Кіріспе
Голландия реформатор шіркеуінің 1618-1619 жылдары Дордрехта өткен халықаралық синоды, Дорт синоды (Дорт синоды немесе Дордрехт синоды деп те аталады) – Голландия реформатор шіркеуінің 1618-1619 жылдары Дордрехта өткен Еуропалық трансұлттық синоды болды. Ол Арминиандық ілімнің пайда болуынан туған дауды шешу үшін шақырылды. Алғашқы отырыс 1618 жылдың 13 қарашасында, ал соңғы, 180-ші отырыс 1619 жылдың 29 мамырында өтті. Реформаторлық сегіз шетелдік шіркеудің дауыс беруге құқылы өкілдері де қатысты. Дорт – сол кездегі Голландиядағы Дордрехт қаласын атау үшін қолданылған термин (қазір де жергілікті диалектіде осылай айтылады). 2014 жылы Синодтың баяндамалары мен құжаттарының толық сындық басылымы жарық көрді.
The Synod of Dort (also known as the Synod of Dordt or the Synod of Dordrecht) was a European transnational Synod held in Dordrecht in 1618–1619, by the Dutch Reformed Church, to settle a divisive controversy caused by the rise of Arminianism. The first meeting was on 13 November 1618 and the final meeting, the 180th, was on 29 May 1619. Voting representatives from eight foreign Reformed churches were also invited. Dort was a contemporary Dutch term for the town of Dordrecht (and it remains the local colloquial pronunciation). In 2014, the first entire critical edition of the Acts and Documents of the Synod was published.
Өмірбаян
Бұрын Дорт провинциялық синодтары және 1578 жылы Ұлттық синод өткен. Сондықтан 1618 жылғы жиынды кейде Дорт қаласының екінші синоды деп атайды. Синодтың шешімдері он екі жылдық бітім кезінде туындаған саяси интригалармен байланысты болды, бұл Голландияның Испаниямен соғысындағы тоқтау болды. Якоб Арминий қайтыс болғаннан кейін оның ізбасарлары Бельгиялық құпиясына және Иоанн Кальвин, Теодор Беза және олардың ізбасарларының үйретулеріне қарсылық білдірді. Бұл қарсылықтар 1610 жылы «Ремонстрация» деп аталатын құжатта жарияланды, сондықтан арминиандар ремонстранттар деп те белгілі болды. Олар алдын ала сенімге негіделген шартты таңдау, шексіз құрбандық, қарсы тұруға болатын рақым және рақымнан айырылу мүмкіндігін үйретті. Кальвинистер немесе Гомаристер, Лейден университетінің профессоры Франсискус Гомарустың басшылығымен, Контра-ремонстранттар деп аталды. Арминиялықтар жалған ілімді таратуда айыпталды және испандықтармен келісімге келуге дайын деп есептелді, ал голландиялық кальвинистер олай емес, сондықтан кейбіреулер арминиялықтарды теологиялық тұрғыдан ғана емес, сонымен қатар саяси сатқындық деп санады; 1617–1618 жылдары памфлет соғысы болды және Франсис ван Аарсенс арминиялықтар Испанияның Филипп IV үшін жұмыс істеп жатыр деген пікірін білдірді. Ұлттық синодты жоспарлауды 1618 жылдың наурыз айында Адриан Пау бастады. Осыған дейін синодтың Контра-ремонстранттар қалағандай ұлттық болуы керек пе, әлде Ремонстранттар айтқандай Голландия үшін провинциялық болуы керек пе деген пікірталас болды. Бұл шешім 1617 жылы ағылшын елшісі Дадли Карлтонның сыртқы көмегімен қабылданды.
Мақсаты
Синодтың мақсаты арминиандықтар арасындағы дауды реттеу еді. Кейіннен, нәтиже бұрыннан қабылданған деген айыптама тарады, бірақ оны ешқашан дәлелдемеді. Фредерик Кальдердің сөзіне қарағанда, "ремонстранттардың ілімдерін айыптау туралы шешім ұлттық синодқа дейін қабылданған". Алайда, арминиандықтарды айыптаудан өзге, Синодтың Канондарының теологиялық тұжырымдамалары гомаристердің барлық талаптарын қанағаттандырмады. Шындығында, синод төрағасы Йоханнес Богерман, өзі супралапсариан болса да, Канондарға инфралапсариан позициясын енгізуді қолдады. Голландиялық кальвинистердің радикалды көзқарастары егжей-тегжейлі талқылаулар барысында жұмсалды.
Делегаттар
Синодқа континенттік Еуропадан және Британ аралдарынан реформаттық топтардың өкілдері қатысты. Осы топтардың ішінде Англия шіркеуі мен Шотландия шіркеуінен келген англикандық делегаттар да болды.
Іс жүргізу
Симон Епископий (1583–1643) 1618 жылы Синодқа шақырылған 14 ремонстранттың өкілі болды. Синодтың ашылуында Епископий сөз сөйлеуге рұқсат сұрады. Епископий кальвиндік ілімдерді, әсіресе айыптау ілімін жоққа шығарудан бастауға рұқсат беруді талап етті, себебі ол осы ілімге қарсы пікірлерін алға шығарса, жүйенің басқа қағидаларына қарсы наразылық тудырып, халықтың қолдауын алуға үміттенеді. Алайда Синод дұрыс ескертіп, ремонстранттар реформаланған сенімнен тайып кеткені үшін, өз пікірлерін Киелі кітаптан дәлелдермен негіздеп, алдымен өзін ақтауға тиіс екендерін айтты. Арминиялықтар бұл процедураға келіспеді, өйткені ол олардың барлық аргументтерін жоққа шығаратын еді, сондықтан олар бас тартуға мәжбүр болды. Олар кеткеннен кейін Синод оларсыз жұмысын жалғастырды. Ол жиналыстың ұйымдастырылуына наразы екенін білдіріп, Контра-ремонстранттар голланд реформаторлық шіркеуіндегі арминиандық жақтастардың синодта дауыс беру құқығымен дұрыс өкілдік етуіне кедергі келтірді деп түйіндеді. Епископийдің Бернард Аренц Двингло (1582–1652) және Йоханнес Арнольди Корвинустан құралған делегациясы Англия шіркеуінің өкілдеріне және басқа сыртқы тараптарға қолдау сұрап, жағдай туралы жазбаша есеп берді. Содан кейін бір ай ремостранттарға қатысты процедуралық мәселелерге жұмсалды. Ақырында олар 14 қаңтарда өткен 57-ші сессияда Синодтан қуылды.
Дорт канондары
Синод арминийлік көзқарастарды қабылдамаумен аяқталды және әр мәселе бойынша реформатталған доктринаны баяндады, атап айтқанда: толық бұзылу, шартсыз сайлау, шектеулі құрбандық (Мәсіхтің құрбандық еңбегі тек таңдалғандар үшін ғана екенін, ал әлемнің қалған бөлігі үшін емес екенін дәлелдеді), қарсы келе алмайтын (немесе қайтарылмайтын) инаят және қасиеттілердің тұрақтылығы. Бұлар кейде кальвинизмнің бес қағидасы деп аталады. Номенклатураның барлық кальвинизмді бес қағидаға дейін тоғыту мақсаты жоқ, бірақ TULIP – кейіннен ағылшын тілді әлемде Дорт ілімдері үшін жасалған аббревиатура – құтқарылудағы Құдайдың басы артықтығы туралы доктринаға қатысты кальвинистік позицияны қорытындылайды. Нидерландыдағы Дорт Синодының бес негізгі доктриналық мәселе бойынша қабылдаған шешімі, халық арасында Дорт канондары ретінде белгілі, Синодтың сот шешімінің түсіндірмесі болып табылады. Шешімнің кіріспесінде бұл былай делінген: "Жоғарыда аталған бес доктринаға қатысты Құдай сөзімен сәйкес келетін дұрыс көзқарас түсіндіріледі және Құдай сөзіне қайшы келетін жалған көзқарас жоққа шығарылады."
a judgment, in which both, the true view agreeing with God's word concerning the aforesaid five points of doctrine is explained and, the false view disagreeing with God's Word is rejected.
Салдары
Он үш Ремонтшыл дін қызметкері, оның ішінде Епископиус, басқа нұсқаулар берілгенше Дорт қаласында қалуға міндеттелді. 1619 жылғы 20 мамырда Синодтың миссионерлері Ремонтшыл министрлерін шақырып, уағыз айту, насихаттау, қасиетті дәстүрлерді орындау және науқастарды бару сияқты діни қызметтерден бас тартуды бұйырды. Сонымен қатар, Епископиусқа Ремонтшылдардың дінін жақтайтын хаттар мен кітаптар жазуға тыйым салынды. Ремонтшылдар үкімет тағайындаған шіркеулерде қызмет етуден бас тартуға келісті, бірақ адамдар оларды тыңдау үшін жиналған кез келген жерде өз дінін түсіндіруге құқылы екендерін мәлімдеді. 5 шілдеде олар Штаттардың Бас ассамблеясына шақырылып, Министрлік қызметтен бас тарту туралы бұйрықты заңдастыратын Тоқтату туралы актіге қол қою сұралды. Олар қол қоюдан бас тартқандықтан, "қоғамдық тыныштықты бұзушылар" деп танылып, Біріккен провинциялардан кетуге бұйрық берілді. Дегенмен, 18 ғасырда Арминийлік теология Англияға таралып, методистік шіркеулердің теологиясының негізгі бөлігіне айналды.
Киелі кітап аудармасы
Сондай-ақ, синод түпнұсқа тілдерден голланд тілінде Киелі кітаптың ресми аудармасын (Статенверталинг, яғни Штаттар аудармасы немесе Голландияның ресми нұсқасы) бастады, ол 1637 жылы аяқталды. Аудармашылар тағайындалды және Штаттар Генералынан жобаны қаржыландыру сұралды. Бұл, дәл сол кезде кеңінен қабылдана бастаған және әдеби дәстүрді дамытып жатқан стандартты голланд тіліне ұзақ әсер етті. Ол үш ғасырдан астам уақыт бойы протестант шіркеулерінде стандартты аударма болып қала берді және қазірге дейін Голландия реформацияланған қауымдарының және осыған ұқсас, кішігірім конфессиялардың кейбір бауырлас шіркеулерінде қолданылады. Голландиялық пастор-ғалымдар, Женевалық Киелі кітап және Король Джеймс нұсқасы (Ресми нұсқасы) сияқты, Ежелгі Заңды масореттік мәтіннен (Септуагинтаны қарастыра отырып) және Жаңа Заңды Textus Receptus-тан (көпшілік мәтінді қарастыра отырып) аударды. 1645 жылы Вестминстер ассамблеясы Теодор Хаакты Statenvertaling met kanttekeningen (Дорт Киелі кітабы және оның түсіндірмесі) аудармасын ағылшын тіліне аударуға бекітті. Бұл жұмысты Генри Хилл 1657 жылы Лондонда жариялады.
Саяси әсері
Синод даулы мәселелер бойынша ремонисттердің ілімдерін реформат дінінің шегінен тыс деп қабылдамады. Ремонтшыларды қорғаған мемлекет қайраткері Йохан ван Олденбарневельт саяси айыптауға ұшырады. Ол елдегі, соның ішінде шіркеу мен мемлекеттегі жалпы тәртіпсіздік тудырғаны үшін (мемлекетке опасыздық) 1619 жылдың 13 мамырында, Синодтың соңғы отырысынан кейін төрт күн өткен соң өлім жазасына кесілді. Арминийшілдердің жеңілісінің салдарынан заңгер Гюго Гроций өмір бойына түрмеге кесілді, бірақ ол әйелінің көмегімен қашып кетті. Ван Олденбарневельт пен Гроций 1618 жылдың 29 тамызынан бері түрмеде қамауда болды.