Албан тіліндегі ең алғашқы кітаптың авторы - Жон Бузуку

Кіріспе

Албан тіліндегі ең алғашқы кітаптың авторы

Гьон Бузуку (шамамен 1499 – шамамен 1577) – албан католик дін қызметкері және албан тіліндегі ең алғашқы басылған кітаптың авторы. Көбінесе «Миссал» деп аталатын бұл кітап албан тілін зерттеудегі маңызды ескерткіш саналады және албан тілін зерттеудің ең көне көзі болып табылады.

Өмір

Гьон Бузуку туралы білінетін аз нәрсе – оның кітабының соңғы бетінен алынған, онда ол белгілі бір Бдек (Бенедикт) Бузукудың ұлы екенін айтады. Сол мәтінде ол баспахана орналасқан жерден алыс емес шіркеуде дін қызметкері болып қызмет еткенін де хабарлайды. Көптеген ғалымдар бұл Венецияда болған деп санайды. 1554 жылдың 20 наурызынан 1555 жылдың 5 қаңтарына дейін ол католик миссалын албан тілінің гег диалектіне аударды. Оны 220 беттен тұратын кітап ретінде жариялады. Ватикан Апостолдық кітапханасында осы кітаптың жалғыз данасы сақталуда. Кітаптың беткі жапырақшасы мен алғашқы 16 парағы жоқ, сондықтан еңбектің атауы мен жарияланған жылы белгісіз. Бузуку өзінің ниеттерін кітаптың соңындағы қысқа мәтінде білдіреді. Мен, Бенедикт Бузукудың ұлы Джон, біздің тілімізде қасиетті жазбалардан түсінікті ештеңе жоқ деп жиі ойлағандықтан, халқымыз үшін, шамам келгенше, түсінетіндердің санасын ағартуға тырыстым, осылайша олар Иемізді шын жүректен жақсы көретіндерге қаншалықты ұлы, күшті және кешірімді екенін түсіне алады. Бүгіннен бастап Құдай сөзін тыңдау үшін шіркеуге жиірек баруыңызды өтінемін. Қолданылған албан диалектісінен Бузуку албан мәдениетінің гег аймағынан шыққандығы анық көрінеді. Кейде бұл Шестанның Бриск Пошт ауылында, Крае аймағына жақын, Солтүстік Албанияға (Крае Шкодра көлінің жағасында орналасқан) жақын жерде, сол кездегі Осман империясы деп нақтыланады. Бузуку туралы көп мәлімет жоқ. Оның сол кездегі мұрағаттық құжаттарда тіркелгендігі туралы жазбалар жоқ. Бірақ Падова архивінен жақында табылған жаңа мәліметтер кейбір толықтырулар жасауы мүмкін. Падова университетінде 1567 жылы докторлық диссертациясын қорғаған Гьон Бузуку деген адам туралы жазба бар.

Алғашқы албанша кітап

Ал 1740 жылы Скопье архиепискобы Гьон Николле Казази "Мешари" кітабын тапты. Басқа кітапханаларда түпнұсқадан үш фотокопия бар, олардың бірі Тиранада сақталады. 1996 жылы кітапханашылар 1984 жылы соңғы рет қолданылған кітапты таба алмады. 1968 жылы Екрем Чабеж осы кітапқа монография жазды. "Мешари" тіліндегі диалект Сәлман Ризаның еңбегінің басты тақырыптарының бірі болды. Кітап қайда басылғаны туралы екі пікір бар: Венеция немесе Шкодер. Люция Надиннің соңғы зерттеулері Венецияны "Мешари" басылған жер деп сенімді түрде дәлелдейді. Надиннің сөзіне қарағанда, бұл Бернардино Биндонидің шеберханасында орын алған болуы мүмкін. Тағы бір болжам бойынша, кітап Скотто отбасының Венециядағы баспаханасында жарық көрген. Кітапта маңызды мерекелердің литургиялары жазылған. Сондай-ақ, дұғалар мен рәсімдерге, катехизистік мәтіндерге де орын берілген. Әрбір бет екі бағанға бөлінген. Бастапқы әріптер әсем безендірілген. Кітаптың грамматикасы мен сөздік қоры 17 ғасырғы Гег мәтініне қарағанда көне. Бұл мәтін тіл тарихы тұрғысынан аса құнды. Сөздік қоры өте бай. Архаикалық мәтінді оқу оңай, себебі ол негізінен белгілі мәтіндердің, әсіресе Киелі кітаптың аудармасы болып табылады. Кітапта Матай, Лұқа және Жоханнан алынған көптеген жақсы хабарлар аударылған. Сонымен қатар, Забур, Ишая, Еремия кітаптарынан үзінділер, Қорынттықтарға жазылған хаттар және көптеген суреттер бар. Орфография ерекшеленеді. Латын әліпбиіне қосымша әріптер енгізілген. Орфография мен грамматиканың тұрақтылығы жазудың ертерек дәстүріне сілтеме жасайды. Албан тілінде кітап "Мешари" (Миссаль) деп аталады. Автор туралы біздің барлық біліміміз – Бузукудың өзі албан тілінде жазған кітаптың колофонынан алынған. Қолданылған тіл албан тілінің ресми Гег диалектісіне дейінгі тілдік форма. Дегенмен, Гег диалектісі қолданылғаны анық. Күні бүгінге дейін, ескі Малесиалықтардың сөздері мен тіркестері миссалдың беттерінен тікелей шыққандай естіледі.

Considered to be the oldest published book in Albanian, Meshari was discovered in 1740 by Gjon Nikollë Kazazi, the archbishop of Skopje. In other libraries there are three photocopies from the original, one of them in Tirana. In 1996, the librarians were not able to locate the book, which had been used in 1984 for the last time. Eqrem Çabej wrote a monograph on the book in 1968. The dialect used in Meshari was one of the main subjects of Selman Riza's works. The place the book was printed is thought to be either Venice or Shkodër. Though recent studies by Lucia Nadin give convincing evidence that make Venice as the place where Meshari was printed., According to Nadin, it was at the workshop of Bernardino Bindoni that this might have happened. Another hypothesis is that it was printed at the workshop of the Scotto family in Venice. The book contains the liturgies of the main holidays. There are also texts of prayers and rituals and catechetical texts. Every page contains two columns. The initials are decorated. The grammar and the vocabulary are more archaic than in the Gheg text from the 17th century. The text is very valuable from the viewpoint of the history of language. The vocabulary is quite rich. The archaic text is easily read due to the circumstance that it is mainly a translation of known texts, in particular the Bible. Most of the Gospels of Matthew, Luke and John were translated in the book. It also contains passages from the Psalms, the Book of Isaiah, the Book of Jeremiah, the Letters to the Corinthians, and many illustrations. The orthography is peculiar. The Latin alphabet with some additional letters is used. The consequent character of orthography and grammar seems to indicate an earlier tradition of writing. In Albanian, the book is known as Meshari (The Missal). All we know about the author is from the book's colophon written by Buzuku himself in Albanian. The language used is a pre runner to the official Gheg dialect of Albanian. However, it is clear that the Gheg dialect was used. Even today one can hear words and expressions from older Malësians that sound as if jumping from the pages of the missal.