Кіріспе

Франциядағы рим қаласы

Глан (ежелгі грекше Γλανόν, сондай-ақ Глано, Калум, Клано, Кланум, Глану, Глано) – бай және ежелгі қала, ол Альпиль тауларының етегіндегі шатқалдың төменгі жағында әдемі орналасқан. Қала Сен-Реми-де-Прованс қаласынан оңтүстікке қарай шамамен бір километр қашықтықта орналасқан. Бұл қала бастапқыда кельт-лигуриялық бекініс болған, кейін гректердің ықпалымен кеңейіп, рим қаласына айналған. Рим дәуірінен кейін бұл жерге ешқандай елді мекендер салынбағандықтан және төбеден келген шөгінділермен жартылай көмілгендіктен, қаланың көп бөлігі сақталған. Көптеген әсерлі ғимараттар қазба жұмыстары арқылы табылған және бүгінге дейін оларды көруге болады. Бұл қала әсіресе біздің заманымыздан бұрынғы 1 ғасырда салынған, "Лес Антик" деп аталатын екі жақсы сақталған рим ескерткіші – мавзолей және триумф аркасымен танымал.

Кельттік-лигуриялық оппидум

Біздің заманымыздан бұрынғы 4-2 ғасырлар аралығында Прованстағы кельттік-лигуриялық тайпалардың ең ірісі – салиендер Нотр-Дам-де-Лаваль аңғарының айналасын қоршап тұрған төбелерге тас қамалдар салып, емдік қасиеттерімен танымал болған аңғардағы бұлаққа оппидум, яғни бекінілген қала салды. Осы бұлаққа кельт құдайы Гланиске арналған киелі орын салынды. Қала өсіп, б.з.д. 2 ғасырда екінші қабырға салынды. Қаланың берік кельттік мәдениеті тұрғындардың аттарынан (Вриттакос, Эпорикс, Литумарос); жергілікті құдайлардың аттарынан (Гланис және оның серіктері – Гланика (римдік Матреске ұқсас), сондай-ақ Росмерта және Эпона қасиетті әйелдерінен); мүсіндер мен керамикадан; әдет-ғұрыптардан, мысалы, қала қақпасында жаудың кесілген бас суретін көрсетуден; және қираған жерлерден табылған ас-үй құралдарынан көрінді, олар гланомдықтардың басқа Жерорта теңізі тайпалары сияқты табақта қуырудың орнына, тамақты қазанға қайнатып пісіргенін көрсетті. Гланум халқы б.з.д. 600 жыл шамасында құрылған грек колониясы Массалиямен (қазіргі Марсель) ерте байланыста болды. Бұл байланыс Гланумның сәулет және өнеріне әсер етті – грек стилінде виллалар салынды. Бірақ б.з.д. 2 ғасырда салиендер мен Марсель гректері арасында қақтығыстар мен соғыстар туды. Гректерде күшті армия болмағандықтан, римдік одақтастарынан көмек сұрады. 125 жылы салиендер римдік консул Марк Фульвий Флакк әскерінен жеңілді, ал келесі жылы К. Секст Кальвин оларды толық жеңді. Гланумның көптеген ежелгі ескерткіштері қиратылды. Виа Домициядағы тиімді орналасуы мен емдік бұлақтың тартымдылығының арқасында қала қайтадан гүлденді. Қала өз күміс монеталарын шығарып, жаңа ескерткіштер салды. Бұл гүлдену б.з.д. 90 жылға дейін сақталды, одан кейін салиендер тағы да Римге қарсы көтеріліске шықты. Гланумның қоғамдық ғимараттары қайтадан қиратылды. Көтеріліс бұл жолы консул Цецилий тарапынан басып құйрылды, ал негізгі ғимараттардың қалдықтары бұзылып, олардың орнына қарапайым құрылыстар салынды.

Римдік қала

49 ж.б.д. Юлий Цезарь Марсельді басып алды, ал бірқатар қиратушы азамат соғыстарынан кейін Прованс пен Гланумның римдік мәдениетке сіңуі басталды. Гланлан бөгеті – қисайған тас аркалы бөгет, және осы типтегі ең ежелгі бөгет, ал б.з.д. 1 ғасырында қаланың су таратқыштары мен қоғамдық моншаларына су жеткізу үшін су тас жолы салынды. 27 ж.б.д. император Август Галлия Нарбоненсис рим провинциясын құрды, және осы провинцияда Гланумға *oppidum latinum* атағы берілді, бұл тұрғындарына Рим азаматтарының азаматтық және саяси статусын сыйлады. Шамамен б.з.д. 10 жылы қала сыртында триумф аркасы (Галлияда салынған алғашқы арка) және Джулийлер отбасының әсем кесенесі салынды, екеуі де бүгінге дейін сақталған. Біздің заманымыздың 1 ғасырында қалада жаңа форум мен храмдар салынды. Гланум Арелат, Авеннио және Кабеллио сияқты римдік колонияларымен салыстырғанда гүлденбеген, бірақ біздің заманымыздың 2 ғасырына қарай императорларға арналған әсерлі киіз үйлер салуға, форумды кеңейтуге және мәрмәрмен әсемделген кең ауқымды термалар мен басқа да қоғамдық ғимараттарға ие болуға жеткілікті бай болды.

Жою, қайта ашу және қазба

260 жылы қала аламандықтардың шабуылына ұшырап, қиратылды, сосын тастап кетілді. Тұрғындары солтүстікке қарайғы жазыққа көшіп, кейіннен қазіргі Сент-Реми-де-Прованс қаласын құрды. Ақырында Гланьон Сент-Реми үшін тас және басқа құрылыс материалдарының көзіне айналды. Римдік су өткізу және кәріз жүйесі күтілмегендіктен, қираған жерлер суға толып, лай мен шөгіндімен жабылды. "Les Antiques" деп аталатын мавзолей мен триумф аркасы әйгілі болды, оларды король Карл IX аралап, айналасын тазалап, күтімге алды. 16-17 ғасырларда ескерткіштер маңынан мүсіндер мен монеталар табылды, ал 19 ғасырда Маркиз де Лагой Валлон-де-Нотр-Дамда қазба жұмыстарын жүргізді. Алғашқы жүйелі қазба жұмыстары 1921 жылы тарихи ескерткіштердің сәулетшісі Жюль Формиге басшылығымен басталды. 1921 жылдан 1941 жылға дейін археолог Пьер де Брун қаланың солтүстік бөлігіндегі моншаларды, базиликаны және тұрғын үйлерді ашты. 1928 жылдан 1933 жылға дейін Анри Роланд (1887–1970) оңтүстіктегі темір дәуіріне жататын ғибадатханада жұмыс істеді. 1942 жылдан 1969 жылға дейін Ролланд форумнан ғибадатханаға дейінгі аумақты қазып зерттеді. Ол тапқан заттар бүгінде жақын маңдағы Сен-Ремидегі Хотель-де-Садта қойылған. 1982 жылы жаңа қазба және зерттеу жұмыстары басталды, олар негізінен қазба орнын сақтауға және бұрын ашылған жерлерде көне жұмыстарды іздеуге бағытталды.

Гланомның триумф аркасы

Жеңіс аркасы қаланың солтүстік қақпасының сыртында, мавзолейдің қасында тұрды және Римнің күші мен билігінің айқын символы болды. Ол Август Цезарьдың (14 жылы қайтыс болған) билігінің соңында салынған. Арканың жоғарғы бөлігі, жазуымен қоса, жоғалып кеткен. Арканы безендірген мүсіндер Рим өркениетін де, оның жауларының қорқынышты тағдырын да көрсетті. Кіреберістің оң жағындағы панельде қару-жарақ үйімінде отырған әйел және қолы артына байланған галл тұтқыны бейнеленген. Сол жақтағы панельде галлиялық плащ киген тағы бір тұтқын бейнеленген, ал кішкентай адам римдік үлгідегі плащын киіп, тұтқынның иығына қолын қояды. Арканың арт жағында тағы екі жұп галл тұтқындарының мүсіндері орналасқан.

Гланумның монументалды орталығы

Гланум Нотр-Дам-ду-Валлон аңғары арқылы солтүстік-оңтүстік бағытта салынған. Солтүстік жағында тұрғын үйлер, соның ішінде халыққа арналған моншалар орналасқан, ал оңтүстік жағында қасиетті аудан – бұлақ пен үңгірлер болған. Орталық бөлігінде форум мен қоғамдық ғимараттар орналасқан монументалды аудан орналасқан. Гланнуда табылған ең көне ескерткіштерді б.з.д. 1-ші ғасырдың соңы мен 2-ші ғасырдың басында салиандар салған, оларға жақын орналасқан Марсель грек колониясының эллиндік стилі күшті әсер еткен. Олардың арасында трапеция пішіндес перистиль, яғни бағаналармен қоршалған ауласы бар үлкен ғимарат, сондай-ақ Тоскана стиліндегі шағын ғибадатхананың жанындағы қасиетті құдық немесе дром болған. Қасиетті құдық немесе дром (б.з.д. 2-ші ғасырдың соңы). Құдықтың диаметрі үш метр, ал суға түсетін отыз жеті саты бар. Ғибадатханаға арналған ешқандай жазу табылмаған, бірақ ол құдықтың қасиетті мәнімен байланысты болуы мүмкін. Алғашқы ғимараттар б.з.д. 1-ші ғасырда сол жерде салынған алғашқы рим форумының құрылысы кезінде қиратылып, құдық жабылып қалған. Антикалық дәуірдің соңында құдық Рим империясының соңғы кезеңінен қалған мүсіндер мен қиындылармен толып кеткен. Құдық ашылып, ғибадатхана қабырғаларының фрагменттерін көруге болады. Булеутерион (б.з.д. 2-1-ші ғасырлар) – грек стилінде салынған, үш жағынан сатылы орындықтармен қоршалған, ортасында құрбандық тастағы бар ашық алаңы бар атақты адамдардың жиналатын орны. Оның бір жағында үш бағаналы портик болған. Булеутерионның солтүстік бөлігі римдік дәуірде Егіз ғибадатханалардың салынуына байланысты жойылған, бірақ кеңістік сақталған және Курия ретінде пайдаланылған. Эллиндік фонтан. Грек әсерінің кезеңінен (б.з.д. 2-1-ші ғасырлар) қалған, көше жанында орналасқан кішкентай дөңгелек тас алабы, бәлкім, фонтан. Бұл Францияда табылған ең көне фонтандардың бірі.

Бірінші Рим форумы

Гланудағы алғашқы рим форумы б.з.д. 20 жыл шамасында, Глану қаласына *oppidum latinum* атағы берілген кезде салынды. Екі ғибадатхана. Бірінші форумның негізгі ерекшелігі – стилі бір-біріне ұқсас, бірақ бірі екіншісінен үлкен екі Коринф ғибадатханасы. Олар үш жағынан периболмен, яғни бағаналы галереямен қоршалған. Император Августың билігінің алғашқы жылдарындағы стильде сақталған үш бағана мен қасбеттің бір бөлігі ғимараттың әсерлі келбетін көрсету үшін қалпына келтірілді/қайта жасалды. Базилика. Бірінші форумның солтүстік жағында екі бөлімді шағын базилика орналасқан, ол сауда-саттық және құқықтық мәселелерді шешу үшін қоғамдық зал ретінде қолданылды. Бұл ғимараттың шығыс галереясының тек солтүстік бұрышы ғана бүгінге дейін жеткен. Монументальді фонтан. Б.з.д. 20 жылға жуық уақытқа жататын монументальді фонтан форумның оңтүстік жағында орналасқан. Ол тіктөртбұрышты бассейннен және Коринф бағаналары бар жартылай дөңгелек апсиден тұрады, онда мүсін орналасқан болуы мүмкін. Фонтанға су жақын жердегі бөгеттен су құбыры арқылы жеткізілді.

Екінші Рим форумы

Біздің заманымыздың 1-3 ғасырлары аралығында салынған Римнің екінші форумы орталық базар, сауда алаңы, сот орыны және ресми діни обрядтар өткізілетін жер болды. Үлкен ашық кеңістік екі жағынан бағаналы галереялармен қоршалған. Оңтүстік жағында жартылай шеңберлі экседр, ал солтүстік жағында базилика – сот сарайы және үкімет резиденциясы болған үлкен зал орналасқан. Базиликаның көлемі 47x24 метр, ол 24 үлкен бағанамен тіреліп тұрды. Фасады жоғалып кеткен, бірақ артқы және бүйір қабырғалары сақталған. Базиликаның артында курия орналасқан, онда императордың мүсіні қабырғадағы нишаға қойылған. Ортасында трибунал және император культіне арналған ғибадатхана қызметін атқаратын шаршы бөлме болды.

Тұрғын үй ауданы мен қоғамдық моншалар

Гланумның солтүстік бөлігі, еңістің төменгі жағында, тұрғын үйлерден тұратын аудан болды: виллалар мен кең қоғамдық моншалардың орны. Моншалар әлеуметтік өмірдің орталығы болды және жергілікті тұрғындардың римдік мәдениетке сіңуіне көмектесті. Рим моншалары шамамен б.з.б. 75 жылы салынған. Кейін, Луций Верус билігінде (161–169 жж.) олар қайта жаңартылып, ғимарат мәрмәрмен қапталған. Олар шағын ғимараттар еді, құрамында: pelastre – бағаналармен шеңберленген ашық алаң; салқын су ванналары бар зал; және екі зал, олардың бірі ыстық ауамен терлеуге арналған лаконикум, екіншісі – калдариум, ыстық су ваннасы, ішінде тастан қаланған су тобыры бар. Оңтүстік жағында, пеластрдың қасында үлкен жүзу бассейні орналасқан. Су тас театрлық масканың аузы арқылы бассейнге құйылды. Нағыз нұсқасы қазір Сент-Ремидегі жақын маңындағы мұражайда сақталады, ал оның көшірмесі бастапқы орнында тұр. Ежелгі гректердің тұрғын үйлері. Бұл ауданда грек стиліндегі бірнеше вилла мен үйлердің қираған қалдықтары бар, олар римдік қаладан бұрын салынған. Моншалар мен форум арасында дориялық стильдегі үй және басқа да үй болды, оны Каприкорн үйі деп атады, оның еденінен екі бөлік сақталған, бірінде төрт дельфинмен қоршалған Каприкорн бейнеленген. Базар және Кибела храмы. Тұрғын үйлерге жақын римдіктерден бұрынғы базар орналасқан, ол дориялық бағаналармен шеңберленген, батыс жағында төрт кішкентай дүкені болған. Рим дәуірінде базардың жартысы оракулдың құдайы Бона Деяға, кейін Кибелаға арналған кішкентай храмға айналдырылды. Көктемде Кибеланың жөргемдері киелі орынға Атис құдайының символы – киелі қарағайды әкелді. Храмда діни қызметкер Лореяға арналған құрбандық тақтасы да болды, онда құдайдың құлақтарының тастан жасалған мүсіні бейнеленген, осылайша дұғалар естілген. Антае үйі Жерорта теңізі маңындағы грек үйлерінің стилінде салынған. Үш қанаты және тосканалық бағаналары бар, екі қабатты үй, шатырдан ағатын жаңбыр суымен толтырылатын кішкентай су тобырының айналасына салынған, су цистернаға, содан кейін көше төсемінің астынан өтетін дренаждарға құйылған. Ол есігінің екі жағында орналасқан жапырақты анталардың құрметіне аталған. Атис үйі (б.з.д. 2-ғасыр) Кибеланың сүйіктісі Атистің мәрмәр бейнесінің табылуына байланысты оның атымен аталған. Оның ортасында тереңдігі аз су тобыры (имплювиум) және жиегі таспен қаланған құдық, тас орындықтары бар, әсем безендірілген. Бұл, әдетте, Dendrophores колледжінің қабылдау залы, жақын жердегі храммен байланысты болған.

Қасиетті бұлақ аңғары

Гланумның қасиетті қайнар көзі қаланың оңтүстік және ең биік бөлігінде орналасқан. Аймақ б.з.б. 2 ғасырдың аяғында немесе 1 ғасырдың басында салынған тас қабырғамен қоршалған. Бұл қабырғада арбалар өте алатын үлкен қақпа, төртбұрышты мұнара және жаяу жүргіншілерге арналған кішірек қақпа болған. Қақпаның сол және оң жағында б.з.б. 6-3 ғасырларға жататын ескі қабырғалардың іздері сақталған, олар 16 метрлік қоршау құрады. Дориялық портик. Қақпаның ішінде дориялық бағаналары бар ғимарат орналасқан. Б.з.б. 2-1 ғасырлардағы бастапқы құрылыстың қалдықтары сақталған. Ол шамамен б.з.б. 40 жылы қайта салынды, және осы кезеңге жататын бағаналар мен портиктің бөліктері қалпына келтірілді. Ғимараттың ішінде артқы қабырғадағы су құбырларымен толығатын шағын ойыстар болды, бұл ғимараттың қайнарға қажылық сапар келгендердің ритуалды түрде тазаруына арналған орын болғанын көрсетеді. Валетудо ғибадатханасы. Бұл кішкентай ғибадатхана Римнің денсаулық құдайы Валетудоға арналған. Жазуда оның бұл ғимаратты император Августың болашақ күйеуі Агриппа салғаны көрсетілген. Коринф бағаналары Рим Республикасының соңғы кезеңіне тән; ол, мүмкін, Агриппаның 39 жылы Галлияға жасаған алғашқы сапарымен байланысты. Қасиетті қайнар. Бұл қайнар мен оның емдік қасиеттері қаланың даңқы мен байлығының негізі болды. Бастапқыда ол жартасқа қашалған қарапайым ойыс болған. Б.з.б. 2 ғасырда ол балық қабыршақтарымен безендірілген тас қасбеті бар тас ғимаратпен жабылған. Тас баспалдақ қайнардан жақын маңдағы төбенің басына дейін жеткізген. Біздің заманымыздың 1 ғасырында рим легионері М. Лициний Верекундус баспалдақтың оң жағына Гланис, Гланникалар және Фортуна Редукс құдайларына арналған құрбандық тасын орнатқан. Онда былай деп жазылған: "Гланис және Гланникалар құдайына, сондай-ақ Фортуна Редуксқа: Клаудия руынан (Римдегі сайлау округі) шыққан Марк Лициний Верекундус, XXI Рапакс легионының ветераны (Рапакс, немесе жыртқыш – бұл сол кезде Германияда қызмет еткен XXI легионның лақап аты) – ризашылықпен және адалдықпен өзінің уәдесін орындады." Геркулес шіркеуі. Қайнардың жанында қайнардың қамқоршысы Геркулеске арналған кішкентай шіркеудің қалдықтары орналасқан. Археолог Анри Роланд қабырғалардың бойында Геркулеске арналған алты құрбандық тасын және 1.3 метр биіктігіндегі, су құмырасын ұстаған үлкен Геркулес мүсінінің кеудесін тапқан, бұл Гланум қайнарының суы болған. Мүсіннің іргетасындағы жазуда оның 2 ғасырдың ортасындағы наурыздан Гланнан келген трибун К. Лициний Мацер және жүзбасылар мен сарбаздардың аман-есен оралғанына ризашылық ретінде орнатылғаны көрсетілген.

Гланн халық мәдениетінде

Роберт Холдстоктың "Ежелгі эхо" фантастикалық романында Гланум – сезімтал, тірі, жылжып отыратын қала, ол ақырында Прованстағы қазіргі орнына тоқталады.