Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
1473 жылғы мажар тарихи хроникасы – 1473 жылғы Буда хроникасы (Chronica Hungarorum).
1473 Hungarian historical chronicle
the Buda Chronicle (Chronica Hungarorum) from 1473
Буда хроникасы (Budai krónika) – 15 ғасырдағы ерте және ортағасырлық мажар тарихын баяндайтын хроника. Оның түпнұсқа атауы Chronica Hungarorum (латын тілінде "Мажарлар хроникасы"; A magyarok krónikája) болғанымен, 19 ғасырдан бері бұл хроника "Буда хроникасы" деген атпен кеңінен танымал. Оның мәтіні, "Буда хроникасы" деп аталатын хроникалар тобының бірі болып табылады. Буда хроникасы 1473 жылы Венгрия Корольдігінің астанасы Буда қаласында Андрас Гесс басып шығарды. Бұл Венгрияда басылған алғашқы кітап еді. Басылып таралу арқасында Буда хроникасы, бұрын қолжазба түрінде сақталған мажар ортағасырлық хроникалары сияқты, ұзақ бойға ұмытылған жоқ. Алайда, 1488 жылы жарық көрген және сол атаумен – "Chronica Hungarorum" – шыққан Турочи хроникасының көлемді мажар тарихынан кейін Буда хроникасының мазмұны уақыт өте келе ескірді.
The Buda Chronicle (Budai krónika) is a 15th century chronicle treating the early and medieval Hungarian history. While its original name is Chronica Hungarorum (Latin for "Chronicle of the Hungarians"; A magyarok krónikája), the chronicle is better known as the "Buda Chronicle" since the 19th century. Its text is eponymous part of the so called Buda Chronicle family. The Buda Chronicle was printed in the capital of the Kingdom of Hungary in Buda by András Hess in 1473, becoming the first book printed in Hungary. With printing, the Buda Chronicle was not forgotten for centuries long as its predecessor Hungarian medieval chronicles, which were in manuscript codices, however the content of the Buda Chronicle soon became obsolete due to the more extensive Hungarian history of the Thuróczy Chronicle, which was published in 1488, which also bears the same title "Chronica Hungarorum".
Тарих
Буда хроникасы 1473 жылғы 5 маусымда Елуінші күн мейрамы қарсаңында жарық көрді. Оны Будада Андрас Гесс шығарған, бұл Венгрияда басылған алғашқы инкунабула. Осылайша, 1473 жыл мажар тілінде кітап басудың басталуы деп есептеледі. 1470-ші жылдардың соңында бүкіл Еуропада 66 баспахана жұмыс істеді, олардың екеуі Венгрия Корольдігінде болды: Венгрияның астанасы Будада және Поцсониде (қазіргі Братислава). «Мен көп күнді қажет ететін үлкен жұмысты қолға алдым, атап айтқанда Паннонияның хроникасын басып шығару. Бұл жұмыс барлық венгрлерге мейірімді және жылы сезім сыйлайды деп ойлаймын», – дейді Андрас Гесс. «Хроника Hungarorum» Гун-мажар тайпасының бастауын, 1468 жылға дейін Мажарстанның патшасы Матиас билік еткен кезеңін қамтиды. Бұл бөлімде мазмұнның үлкен айырмашылықтары бар: Габсбург әулетінен Альберт патша (1437–1439) бар болғаны 2 жыл билік еткенімен, Люксембург әулетінен Зигмунд патша (1387–1437) сияқты 50 жыл билік еткен патшаға шамалас көлемде мазмұнға ие болды. 1473 жылы Буда хроникасын шығаруға кеткен шығын шамамен 100 алтын монетаны құрады, ал қағаздың бағасы осы соманың жартысына жуық болды. Сол кезде Буда қамалының төменгі жағындағы жерде 100 алтын монетаға үй сатып алуға болар еді. Хрониканың әсем безендірілген басылымы 2 алтын монетаға, қарапайым басылымы 1 алтын монетаға сатылды. Сол кезде 1 алтын монета 100 динарийге тең болатын, ал бұл жұмысшының бір айлық жалақысы еді. Қазіргі уақытта оның екі түпнұсқасы Венгрияда сақтаулы: Ұлттық Сеченьи кітапханасында және Эётвош Лоранд университетінің кітапханасында. Принстон қаласында сақталған кітап – ең соңғы табылған түпнұсқалық басылым. 1990 жылы аукционда 420 000 Батыс Германия маркасына сатылды. Буда хроникасының мазмұны 1488 жылы басылған және «Chronica Hungarorum» деген атпен жарияланған Турочи хроникасының венгр тарихының толық жинағына байланысты тез ескірді. Сондай-ақ, Матиас патшаның Буда хроникасы сияқты қарапайым баспа кітаптарына қарағанда әшекейленген, суреттелген және көрнекті кодекстерді артық көруі оның ұмытылуын жеделдетті деген пікір де бар. Ян Витездің саяси құлдырауынан кейін бұл жоба өзінің жалғыз қолдаушысынан айырылды. Буда хроникасының бірнеше қолжазба көшірмелері орта ғасырдан (біріншісі 1481 жылғы Иоганнес Менстафферге тиесілі) 18 ғасырға дейін белгілі. 15 ғасырдан бастап Андрас Гесс жазған «Chronica Hungarorum» 1838 жылы академик Йозеф Подхрачскийдің латын тіліндегі «Chronicon Budense» ретінде қайта басылды, сол кезден бастап хрониканың тарихи атауы «Буда хроникасы» болып қалыптасты. Қайта басылғаннан кейін хроника барлығына қолжетімді болды, ал басқа маңызды хроника қолжазбалары әлі де кітапханалардың жасырын бөлмелерінде іздестіріліп жатты. Кейін табылған қолжазбалар Буда хроникасымен және Ағартылған хроникамен салыстырылды, осылайша Буда хроникасы отбасы деп аталатын венгрлік хроникалардың тағы бір тобы пайда болды. Ал басқа венгрлік хроникалар тобы Ағартылған хроника отбасы деп аталды, олар мәтіннің кеңейтілген бөлімдерін және көптеген интерполяцияларды сақтады. 14 ғасырғы Асефалос кодексі, 15 ғасырғы Самбукус кодексі, Ватикан кодексі және 1479 жылы жасалған Дубник хроникасы Буда хроникасы отбасына жатады. Буда хроникасының факсимильді басылымын 1900 жылы Густав Ранчбург баспаға шығарды, ал кіріспе зерттеуді тарихшы епископ Вильмос Фракной жасады. Хрониканың 500 жылдығына орай, 1973 жылы Magyar Helikon баспасында алғашқы толық венгр тіліне аудармасы жарық көрді. Басылымның 550 жылдығына орай, 2023 жылы Ұлттық Сеченьи кітапханасы хрониканың жаңа факсимильді басылымын шығарды. Бұл ең толық басылымға қайта басылған нұсқалар, венгр тіліне аударма және зерттеу кіреді.
The Buda Chronicle was published on the eve of Pentecost, 5 June 1473. It was produced by András Hess in Buda, and this is the first incunabulum ever printed in Hungary. Thus, the year 1473 is considered the beginning of Hungarian book printing. At the end of the 1470s, 66 printing houses could operate in whole Europe, two of which were in the Kingdom of Hungary: in the Hungarian capital Buda and in Pozsony (now Bratislava). Blockquote|I took on a huge job that required many days, namely the printing of the Chronicle of Pannonia, a job that I believe is kind and heartwarming to all Hungarians.|András Hess: Chronica Hungarorum starting from the Hun Hungarian origin until the reign of King Matthias of Hungary up to 1468. In this part, the content has a big disproportion: despite that King Albert of Habsburg (1437–1439) reigned for barely 2 years, he received almost as much content as King Sigismund of Luxemburg (1387–1437), who reigned for 50 years. In 1473, the production cost of the Buda Chronicle was about 100 gold coins, and the price of the paper was about half amount of the cost. At that time, it was possible to buy a house in the field below the Buda Castle for 100 gold coins. The purchase price of the more decorative edition of the chronicle was 2 gold coins, the less decorative one was 1 gold coin. At that time, 1 gold coin was equal to 100 denarius, which was the monthly wage of a day laborer. Currently, two of the surviving printed copies are in Hungary: in the National Széchényi Library and in the Eötvös Loránd University Library. The book stored in Princeton is the most recently discovered original print, the chronicle was sold at an auction for 420,000 West German marks in 1990. The content of the Buda Chronicle soon became obsolete due to the more extensive summary of Hungarian history of the Thuróczy Chronicle, which was printed and published in 1488, which also bears the same title "Chronica Hungarorum". There is also an argument that King Matthias preferred ornate, illustrated and representative codices in comparison to printed books that are simple in appearance, like the Buda Chronicle, which accelerated the development of its neglect. Following John Vitéz's political fall, this project lost its only true patron. Several handwritten copies of the Buda Chronicle are known from the Middle Ages (the first known is Johannes Menestarffer's from 1481) to the 18th century. Since the 15th century, the Chronica Hungarorum by András Hess was first republished in 1838 by academician József Podhraczky as Chronicon Budense in Latin, since that time the historiographical name of the chronicle is "Buda Chronicle". By the re release, the chronicle became easily accessible to everyone, while important other chronicle manuscripts still had to be discovered in the hidden corners of libraries. Those manuscripts that became known later were compared to the Buda Chronicle and the Illuminated Chronicle from the perspective of the kinship of texts, thus a group of other Hungarian chronicles were named after the Buda Chronicle: the so called Buda Chronicle family. And another group of other Hungarian chronicles were named after the Illuminated Chronicle: the so called Illuminated Chronicle family, which preserved more extensive passages of text with several interpolations. The 14th century Acephalus Codex, the 15th century Sambucus Codex, Vatican Codex and the aforementioned Dubnic Chronicle made in 1479 belongs to the Buda Chronicle family. A facsimile edition of the Buda Chronicle was published in 1900 by Gusztáv Ranschburg, an introductory study was provided by historian Bishop Vilmos Fraknói. At the 500th anniversary of the chronicle, the first complete Hungarian translation was published in 1973 by Magyar Helikon. On the occasion of the 550th anniversary of the publication event, the National Széchény Library published a new facsimile edition of the chronicle in 2023. This most complete edition includes the reprints and the Hungarian translation and study.