Кіріспе

Осман полиматы Ибрагим Мутеферрика (Ибрахим Мутеферрика; 1674–1745 ж.с.) – Венгрияда туған Осман дипломаты, баспагер, экономист, тарихшы, ислам теологы, әлеуметтанушы және араб әріптерімен жиналатын қаріптерді қолданып баспа станогын іске қосқан алғашқы мұсылман.

Ерте өмір

Ибрагим Мутеферрика Коложварда (қазіргі Клуж-Напока, Румыния) дүниеге келген. Ол ислам дініне кірген венгр унитарианы болды, бірақ оның бастапқы венгр есімі белгісіз. Дипломат қызметін атқарган жылдарында ол өркендеу дәуірін, Еуропадағы протестанттық қозғалыстардың тууын, және Еуропадағы күшті колониялық империялардың өрлеуін түсінуге көмектесетін кітаптарды жинауға үлкен қызығушылық танытты.

Баспахана

Баспа машинасы Осман империясында 1493 немесе 1504 жылдан бері еврей әріптерімен белгілі болған. Басқа қауымдар да баспаханалар іске қосты. Араб тіліндегі жылжымалы әріптерді қолданған алғашқы Осман баспасы 1706–1711 жылдары Алеппо қаласында христиандармен жұмыс істеді. Мүтеферриканың Стамбулда, арнайы жасалған қаріптермен басылған томдары кейде «түрік инкунабуласы» деп аталады. Мүтеферрика, оның тегі Сұлтан Ахмет III-нің тұсында және Лале дәуірінде үй шаруашылығының басшысы қызметінен шыққан, сонымен қатар географ, астроном және философ болған. Мүтеферрика жариялаған еңбектердің ішінде тарихи және жалпы ғылыми жұмыстар, сондай-ақ Катип Челебидің «Cihannüma» (Әлемнің айнасы немесе Әлемді көруші) атты әлемдік атласы бар. Алайда, 1742 жылдан кейін Ибрагим Мүтеферриканың баспа қызметі тоқтатылды, ал 1779 жылы қолжазба кітаптардың тым қымбаттығына байланысты британдық дипломат Джеймс Марио Матраның Стамбулда баспахана ашуға жасаған әрекеті сәтсіз аяқталды. Матра өз есебінде Мүтеферриканың кәсіпорнына қарсы болған жазушылардың күшті қарсылығына сілтеме жасайды:

«Шамамен алпыс жыл бұрын, Ахмет III-нің дүрбелеңді билік кезінде мұнда баспахана құрылған еді, бірақ кітап көшіру арқылы күнкөріс қамдаған адамдар, өздерінің саудасы толығымен құлайтынын түсініп, қатты наразылық білдірді, тіпті Серялоны да алаңдатты. Олар жаннасарлардың бүлікші корпусымен қолдау тапқандықтан, Сұлтан болашақта, бірінші көтеріліспен таққа отырғандай, екіншісімен құлатылуы мүмкін деп ойлап, олардың шағымдарын қабылдады және баспахананы жапты. Осыған дейін Құран, Сүннет және математиканың бірнеше қарапайым кітаптары ғана басылған еді.»