Кіріспе

Чарльз Диккенстің 1870 жылғы романы «Эдвин Друдтың құпиясы» – ағылшын жазушысы Чарльз Диккенстің 1870 жылы жарық көрген соңғы романы. Роман Эдвин Друд есімді кейіпкермен аталғанымен, негізінен Друдтың туысы Джон Джасперге, хор жетекшісі, хормейстер және опиумға тәуелді адамға, оның шәкірті Роза Бадқа деген құштарлығына тоқталады. Эдвин Друдтың никелес келісімі Мисс Бадты да қызықтырады. Невилл Лэндлес та Эдвин Друдты көзсіз жек көреді. Кейін Друд түсініксіз жағдайда жоғалып кетеді. Оқиға Клостерхам қаласында, шамалы өзгертілген Рочестерде өтеді. Диккенс 1870 жылдың 9 маусымында қайтыс болғаннан кейін роман оның жазу үстелінде аяқталмай қалды, жоспарланған он екі тараудың тек алтауы ғана жазылды. Ол қалған тарауларға қатысты ешқандай нақты жоспар немесе романның құпиясын ашу жолын қалдырмады, содан кейін көптеген жазушылар оқиғаны аяқтау үшін бейімдеулер жасады және жалғастырды.

Қорытынды

Роман Джон Джаспер Лондондық опиум орнынан шыққаннан кейін басталады. Келесі күні кешке Эдвин Друд Джасперге барады, ол Клостерхам соборындағы хор жетекшісі және оның ағасы. Эдвин Роза Бадпен келісімшартына күмәнданатынын айтады, бұл олардың әкелері бұрын келісіп алған еді. Келесі күні Эдвин Розаның интернатына, монахтар үйіне барады. Олар жақсы көңілмен дауласады, олардың сапарлары кезінде жиі болатын нәрсе. Осы уақытта Джаспер собордың криптасына қызығушылық танытып, крипта туралы ешкімнен көп білмейтін Дурдлспен бірге болады. Невилл Лэндлес және оның егіз қарындасы Хелена білім алу үшін Клостерхамға жіберіледі. Невиллдің сабақтарын кіші канон, пастор Криспаркл жүргізеді, ал Хелена Розамен бірге монахтар үйінде тұрады. Невилл өгей әкесіне деген жек көруін Криспарклға айтады, ал Роза Хеленаға музыка мұғалімі Жасперді жек көретінін және қорқатынын айтады. Невилл Розаға бірден ғашық болады және Эдвиннің оның келісімін жеңіл бағалайтынына ашуланады. Эдвин оны ашуландырады, ол жауап ретінде зорлық көрсетіп, Джасперге Невиллдің шаршаңқы мінезі туралы қауесет таратуға мүмкіндік береді. Пастор Криспаркл Эдвин мен Невиллді татуластыруға тырысады, Невилл Эдвин оны кешірсе, одан кешірім сұрауға келіседі. Осы мақсатта олар Рождество қарсаңында Джаспердің үйінде бірге тамақтанады. Розаның қамқоршысы Грюжоус оған әкесінен үлкен мүлік қалғанын айтады. Егер ол Эдвинге үйленбесе, қандай шығын болады деп сұрағанда, ол екі жақтан да шығын болмайды деп жауап береді. Лондондағы кеңсесіне оралғанда, Грюжоус Эдвинге Розаның әкесі анасына берген сақинаны береді, бірақ Эдвин оны Розаға өзінің қайтарылмайтын уәдесі ретінде беруі керек немесе оны Грюжоусқа қайтаруы керек. Мистер Баззард, Грюжоус мырзаның кеңсе қызметкері, осы мәмілеге куә болады. Келесі күні Роза мен Эдвин келісімшартты бұзуға келіседі. Олар Грюжоус мырзадан Джасперге хабарлауын сұрайды, ал Эдвин Грюжоус мырзаға сақинаны қайтаруға ниетті. Осы уақытта Дурдлс Джасперді собордың криптасына алып кіреді. Жолда Дурдлс әк үйіндісін көрсетеді. Жаспер Дурдлске шарап бөтелкесін сыйлайды. Шараптың күші күшті болып шығады, Дурдлс көп ұзамай есінен айырылады; есінен айырылғанда ол Джаспердің криптада жалғыз кететінін армандайды. Олар криптадан қайтып келгенде, Депутат есімді жігітке кездеседі, ал Джаспер оларды тыңдап жатыр деп ойлап, оны мойнынан ұстайды, бірақ оны өшіріп тастамас үшін жіберіп алады. Рождество қарсаңында Невилл өзіне ауыр таяқ сатып алады; ол Рождество демалысын ауылды аралап серуендеуді жоспарлайды. Осы уақытта Эдвин қалта сағатын жөндеу үшін зергерге барады; оның тек сағаты, тізгіні және көйлектің шынасы бар екенін айтады. Ол Лондоннан келген опиумға тәуелді әйелмен кездеседі. Ол Друдтың атын сұрайды, ол "Эдвин" деп жауап береді; ол "Нед" емес, өйткені "Нед" үлкен қауіпте деп айтады. Ол бұған мән бермейді, өйткені оны "Нед" деп атайтын жалғыз адам - Джаспер. Осы уақытта Жаспер өзіне берік жібектен жасалған қара шарф сатып алады, ол роман барысында қайтадан көрінбейді. Келісу кешкі асы сәтті өтеді және түн ортасында Эдвин Друд пен Невилл Лэндлес бірге өзенге түсіп, сол түнде болып жатқан дауылды көруге кетеді. Келесі күні Эдвин жоғалып кетеді, ал Джаспер Невилл оны өлтіргеніне күдік туғызады. Невилл таңертеңгісін серуендеуге шығады; қала тұрғындары оны ұстап алып, қалаға күшпен қайтарады. Пастор Криспаркл Невиллді түрмеден құтқару үшін оған жауапкершілік алып, қажет болған кезде оны келтіретінін айтады. Сол түні Жаспер мырза Грюжоус оған Эдвин мен Розаның келісімшарттарын бұзғанын хабарлағанда қатты әсер етеді; ол бұл жаңалыққа Эдвиннің өлгенін ойлауға қарағанда қаттырақ әсер етеді. Келесі күні Криспаркл өзенге барады және Эдвиннің сағатын, тізгінін және көйлектің шынасын табады. Алты айдан кейін Невилл Лондонға барып, Грюжоус мырзаның кеңсесіне жақын тұрады. Лейтенант Тартар өзін таныстырады және бағын Невиллмен бөлісуді ұсынады; Лейтенант Тартардың бөлмелері Невиллдің ортақ ауласының үстінде орналасқан. Ақ шашты, бақалы бейтаныс өзін Дик Датчерри деп атайды және Клостерхамға келеді. Ол Жаспердің төменгі бөлмесін жалға алып, аймақтағы бар-жоқты бақылайды. Тұңғыш рет қонақ үйге бара жатқанда, мистер Дэтчери орынбасардан жолды сұрайды. Орынбасар оны Джаспер қайтадан мойнынан ұстап тастайды деп қорқып, оған жақындамайды. Жаспер Розаға монахтар үйіне барып, оған махаббатын білдіреді. Ол оны қабылдамайды, бірақ ол жалғастырып, егер ол оған үміт бермесе, ол Хеленаның жақын досы Невиллді жояды дейді. Жасперден қорқып, Роза Лондонға Грюжоус мырзаға қашып барады. Келесі күні Криспаркл Розаны Лондонға еріп келеді. Ол Грюжоус мырза мен Розамен бірге болғанда, Лейтенант Тартар келіп, оны танитынын сұрайды. Криспаркл оны жылдар бұрын өлімнен құтқарған адам екенін есіне алады. Олар Розаның Невилл мен Хеленаға тікелей хабарласуына батыл болмайды, өйткені Джаспер Невиллді бақылап отыруы мүмкін, бірақ Тартар мырза Розаға Хеленамен ауланың үстіндегі бөлмесінде байланысуға рұхсат береді. Грюжоус мырза Розаға Миссис Билликиннен орын жалдауға және Мисс Твинклтон оның жанында тұруына келіседі. Жаспер Эдвиннің жоғалуынан бері алғаш рет Лондондық опиум орнына қайта оралады. Таңда шыққанда, опиум орнының иесі оны ұстап алады. Ол оны бұрынғы келуінен кейін қайтадан жоғалтпайтынына серт береді. Осы жолы ол оны Клостерхамдағы үйіне дейін ұстап алады; сыртында ол Датчерримен кездеседі, ол оның есімін айтады және ол ертең собор қызметінде ән салады дейді. Сұрағанда, Датчерри оның аты "Принцесса Паффер" екенін біледі. Келесі күні ол қызметке қатысады және Датчерри мен Депутаттың бақылауында бағанның артынан Жасперге қарсы ым-сигнал береді. Диккенстің өлімі оқиғаның қалған бөлігін белгісіз қалдырады. Оның досы және биографы Джон Форстердің айтуынша, Диккенс оған сюжетке қатысты екі қысқа хат жазған (бірақ кісі өлтіруі туралы емес), содан кейін ол Форстерге толық сюжеттің жоспарын берген:

Оның әңгімеге алғашқы ойы шілде айының ортасында жазылған хатта айтылған. «Екі адам, ұл мен қыз немесе жас, бір-бірінен ажырасып, көп жылдан кейін үйленуге міндетті – кітаптың соңында. Қызығушылық олардың жеке жолдарын іздеуде және осы күтілмеген тағдырдың не болатынын айту мүмкін емес нәрседе туындауы керек». Бұл кейінге қалдырылды, бірақ Эдвин Друд пен оның келісімшарттасының орнында оқиғаның дизайнында айқын із қалдырды. Мен кейінгі дизайн туралы 6 тамыз 1869 ж. күнгі хатта естідім, онда ол әдеттегідей өзгелерде қозғалған нәрсеге жоғары баға беріп, жаңа журналы үшін алған кішкентай әңгімесі туралы айтқаннан кейін, өзінің жаңа әңгімесіне түскен өзгерістер туралы айтты. «Мен сені айтқан ойымды қалдырдым және өте қызықты және жаңа идеяға ие болдым. Қызығушылықты жоғалтқан жағдайда (кітаптың мәні кетіп қалар еді) айтуға болмайтын идея, бірақ өте күшті, бірақ жұмыс істеуге қиын». Оқиға, мен бірден білдім, оның үлкенінің үлкеніне жасаған кісі өлтіруі болатын; жаңалық оның өлімінен кейін оның тәуекелдеріне тоқталып, оның қылмысы емес, басқа адамның тәуекелдері туралы айтылғандай, өзінің мансабын қарастыруында жатқан еді. Соңғы тараулар сотталған түрмеде жазылуы керек еді, онда оның жамандықтары, оған айтылғандай, емес, басқа адамның тәуекелдеріне тоқталуы керек еді...

Кейіпкерлер

Эдвин Друд: жетім бала. Есейгенде Роза Бадқа үйленіп, Мысырға барып, әкесі серіктес болған фирмада инженер болып жұмыс істемек. Роза Бад: жетім және Эдвин Друдтың келіні. Олардың некесі әкелерімен ұйымдастырылған. Джон Джаспер: Клостерхам соборының хормейстері, Эдвин Друдтың інісі және қамқоршысы (Друдтан көп үлкен болмағандықтан, ол Розаға деген қызығушылығын «қабылдауға» мүмкіндік алады), сондай-ақ Роза Будтың музыка мұғалімі. Ол Розаны жасырын сүйеді. Ол Лондонның Пәуфер ханшайымы басқаратын опиум сату орнына жиі барады. Диккенс оны өлтіруші деп ойлаған болуы мүмкін (төмендегі дәлелдерді қараңыз). Джаспер Друд пен Невилл Лэндлестің Розаның махаббаты үшін болған жақсы білінетін және қатал бәсекелестігін пайдаланады, көрінетіндей, Лэндлес Друд туралы наразылық білдіргеннен кейін Друдты өлтіреді, осылайша Друдты өлтірудегі күдіктіні Джасперден Лэндлесқа ауыстырады. Сонымен қатар, егер Лэндлес Друдты өлтіргені үшін кінәлі деп танылып, жазасын өтесе, Джаспер Розаның екі күйерінен де құтылар еді, содан кейін ол Розаның қолына ие болуға тырыса алатын болар еді. Невилл Лэндлес: жетім егіздердің бірі; оның қарындасы Хелена. Олар Цейлоннан, бірақ олардың Цейлондық екендігінің дәрежесі белгісіз. Бала кезінде олар зәбір көрген және мұңайтылған. Жасы жетпеген және ықпалға ұшырайтын Невилл Роза Бадты бірден ұнатады және тез арада Розаның махаббаты үшін Друдтың жек көретін қарсыласына айналады; оның сондай-ақ тез өзгеретін мінезі бар (Жаспер Невиллдің шарабына есірткі қосып оны қоздырады) және ол мақтанға бейім. Оның ашуы мен мақтанышы Друдтың жоғалуындағы басты күдіктіге айналды, ол ашуланып, Розаны өзіне алу үшін Друдты өлтірді деген күдік туды. Оның адалдығы Друдтан шын жүректен кешірім сұрауына кедерес келтіреді. Хелена Лэндлес: Невиллдің егіз қарындасы. Олар Цейлоннан, бірақ олардың Цейлондық екендігінің дәрежесі белгісіз. Бала кезінде олар зәбір көрген және мұңайтылған. Хелена мен Роза жақын дос болады. Қасиетті Септимус Криспаркл: Клостерхам соборының кіші каноны және Невилл Лэндлестің ұстазы. Криспарклдің жесір анасы. Мырза (Хирам) Гревгиус: Лондондық заңгер және Роза Бадтың қамқоршысы. Ол оның ата-анасының досы еді. Гревгиус мырзаның кеңсе қызметкері. Ол Датчерри Клостерхемде болған кезде бұл қызметтен босатылды. Ол пьеса жазды. (Стони) Дурдлс: тас қалаушы және жергілікті жерлеуші. Ол Клостерхам соборының зираты туралы басқалардан көп біледі; ол Джасперді зиратқа саяхатқа шығарып, оған адам денесін ерітетін қыш қасиеттері туралы айтады. - Ол кішкентай бала. «Депутат» оның аты емес, ол анонимділік үшін қолданатын лақап аты. Егер ол Дурдлзді кешкі сағат 10-нан кейін мас болғандықтан ұстаса, үйіне қайтып кеткенше оған тас лақтырады. Дурдлс бұл үшін оған бір түнге жарты пенни төлейді. Дик Датчерри: Клостерхемде бір-екі айға тұрып жатқан құпия бейтаныс. Ол Джаспер мен Пәуфер ханшайымына қызығушылық танытады; ол Друдтың өлтірілуін ашуға көмектесу үшін шақырылған құпия детектив немесе басқа кейіпкер болуы мүмкін. Оның Патшалық Әлдеңіздігі Пәуфер ханшайымы: Джаспер жиі баратын Лондондағы опиум сату орнын басқаратын сарғайған әйел. Ол кітаптың көп бөлігінде аты аталмайды, ал «Пәуфер ханшайымы» - Депутат оған берген атақ. Ол әдетте жанашырлық пен қайырымдылық алу үшін өзін дәрменсіз және науқас деп көрсетеді, бірақ ол құпия түрде айтарлықтай ақылдылық пен айла-шарғы көрсетеді, клиенттерді өзінің опиум орнына алдап, олар туралы ақпаратты жинауға тырысады. Мырза (Томас) Сапси: күлкілі мақтаншақ аукцион жүргізушісі. Друд жоғалып кеткен кезде ол Клостерхамның мэрі болды. Декан: Декан - Клостерхам соборындағы ең аға дін қызметкері, басқалар лайықты құрметпен қарайтын салмақты адам. Ол керісінше, өте мейірімді болуы мүмкін. Мырза Топ: Клостерхам соборының бақшасы. Миссис Топ: бау-бақшашының әйелі. Ол Джасперге тамақ жасап, Датчерриге пәтер жалға береді. Мисс Твинклтон: Роза тұратын интернат-мектептегі монахинялар үйінің қожайыны. Мисс Твинклтонның ассистенті. Мырза (Люк) Хонитхендер: Лондондық көрнекті қайырымды. Ол Невилл мен Хелена Лэндлестің қамқоршысы. Мырза Тартар: зейнеткер теңіз офицері. Ол жиырмасыншы жылдардың соңында ағасы оған мүлік қалдырған кезде қызметтен кетті, бірақ ол Лондонда тұрады, үлкен үйдің кеңістігіне үйренбеген. Миссис Билликин: Базард мырзаның жесір туысы. Ол Лондонда Роза мен Мисс Твинклтонға пәтер жалға береді.

Қылмыскер

Эдвин Друдтың тағдыры белгісіз. Оның кісі өлтірушісі, егер болса, ашылмаған, бірақ үш себеппен Джон Джаспер, Эдвиннің інісі, күдік тудырады: Джон Форстерге Диккенс сюжетті былай сипаттаған: «Оқиға немере інісін оның ағасы өлтіруі туралы болуы керек еді». Оқиғаны суреттеген Люк Филдс Диккенс сурет талқылағанда оған: «Мен қос галстук алуым керек! Бұл қажет, өйткені Джаспер Эдвин Друдты осымен тұншықтырады» дегенін айтқан. Роза Бад әрқашан Джон Джасперден қорқып жүрген, ал Эдвин жоғалып кеткеннен жарты жыл өткен жылы күннің бір кезінде ол оған өзінің махаббаты тіпті сүйікті немере інісінен айыруға жеткілікті болуы мүмкін екенін айтады. Принцесса Пффер Джаспердің қадамын бақылауға тырысады; ол оның опиумдық мас күйінде айтқан сөздерінен күдіктенеді. Джаспер кітаптың қалған бөлігінің соңында оған былай дейді: «Егер сенің ойыңда бір нәрсе болса; жасағың келген бір нәрсе? Оны осы жерде жатып, осыны істеп жатқанда қиялыңда істеуің керек пе? Мен оны қайта-қайта істедім. Мен осы бөлмеде жүздеген мың рет істедім». Алғашқы мезгілде (Джаспер мырзаның опиумдық ұйқыда не айтуы мүмкін деген алаңдаушылығы) алғашқы беттерде кездеседі, онда Джаспер мырза басқа опиум қолданушыларын тыңдап, «түсініксіз!» дейді. Соңғы опиум сапарында Пффер ханшайымы оған ұйықтап жатқанда: «'Түсініксіз' екенін естідім, меннен екі адам артық. Бірақ әрқашан тым сенімді болма, сұлулық, тым сенімді болма!» дейді. Эдвин жоғалған күні Джаспер күні бойы көтеріңкі көңілде болды, хорда өзін-өзі ұстап тұрды. Эдвин Друдтың атында тағы бір ықпал бар. Оның атындағы он әріптің жетісін қайта орналастырса, «СҮҢГІЛДІ» деген сөз шығады. Демек, Эдвин анасы сияқты сол тағдырға ұшырауы мүмкін.

Дик Дэтчерри

Дэтчери Эдвиннің жоғалып кеткенінен кейін пайда болады және Джасперді тығыз бақылайды. Оның жасырынған екендігіне меңзеулер бар, және бұл тақырып әңгіменің бейімделулерінде қолданылды, олар құпияны ашуға тырысады: 1935 жылғы Клод Рейнстің Джаспер рөлінде ойнаған әңгіменің кино өндірісінде Дэтчери – Невилл Лэндлесс жасырынған күйде. 1985 жылғы Руперт Холмс мюзиклінде Дэтчери кейіпкерін бастапқыда Эдвин Друдті ойнаған актриса сомдайды, бірақ көрермендер Пуффер ханшайымының Роза Бад, Невилл Лэндлес, Хелена Лэндлес, Базард немесе Пастор Криспаркл екенін ашуына дауыс бере алады. 1990 жылы BBC Radio 4 үшін бейімделген Леон Гарфилдтің жалғасында Ян Холм Джаспер, ал Джон Моффатт Дэтчери рөлінде ойнайды, онда Дэтчери – бұрынғы актер, Дрюдтің жоғалуын тергеу үшін мистер Грюгиус жалдаған жеке тергеуші. 2012 жылғы Гвинет Хьюз жазған BBC теледрамасында Дэтчери – Мистер Базард. 2020 жылғы BBC Radio 4 бейімделуінде (төмендегі «Радио бейімделулері» бөлімін қараңыз), Дэтчери – жасырынған Хелена Лэндлес.

Ұзақтығы

"Эдвин Друдтың құпиясы" атты туындының қорытындысын беру Диккенс қайтыс болғаннан бері бүгінгі күнге дейін жазушыларды мазалап келеді. Оқиғаны аяқтауға жасалған алғашқы үш әрекетті американдықтар жүзеге асырды. Біріншісі, Роберт Генри Ньюэлл 1870 жылы Орфей С. Керр атты псевдониммен жариялаған нұсқа, оқиғаны АҚШ-қа көшіріп, жалғастыру есебінен пародиалық сипатқа ие болды. Бұл – түпнұсқа оқиғаның рухын сақтауға жасалған тырастың орнына "бурлесктік" фарс. Екінші аяғын Нью-Йорк журналисі Генри Морфорд жазды. Ол әйелімен бірге Рочестерге сапар шегіп, 1871-1872 жылдары Англияда болған кезінде оқиғаның аяғын бөлік-бөлікпен жариялады. Осы нұсқада Эдвин Друд Джаспердің жасаған қастандығынан аман қалады. Дэтчери – бұл Баззардтың киген кейіпі, бірақ Хелена да өз бетінше жасынып, Яспердің опиумның әсерінен шығарған сөздерін естіп қалады. "Джон Джаспердің құпиясы: Чарльз Диккенстің Эдвин Друд құпиясының жалғасы" деген тақырыптағы газет мақалалары 1870 жылы оқиғаның аяқталып, Чарльз Диккенс кіші және Уилки Коллинз жазғандығын растады. Коллинз бұл туралы мәлімдеме жасамаса да, кітаптың жасыл мұқабасын Чарльз Аллстон Коллинз жасады, ол Чарльз Диккенстің күйеу баласы және Уилки Коллинстің інісі болған. Үшінші әрекет, мүмкін, ең ерекшесі болды. 1873 жылы Браттлборо, Вермонт қаласындағы баспагер Томас Пауэр Джеймс Диккенстің рухын шақырып, одан сөзбе-сөз "рухани жазу" арқылы алған нұсқасын жариялады. Бұл сенсация тудырды, тіпті Артур Конан Дойл сияқты спиритуалисттер де бұл нұсқаны мақтап, оны Диккенстің стильіне ұқсас деп бағалады. Бірнеше онжылдық бойы Джеймс нұсқасы Америкада кеңінен таралды. Алайда, басқа друд зерттеушілері бұған келіспейді. Джон С. Уолтерс оны қынжырлы күйде сынап, бұл туындының "өз-өзіне қарсы екенін, мағынасыздығымен, сауатсыздығымен және жағымсыз американдық мінез-құлқымен ерекшеленетінін, құпияның өзі қорқынышты түске айналып, шешімі оны одан әрі күңкілдететінін" айтты. Соңғы төрт өлімнен кейінгі ынтымақтастықтардың ішінде Леон Гарфилдтің "Эдвин Друдтың құпиясы" (1980), Чарльз Форсайттың "Эдвин Друдтың шифрларын шешу" (1980), Питер Роулендтің "Эдвин Друдтың жоғалуы" (1992) – Холмс стилінде жазылған пастиш және Дэвид Мэдденнің "Эдвин Друдтың құпиясы" (2011) бар. Итальяндық Fruttero & Lucentini дуэтінің "The D Case" (1989) атты туындысы әдеби сынға әзіл-қалжың үлгісіндегі көзқарас ұсынды.

Джон Яспердің соты

1914 жылғы 7 қаңтарда Диккенс қоғамы Ковент-Гардендегі Король залында Джон Джаспердің Эдвин Друдты өлтіргені үшін драмалық «сот» ұйымдастырды. «Сотта» куәгер ретінде Диккенс романынан бес кейіпкер, сондай-ақ қазылар алқасы мен сот қызметкерлері, көбінесе сол кездегі жазушылар, актерлер және басқа да жетекші тұлғалар ойнады. Ата Браун детективтерімен танымал Г.К. Честертон судья болды. «The Complete Edwin Drood» кітабының авторы Дж. Каминг Уолтерс айыптауды жүргізді, ал В. Уолтер Кроч және Сесил Честертон қорғаушылар болып тағайындалды, соңғысының болашақ әйелі Ада Элизабет Честертон (Мисс Дж.К. Протеро есімімен) Пффер ханшайымын сомдады. Брансби Уильямс, Диккенс кейіпкерлері ретінде сахнадағы монологтарымен әйгітлі болған Энтони Дёрдлс рөлін ойнады. Жазушылар мен ғалымдар Артур Во, С. Шеридан Джонс және миссис Лоуренс Клей тиісінше Криспаркл, Баззард және Хелена Лэндлесс рөлдерін сомдады, ал Джон Джаспердің рөлін әуесқой актер Фредерик Т. Гарри ойнады. Қазылар алқасының төрағасы Джордж Бернард Шоу болды. Басқа қазылар алқасы бағдарламада аталған он тоғыз адамнан таңдалды. Оның түпнұсқа иесі жазған түсіндірмелеріне сәйкес, қазылар алқасының құрамына Уильям Вимарк Джейкобс, Уильям Пэтт Ридж, Том Галлон, Уильям де Морган, Артур Моррисон, Реймонд Пэтон, Франческо Бергер, Ридгуэлл Каллум, Джастин Хантли Маккарти, Оскар Браунинг және Уильям Арчер кірді. Қазылар алқасы кінәлі деп таныды, бірақ Шоу бұл Джасперді айыптау үшін жеткілікті дәлел болмағандықтан жасалған келісім екенін, сонымен қатар төсекте өлтірілу қаупінен сақтану үшін осы шешімге келгендерін мәлімдеді. Екі тарап та наразылық білдіріп, қазылар алқасын таратуды талап етті. Шоу қазылар алқасының таратылуына қуанатынын айтты. Честертон Эдвин Друдтың құпиясының шешілмейтінін мәлімдеп, соттың беделін түсіргені үшін өзінен басқа барлығына айыппұл салды.

Фильмдер

Бүгінгі күнге дейін «Эдвин Друдтың құпиясы» романы негізінде төрт фильм түсірілді. 1909 (британдық) және 1914 (американдық) жылдары шыққан алғашқы екі нұсқасы үнсіз болғандықтан, қазіргі кезде көпшілікке қолжетімді емес және олар шыққаннан бері көрілуі сирек. Олардан кейін:

«Эдвин Друдтың құпиясы» (1935) фильмін Universal Pictures компаниясы шығарды, режиссері Стюарт Уокер, басты рөлдерде Клод Рейнс (Жаспер), Дуглас Монтгомери (Невилл), Хизер Ангел (Роза), Валери Хобсон (Гелена) және Дэвид Маннерс (Друд) ойнады. «Эдвин Друдтың құпиясы» (1993) фильмінде Роберт Пауэлл (Джон Джаспер), Эндрю Сакс (Дёрдлс), Фредди Джонс (Мэр Сапси), Глин Хьюстон (Мистер Грюгиус) және Джемма Крейвен (Мисс Твинклтон) рөлдерін сомдады.

Теледидар

Эдвин Друдтың құпиясы (1960) – ITV компаниясының өндіргені және сегіз бөлімнен тұратын, тікелей эфирде көрсетілген британдық телесериал. Басты рөлдерде – Джон Джаспер рөлінде Дональд Синден, Рев. Криспаркл рөлінде Ричард Пирсон және Эдвин Друд рөлінде Тим Сили. Бұл сериал жоғалған деп саналады, себебі оның аудио немесе бейне жазбалары сақталмаған. BFI-де замандас газеттерден алынған фотосуреттер бар. 2012 жылы BBC телеарнасында Гвинет Хьюздің жаңа аяғымен бейімделген және Диармуид Лоуренс режиссерлік еткен нұсқасы көрсетілді. Ол BBC Two арнасында 2012 жылдың 10 және 11 қаңтарында, ал PBS Masterpiece арнасында 2012 жылдың 15 сәуірінде эфирге шықты. Тайна Эдвина Друда (Эдвин Друдтың құпиясы) – 1980 жылы Ресейде түсірілген телесериал, Георгий Капралов пен Александр Орловтың адаптациясы, Александр Орловтың режиссерлігінде. Музыка авторы – Эдуард Артемиев. Түсірілімдерге Валентин Гафт, Авангард Леонтьев, Елена Коренева және Маргарита Терехова қатысты.

Радио

1953 жылдың 5 және 12 қаңтарында CBS Suspense радио бағдарламасы Эдвин Друдтың құпиясы туралы екі бөлімді бейімдеуді ұсынды. Онда Джон Джаспер (Херберт Маршалл ойнады) өзін-өзі жаңсаққа салу арқылы алданған кісі өлтіруші ретінде көрсетілген. 1965 жылы Radio 4 арнасының ұзақ жылдар бойы сүретілген "Saturday Night Theatre" бағдарламасы үшін Молли Хардвик бейімдеп, соңына өз қорытындысын қосты. Орындаушылар құрамында Франсис де Вольф баяндамашы, Джон Габриэль Джон Джаспер, Мэри Уимбуш Принцесса Пуффер, Патрик Барр Криспаркл, Малкольм Террис Эдвин Друд, Розалинд Шэнкс Роза, Найджел Грэм Невилл Лэндлесс, Изабел Ренни Хелена Лэндлесс және Денис Блейклок Мистер Грюджиус рөлдерін сомдады. 1970 жылдың 4 қазанында қайта көрсетілді. Пьеса BBC мұрағатында (T42136, 89'40") сақталады және эфирден тыс жазбасы бар. Дэвид Бак жазған және Гордон Хаус қойған Леон Гарфилдтің аяқталуына негізделген бес бөлімді бейімдеу 1990 жылдың 3 наурызынан 30 наурызы аралығында BBC Radio 4 арнасының "Классикалық сериал" бағдарламасында көрсетілді. Орындаушылар құрамында Ян Холм Джаспер, Джон Моффатт Дэтчерли, Гарет Томас Криспаркл, Майкл Кокран Тартар, Тимоти Бейтсон Сапсия, Гордон Гостелоу Дёрдлс және Анна Кроппер миссис Топп рөлдерін сомдады; Мэри Уимбуш 1965 жылғы Принцесса Пуффер рөлін қайта ойнады, ал Джон Габриэль Мистер Грюджиус рөліне оралды. Соңғы рет 2021 жылдың 27 қыркүйегінен 1 қазанына дейін BBC Radio 4 Extra арнасында қайта көрсетілді. Майк Уокер жазған және Джереми Мортимер қойған 10 бөлімдік, 15 минуттық күнделікті эпизодтар 2020 жылдың 21 желтоқсанынан 2021 жылдың 1 қаңтарына дейін BBC Radio 4 арнасында көрсетілді. Орындаушылар құрамында Кейт Диккенс рөлін сомдаған Пиппа Никсон (баяндамашы және комментатор), Джон Джаспер рөлін сомдаған Джоэл МакКормак, Роза рөлін сомдаған Изабелла Инчбальд, Рев. Криспаркл, Рейчел Аткинс – Принцесса Пуффер, Маанув Тиара – Невилл Лэндлесс, Халема Хуссейн – Хелена Лэндлесс, Питер Дэвисон – Мистер Грюджиус және Иван Дэвис – Эдвин Друд болды. Бұл нұсқада лейтенант Тартар мен мэр Сапсия сияқты кейбір кейіпкерлер алынып тасталды, ал Баззард, Мистер Грюджиус есіміне сіңіргенімен, көрінбейді.

Театр

Чарльз Диккенстің қайтысынан кейін драматургтер мен театр ұжымдары Эдвин Друдтың құпиясы пьесасының әртүрлі нұсқаларын, әртүрлі деңгейде танымалдыққа, табысқа және түпнұсқа туындыға адалдыққа ие болып қойды. Руперт Холмс жазған кітап, музыка және ән сөздері бар музыкалық комедия қазіргі заманғы алғашқы ірі театрлық бейімдеу болды. Диккенстің кітабы аяқталмағандықтан, мюзикл жаңа идеяға негізделген: көрермендер дауыс беру арқылы қай кейіпкертің кісі өлтіргенін анықтайды. Мюзиклдің күдіктілерінің қатарында Джон Джаспер, Невилл Лэндлес, Роза Бад, Хелена Лэндлес, пастор Криспаркл, Пәуфер ханшайым және мырза Базард бар. Әрі интерактивтілік үшін көрермендер Роза Бадты, Невилл Лэндлесті, Хелена Лэндлесті, пастор Криспарклді немесе мырза Базардты Дик Дэтчери рөлінде ойнауға таңдайды, себебі актерлер Эдвин Друдты өлтіргенін дауыс берді және ол Дик Дэтчери бола алмайды. Сонымен қатар, романтикалық қарым-қатынасты дамыту үшін екі кейіпкер таңдалады. Холмс әрбір дауыс беру нәтижесі үшін, тіпті ең болжамсыз нәтижелер үшін де қысқаша баламалы соңдар жазды. Драматикалық әртүрлілік үшін Джон Джаспер соңғы шешімде адастырушы тұлға ретінде ұсынылады. Көрермендер оған дауыс беруден ынталандырылады, ал соңғы сахнада ол кісі өлтіруді мойындайды, бірақ Дёрдлс Джаспердің Друдқа жасалған шабуылды қылмыс орнына соқтығысқаннан кейін галлюцинациялағанын және өзі қылмысты жасады деп ойлап, денесін жойғанын ашады. Эдвин Друдтың құпиясы мюзиклі, бастапқыда жай ғана Друд деп аталған, алғаш рет 1985 жылы Нью-Йорк Шекспир фестивалінде қойылды, содан кейін Бродвейге көшірілді, онда 608 қойылым (және 24 алдын ала көрсетілім) өтті. Ол 1986 жылы бес Тони сыйлығын, соның ішінде Ұздық мюзикл сыйлығын, сондай-ақ Драмалық үстел және Эдгар сыйлықтарын жеңіп алды. Шоу 1987 жылы Вест-Эндте он апта бойы өтті, Эдвин Картрайт рөлінде Эрни Уайз ойнады. Мюзикл содан бері көптеген аймақтық және әуесқойлық қойылымдарда сәтті қойылды. 2012 жылы Ария Энтертайнмент Ландор театрында мюзиклдің қайта қойылуын ұйымдастырды, ол 18 мамырдан 17 маусымға дейін Вест-Эндтегі Өнер театрына көшірілді. Орындаушылар құрамында бұрынғы "Коронация көшесі" жұлдызы Венди Петерс Пәуфер ханшайымы рөлінде, Натали Дей Эдвин Друд, Дэниел Робинсон Джон Джаспер және Виктория Фарли Роза Бадд рөлінде болды. Бұл қойылымды Мэтью Гулд режиссерлік етті. 2012–2013 жылдар аралығында Роундабут Театр компаниясының Бродвейдегі қайта қойылуын Скотт Эллис режиссерлік етті, ал Пәуфер ханшайымы рөлінде Чите Ривера және Эдвин Друд рөлінде Стефани Дж. Блок ойнады. Әрбір кейіпкерге тағайындалған соңғы "Қылмыскер" есептері және "Датчеридің" кім екендігі фойедегі тақталарда көрсетілді, кетіп бара жатқан көрермендерге көрінетіндей етіп.

Кітапқа сілтемелер

Кітап пен бірнеше кейіпкерлерге қатысты М.Р.Джеймстің Диккенске құрмет көрсетіп жазған "Кафедраль тарихының эпизоды" атты арбалы әңгімесінде айтылған. Диккенстің "Друд" ромалындағы собордың сипаттамасын Джеймс, кейіпкерлерінің бірі оның ерекшелігіне тоқталғанда, әдемі түрде әжуалайды. Эдмунд Криспиннің "Ұзақ ажырасу" романында басты кейіпкер қылмысты тергеуге кіріскенде Дэтчерри деген лақап ат алады. "Эдвин Друд" – Джонатан Крик телесериалындағы ойдан шығарылған музыкалық топтың аты. Эдвин Друд – Саймон Р. Гриннің "Құпия тарих" сериясының бірінші романы "Алтын торы бар адамдағы" басты кейіпкердің есімі. 1999 жылғы J.M. Coetzee-нің "Намыссыздық" романында Люси шаруашылығындағы қылмысқа дейін оқыған "Эдвин Друд" романы туралы сөз болады. 2005 жылғы "Доктор кім" телесериалының "Тыныш емес өлгендер" атты эпизодында 1869 жылы қайтыс болғанға дейінгі Рождествода Чарльз Диккенс табиғаттан тыс күштерге сенбейтін болса, соңынан оларға қарсы күресіп, Тоғызыншы Доктор мен Роза Тайлерге көмектеседі. Эпизодта Диккенстің соңғы романы "Эдвин Друдтың құпиясы және көк элементтер" болып аяқталады делінеді, ал Эдвинді өлтірген оның туысы емес, Гелттен шабыт алған көк жаратылыстар болады. Бірақ Доктор Розаға Диккенс романды аяқтамай қайтыс болатынын түсіндіреді. Жан-Пьер Ольдың 2004 жылғы "Мсье Дик" романы (Кристина Доногердің 2008 жылғы аудармасы) екі француздық "Друд" зерттеушісінің арасындағы араздық туралы айтады, сонымен қатар Диккенске өлімінен бұрын келген жас француздың сенімсіз күнделігімен толықтырылады. Дэн Симмонстың 2009 жылғы "Друд" романы Диккенстің өмірінің соңғы бес жылы мен романды жазуға шабыттанған нәрселерді көркемдеп баяндайды. Мэтью Перлдің 2009 жылғы "Соңғы Диккенс" романы Диккенстің өлімінен кейін оның аяқталмаған романымен байланысты оқиғаларды суреттейді. "Assassin's Creed: Syndicate" ойынында басты кейіпкер Джейкоб Диккенспен кездеседі, ол жазбаларынан бірнеше беттерді жоғалтып, романның аяқталмауына себеп болуы мүмкін. Ойын ішіндегі қылмысты тергеу миссиясы Диккенске романға шабыттандырады. 2012 жылғы "Қараңғы үміттер" радио комедиялық сериясының "Жазушылық өмір қатты өзгерді" атты эпизодында баяндаушы сэр Филип "Пип" Бин Чарльз Диккенспен бірге Ұлыбританияның ең ұлы авторы атағы үшін роман жазу сайысына қатысады. Диккенс шындығында Биннің жауласы Gently Benevolent екені анықталады, ол Диккенсті ұрлап, "Эдвин Друдтың құпиясын" жазуға мәжбүрлейді. Биннің жақын досы Гарри Бисквит, Биннің романын ұрлағанына ашуланып, Пенрит қаламынан келген шайтанның ықпалында Диккенстің бюстімен өлтіріп, "Эдвин Друдтың" соңын жейді. Пастыр Криспаркл мен миссис Тишер BBC One телехикаясы "Диккенсиан" сериалындағы кейіпкерлер ретінде пайда болады. Марк Уицтің 2022 жылғы "Друдты шешу" романында құпияның шешімі басты кейіпкерлер іздеген мақсатқа айналады.