Кіріспе

Иеромонах Макарий (; 1494–1528 жылдан кейін қайтыс болған) – серб және румын баспасының негізін қалаушы, серб тіліндегі алғашқы кітапты және Валахия аумағында (қазіргі Румынияның бір бөлігі) алғашқы кітапты басып шығарған.

Өмірбаян

Черногориядағы баспаның тарихы 1493 жылы Цетиньеге жақын Ободта құрылған баспаханамен байланысты. Бұл баспахананы Зета билеушісі Иван Крноевичтің үлкен ұлы Джурадж Крноевич құрған. Сол кезде Зета 1389 жылғы Косово шайқасынан кейін құлаған қуатты серб мемлекетінің соңғы еркін аймағы болды. Джурадж Крноевич Зетаны түріктердің ықпалынан қорғау үшін Венециямен одақтасуға тырысты. Ол Макарий монахты Венецияға баспа машиналарын сатып алу және баспа ісін үйрену үшін жіберді. Иеромонах Макарий баспахана тапқаннан кейін Венецияға сапар шекті, онда баспа ісін үйренді, мүмкін Альдус Мануцийдің баспаханасында немесе Андрия Палташичтен. Цетиньеге оралғаннан кейін ол сол кездегі астана Ободта баспахана құрды, кейін астана ауысқанда Цетиньеге көшіп, 1494 жылы серб тіліндегі алғашқы кітап – Октойхты басып шығарды (алғашқы екі немесе төрт бөлігі Венецияда, ал соңғы төртеуі Цетиньеге жақын Ободта басылған болуы мүмкін). Сербияда, мүмкіндіктері шектеулі болса да, жылжымалы баспа ойлап табылғаннан кейін шамамен отыз жыл өткен соң баспахана пайда болды. 1496 жылы Зета түріктерге бағынғаннан кейін Макарий Валахияға қашып кетті. Осы жағдайлардың салдарынан серб жерінен тыс жерлерде сербтердің екінші және үшінші баспаханалары құрылды. 1508 жылы Макарий Тарговиштеде баспахана ашты, онда осы княздықтағы алғашқы кітаптарды басып шығарды, ал оның отандасы Подгорицалық Божидар Вукович 1519 жылы Венецияда баспахана ашты. Вуковичтен кейін бұрынғы которлық Жеролим Загурович келді, ол 16 ғасырда Венецияда баспа жұмысын жүргізді. Вуковичпен бірге Божидар Любавич, немесе Божидар Горажданин және оның ұлдары Джурадж мен Теодор Любавич 1519 мен 1523 жылдар аралығында жұмыс істеген Горажде баспаханасын құрды, бастапқыда Венецияда, содан кейін қазіргі Босния және Герцеговинадағы Горажде маңында. 1544 жылы Божидардың немересі Димитрие Любавич (Дюрадж Любавичтің ұлы) баспахананы Гораждеден Тарговиштеге көшірді, онда ол 1545 және 1547 жылдары екі кітап басып шығарды. Бірнеше жылдан кейін иеромонах Макарий Хиландар монастырына көшіп, абат болды. Ол Грекиядағы Афон тауында орналасқан әйгілі Хиландар баспаханасының төртінші баспаханасын құруға көмектесті. Макарийдің "Дакия шекаралары туралы" (O medjah Dacije) трактаты Хиландар кітапханасында сақталған. Британ кітапханасында Макарийдің 1495 жылғы Забур кітабының толық көшірмесі мен діни қосымшалары бар, ал Честер Битти кітапханасында серб Божидар Вуковичтің 1538 жылғы "Менаион" кітабының тамаша көшірмесі сақталған. Франциск Скарина, Иван Федоров (баспагер) және Петр Мстиславичтің еңбектері де жақсы танымал. Англияның серб және мәскеулік саудагерлермен ерте байланыстары ағылшын саудагерлерінің кітаптар сатып алуына және оларды қызығушылық ретінде елдеріне әкелуіне себеп болды. Олардың олжалары өздерінің туған жерлерінде басқыншылардың қиратуынан құтылып, кітапханаларда сақталды. Серб-американдық ғалым және өнертапқыш Никола Тесланың ең қымбат мүлігі – оның әкесінен, серб православие дінінің священнигінен мұра болған Божидар Вуковичтің 1517 жылғы Sluzbenik кітабы болды. Бұл сирек кітап қазір Миссури штатының Индипенденс қаласындағы Гарри С. Трумэн президенттік кітапханасы мен мұражайында қойылған.