Кіріспе

1478 жылы Флоренция Республикасындағы оқиға

Пацци заговоры – Пацци отбасының мүшелері мен басқалардың Медичи отбасын Ренессанс Флоренциясының билеушілері ретінде ығыстыруға жасаған сәтсіз әрекеті. 1478 жылдың 26 сәуірінде Лоренцо де Медичи мен оның інісі Джулианоны өлтіруге талпыныс жасалды. Лоренцо жараланды, бірақ аман қалды; ал Джулиано қаза тапты. Оқиғаның салдарынан көптеген заговоршылар – және заговоршылар деп айыпталғандар – өлім жазасына кесілді, кейбіреулері Палаццо-делла-Синьорияның терезелерінен дарға асылды; барлығы сексенге жуық адам атты. Пацци отбасының қалған мүшелері Флоренциядан қуылды.

Өмірбаян

Франческо делла Ровере 1471 жылы папа болып сайланды. IV Сикст ретінде ол бай да, күшті де болды және бірден делла Ровере мен Риарио отбасыларының туыстарына билік пен байлық беруге кірісті. Сайланғаннан кейін бірнеше ай ішінде ол Джулиано делла Ровере (болашақтағы папа Юлий II) мен Пьетро Риарионы кардиналдар мен епископтар етіп тағайындады; тағы төрт туысы кардинал болды. Ол дін қызметкері емес Джованни делла Роверені Рим префекті етіп тағайындады және оны Урбино герцогтары Монтефельтро отбасының мүшесіне үйлендірді. Жироламо Риарио үшін, ол да қарапайым адам болғандықтан – және мүмкін, оның ұлы болған, туысы емес – ол Романьядағы шағын қала Имоланы сатып алуды ұйымдастырды, сол аймақта жаңа папалық мемлекет құру мақсатымен. Имола Флоренция мен Венеция арасындағы сауда жолында орналасқан. Лоренцо де Медичи 1473 жылғы мамыр айында Милан герцогы Галеаццо Мария Сфорцадан оны 100 000 fiorini d'oro үшін сатып алуға келісім берді, бірақ Сфорца кейіннен оны Сикстусқа 40 000 дукатқа сатуға келісті, бірақ оның заңды емес қызы Катерина Сфорца Риариоға үйленген жағдайда ғана. Бұл сатып алуды Медичи банкі қаржыландыруға тиіс болған, бірақ Лоренцо бас тартты, бұл Сикстуспен қарым-қатынастың нашарлауына және Медичидің Camera Apostolica банкіреті қызметінен алынуына себеп болды. Папа басқа банкирлермен келіссөздер жүргізді, ал шығындардың маңызды бөлігі Пацци банкінен алынды. Лоренцо мен Сикстус арасындағы тағы бір даудың себебі – 1474 жылы Пьетро Риарионың қайтысынан бос қалған Флоренция архиепископтығының мәртебесі болды. Лоренцо өзінің туысы Ринальдо Орсиниді осы лауазымға тағайындауға қол жеткізді. Бұл лауазымға үміткерлердің арасында Пезци архиепископы болып тағайындалған Франческо де Пезцидің досы және Пезци отбасының туысы Франческо Сальвиати де болды. Флоренциялықтар осы тағайындауға қарсылық көрсетті, себебі олар оған келісім бермеген.

Құрлық

Гироламо Риарио, Франческо Сальвиати және Франческо де Пацци Лоренцо мен Джулиано де Медичиді өлтіру жоспарын жасады. Олар қолдау үшін Рим папасы Сикстіге жүгінді. Папа өте сақтықпен құрастырылған мәлімдеме жасап, қасиетті қызметінің шеңберінде кісі өлтіруге рұқсат ете алмайтынын айтты. Флоренциядағы Медичилердің билігінен құтылу паптыққа үлкен пайда келтіретінін және осы істі жасағандарға жақсы қарым-қатынас көрсететінін ол нақты жеткізді. Ол оларға осы мақсатқа жету үшін қажет деп санағанның бәрін жасауға бұйрық берді және барлық қолдауын аямайтынын уәделеді. 2004 жылы Убальдини отбасының мұрағатынан табылған және жасырын кодтан ашылған хат, Федерико да Монтефельтроның бұл құлқыға терең қатысқанын және Флоренцияның сыртында 600 әскерді орналастырып, тиімді сәт күтіп отырғанын көрсетті.

Шабуыл

Шабуыл 1478 жылғы 26 сәуірде жексенбі күні таңертең Флоренция соборындағы қасиетті мисса кезінде болды. Ерекше жағдай, Лоренцо мен Джулиано екеуі де қатысып, бірден шабуылға ұшырады. Лоренцоға Жакопо Паццидің екі адамы шабуыл жасады, бірақ ол сакристияға қашып құтылуға үміттенді, содан кейін үйіне жетті. Джулианоны Бернардо Бандини деи Барончелли мен Франческо де Пацци өлтірді. Франческо Сальвиати, Жакопо Паццидің бірнеше адамымен бірге Палаццо-делла-Синьорияға барып, оны бақылауға алуға тырысты, бірақ сәтті болмады – флоренциялықтар Паццилер күткендей Медичилерге қарсы көтерілген жоқ. Ол тұтқындалып, Франческо де Пацци және тағы бірнеше адаммен бірге Палаццо-делла-Синьорияның терезелерінен асылды. Көптеген заговоршылар, сондай-ақ заговоршылар деп айыпталған көптеген адамдар қаза тапты; шабуыл күні отыздан астам адам мерт болды. Көпшілігі тез ұсталып, дереу жазаланды. Ренато де Пацциді халық линчтеп, асып өлтірді. Отбасы басшысы Жакопо де Пацци Флоренциядан қашып кетті, бірақ ұсталып, қайта әкелінді. Ол азапталды, содан кейін Палаццо делла Синьориядан Сальвиатидің шіріп бара жатқан денесімен бірге асылды. Ол Санта-Крочеде жерленді, бірақ денесі қазылып, арыққа лақтырылды. Содан кейін оны көшелер арқылы сүйреп, Пацци сарайының есігіне тіреп, шіріп бара жатқан басын есік қағып тұрғандай етіп мазақтады. Сол жерден оны Арно өзеніне лақтырып жіберді. Лоренцо IV Сикстің немересі, кардинал Рафаэле Риарионы құтқаруға қол жеткізді, ол, әрине, заговоршылардың жазықсыз құрбаны болды, сондай-ақ заговоршылардың екі туысы да құтқарылды. Басты заговоршылар бүкіл Италияда іздестірілді. Шабуыл болған 26 сәуір мен 20 қазан аралығында 1478 жылы барлығы сексен адам өлім жазасына кесілді. Константинопольге қашып кеткен Бандини деи Барончелли тұтқындалып, солтан Мехмед II шынжырмен қайтарып берді. Ол әлі де түрік киімінде 1479 жылғы 29 желтоқсанда Палаццо дель Капитано дель Пополоның терезесінен асылды. 1481 жылғы 6 маусымда тағы үш адам өлім жазасына кесілді. Паццилер Флоренциядан қуылды, ал олардың жерлері мен мүліктері тәркіленді. Олардың есімі мен елтаңбасы мәңгілікке жойылды: аты қоғамдық тізілімдерден өшірілді, және оны көтерген барлық ғимараттар мен көшелер қайта аталды; олардың қалқаны дельфиндерімен барлық жерде жойылды. Пацци есімді адам жаңа есім алуға міндетті болды; Пацциге үйленген кез келген адам мемлекеттік қызметтен шеттетілді. Лоренцоның әпкесі Бьянканың күйеуі Гульельмо де Пацци үй қамауына алынды, кейін қалаға кіруіне тыйым салынды; ол Понтассивке жақын Торре а Децимаға қоныс аударды.

Салдары

Сикст IV Сальвиатидің өліміне күшті реакция жасады: 1478 жылдың 1 маусымында ол Лоренцоны, оның қолдаушыларын және қаланың қазіргі және бұрынғы әкімшілігінің барлық мүшелерін анафемаға ұшыратты. 20 маусымда Флоренцияға интердикт салды, яғни діни қызметтерге, әсіресе қасиетті мисса мен қатысуға тыйым салды. Шілде айына қарай Арагонның Альфонсосы басқарған Неаполь Корольдігінің әскерлері және Федерико да Монтефельтро басқарған Урбинодан келгендер Флоренция аумағына шабуылдар жасауды бастады. Лоренцо бұрынғыдан өзгеше әрекет етті: ол Неапольге кемемен сапар шегіп, өзін король Фердинанд I-нің құзырына тапсырды, ол папаға оның ісін ұсынып араласты, бірақ бұл әрекет сәтті болмады. Пацци заговорының оқиғалары Медичи режимінің дамуына екі жағынан әсер етті: олар Медичидің жақтастарына саяси билікті одан әрі шоғырландыру қажеттігін түсіндірді және қаланың сыртқы саясатын жүргізудегі шеберлігін көрсеткен Лоренцо де Медичидің беделін арттырды. Осының ықпалымен Медичи партиясы жаңа реформалар жүргізді. Шабуылдан кейін көп ұзамай Полициано – оқиғаның өзі Дуомода болған кезде – «Pactianae coniurationis commentarium» атты еңбегін жазды, ол заговор туралы драматикалық баяндама болды. Оны Николо ди Лоренцо делла Магна жариялады; 1480 жылы оның қайта қаралып түзетілген басылымы жарық көрді.