сэр Джон Печ (Вормлейтондық Джон Печтің ұлы), Ричард Стори және Реджинальд Хилтон деп көрсетеді. Томас Уолсингхэмнің Хроникасы Уильям Невил мен Джон Кланвоуді тізімге қосады, ал осы топтың басқа да ықтимал мүшелері олардың өсиеттері арқылы анықталды, онда олардың денелерін қарапайым түрде жерлеу және келген жеріне қайтару туралы Лоллард рухындағы тіл қолданылған. Лоллард рыцарларының өмір бойы осылай аталғаны туралы аз ғана мәлімет бар; олар салмақты адамдар болды және кейінірек сэр Джон Олдкасл сияқты ашық қарсылыққа шығуға ешқандай себеп бермеді. Дегенмен, олар Уиклифтің ізбасарларына қарсы олардың өмірінде болған түрлі қудалаулардың құрбаны болмай, маңызды лауазымдарды сақтап қалу қабілетін көрсетті.

Құқықтық жауап

Діни және зайырлы билік Лоллардиге күшті қарсылық көрсетті. Көтерілісшіл лоллардтарға жауап ретінде 1401 жылы Генрих IV патшалық құрған кезде «De heretico comburendo» заңы қабылданды; дәстүрлі түрде, ересі теологиялық сенімдегі қателік ретінде қарастырылған, бірақ бұл заң теологиялық ересті саяси билеушілерге қарсы бүлікке теңестірді. Ол лоллард миссионері Уильям Уайт есімімен байланысты.

1500-жылдардағы Лолларди

Лолардтар ағылшын реформациясы кезінде протестантизмге сіңіп кетті, оның дамуына лолардизм де әсер етті. Лолардтар жүз жылдан астам уақыт бойы жасырын өмір сүргендіктен, реформация кезінде лолардизмнің және оның идеяларының кеңдігі белгісіз және осы мәселе бойынша пікірталас жүргізілуде. Бланш Пэрридің (Елизавета I-ге 56 жыл бойы ең жақын адам болған) және Бланш Милборнның (Эдвард VI мен Елизавета I-ді тәрбиелеген) ата-бабалары лолардтармен байланысты болған. Реформацияны сынаған көптеген адамдар, соның ішінде Томас Мор, протестанттарды лолардтармен теңестірді. Англия реформациясының көшбасшылары, архиепископ Томас Кранмер сияқты, лолардизмді де атап өтті, ал Лондон епископы Кэтберт Тунсталл лютерандықты Уиклифтың ересінің "тәрбиеленген баласы" деп сипаттады. Ғалымдар протестанттардың лолардизмнен ықпал алған-алмағанын немесе оны дәстүрліліктің сезімін қалыптастыру үшін пайдаланған-пайдаланбағанын талқылайды. Келесі ғасырда лолардтардың идеяларын қолдаған көптеген шейіттер өлімге кесілді, оның ішінде 1500 жылдардың басындағы Америшэм шейіттері және 1532 жылы қаза тапқан Томас Хардинг – солардың бірі. Бұл қуғын-сүргіннің қорқынышты естеліктерінің бірі – Торп Вудтағы "Лолардтардың шұңқыры", қазіргі Торп Хамлет, Норвич, Норфолк, "мұнда адамдар әдетте өртелуші еді", соның ішінде Томас Билни де. Лолардтардың ықпалы туралы пікірталасқа қарамастан, осы кезеңде лолардтарды қуғынға салу туралы көптеген деректер сақталған. Лондон епархиясында 1510 жылдан 1532 жылға дейін 310-ға жуық лолард сотталған немесе ілімдерінен бас тартуға мәжбүр болған. Линкольн епархиясында 1506–1507 жылдары лолардизмге қарсы 45 іс қаралды, ал 1521 жылы 50 адам ілімдерінен бас тарды және 5 лолард өртеуге берілді. 1511 жылы архиепископ Уорхэм Кенттен 41 лолардтың ілімдерінен бас тарту рәсімін өткізіп, 5-ін өртеуге бұйрық берді. 1529 жылы Саймон Фиш "Кедейлерге арналған тілек" атты жанжалды памфлет жазды, онда ол тазару орнының жоқ екенін айтты және дін қызметкерлерінің бойдақ болуы Антихристтің ойлап тапқандығын жеткізді. Ол жер бетіндегі билеушілердің шіркеу мүліктерін тартып алуға құқығы бар екенін және ондық беру Евангелиеге қайшы келетінін дәлелдеді – бұл Уиклиф/Лолард ілімін қайталайтын протестанттық көзқарас. Ол барлық монастырларды жабуды жақтады және әртүрлі монастырь және шіркеу мекемелерінің кірістерінің экономикалық бағалауын ұсынды. Бұл кезде лолардизмнің халық арасындағы кеңдігі белгісіз, бірақ Англиядағы протестанттық иконоборшылықтың кең таралуы лолардтық идеялардың әлі де белгілі бір дәрежеде ықпал етуі мүмкін екенін көрсетеді, егер ол Хульдрих Цвинглиден тумаса, өйткені лютерандық иконоборшылықты қолдамады. Лолардтар 1554 және 1559 жылдар аралығында католик Мария I тұсындағы Ерестік актілерінің қайта жаңғыруы кезінде қайтадан қуғынға түсті, бұл ерестік пен лолардизмді басады. Лолардтар мен кейінірек пайда болған ағылшын протестанттық топтары, баптистер, пуритандар және квакерлер арасындағы ұқсастық, сондай-ақ, реформация кезінде лолардтардың идеяларының жалғасуын көрсетеді.

Lollards were effectively absorbed into Protestantism during the English Reformation, in which Lollardy played a role. Since Lollards had been underground for more than a hundred years, the extent of Lollardy and its ideas at the time of the Reformation is uncertain and a point of debate. Ancestors of Blanche Parry (the closest person to Elizabeth I for 56 years) and of Blanche Milborne (who raised Edward VI and Elizabeth I) had Lollard associations. Many critics of the Reformation, including Thomas More, equated Protestants with Lollards. Leaders of the English Reformation, including Archbishop Thomas Cranmer, referred to Lollardy as well, and Bishop Cuthbert Tunstall of London called Lutheranism the "foster child" of the Wycliffite heresy. Scholars debate whether Protestants actually drew influence from Lollardy or whether they referred to it to create a sense of tradition. A variety of other martyrs for the Lollard cause were executed during the next century, including the Amersham Martyrs in the early 1500s and Thomas Harding in 1532, one of the last Lollards to be made victim. A gruesome reminder of this persecution is the 'Lollards Pit' in Thorpe Wood, now Thorpe Hamlet, Norwich, Norfolk, "where men are customablie burnt", including Thomas Bilney. Despite the debate about the extent of Lollard influence there are ample records of the persecution of Lollards from this period. In the Diocese of London, there are records of about 310 Lollards being prosecuted or forced to abjure from 1510 to 1532. In Lincoln diocese, 45 cases against Lollardy were heard in 1506–1507 and in 1521 there were 50 abjurations and 5 burnings of Lollards. In 1511, Archbishop Warham presided over the abjuration of 41 Lollards from Kent and the burning of 5. In 1529 Simon Fish wrote an incendiary pamphlet Supplication for the Beggars including his denial of purgatory and teachings that priestly celibacy was an invention of the Antichrist. He argued that earthly rulers have the right to strip Church properties, and that tithing was against the Gospel, Protestant views that echo the Wycliffite/Lollard teaching. He advocated closing of all monasteries, and notably provided economic estimates of the revenues of various monastic and church institutions. The extent of Lollardy in the general populace at this time is unknown, but the prevalence of Protestant iconoclasm in England suggests Lollard ideas may still have had some popular influence if Huldrych Zwingli was not the source, as Lutheranism did not advocate iconoclasm. Lollards were persecuted again between 1554 and 1559 during the Revival of the Heresy Acts under the Catholic Mary I, which specifically suppressed heresy and Lollardy. The similarity between Lollards and later English Protestant groups, such as the Baptists, Puritans, and Quakers, also suggests some continuation of Lollard ideas through the Reformation.

Өнер мен әдебиеттегі бейнелеулер

Рим-католик шіркеуі өнерді лоллардтарға қарсы қару ретінде пайдаланды. Лоллардтар мизеркорда қаздардың үйіріне уағыз айтатын, монахтар немесе дін қызметкерлері кейпіндегі түлкілер ретінде бейнеленген. Бұл бейнелер «Рейнард түлкінің тарихы» және «Рейнардиннің хикаялары» сияқты танымал ортағасырлық әдебиеттердегі уағыз айтатын түлкі туралы әңгімеге сілтеме жасады. Түлкі әсем сөздерімен қаздарды жақындатып, содан кейін біреуін жеу үшін ұстап алатын. Осы әңгіменің мәні – ақымақ адамдар жалған ұстаздардың сөзіне инеліп, алданып қалады.

Жалпы сілтемелер

Please provide the English text and the existing translation reference. I need both to complete the translation as requested. I will then provide only the final Kazakh translation.