Родезия фронты: Колониалдық саяси партия тарихы

Кіріспе

Родезияның билеуші партиясы (1965–1979)

Родезия майданы (РМ) – Оңтүстік Родезиядағы консервативті саяси партия, кейін Родезия деп аталды. 1962 жылғы наурыз айында деколонизация мен көпшілік билікке қарсы болған ақ родезиялықтар құрған бұл партия желтоқсан айында өткен жалпы сайлауда жеңіске жетті және 1965 жылы Родезия және Ньясаленд федерациясынан бір жақты тәуелсіздік декларациясын (UDI) жариялауға бастады. 1979 жылға дейін Буш соғысының көп бөлігінде билеуші партия болып қалып, ақ азшылық билігін сақтап келді. Бастапқыда Уинстон Филд басқарған партияның көп бөлігін негізін қалаушы Иан Смит басқарды. Буш соғысы аяқталғаннан және елдің Зимбабве ретінде қайта құрылғаннан кейін 1981 жылы таратылып, оның орнын Республикалық майдан басты.

Тарих және идеология

РФ 1962 жылдың 13 наурызында Доминион партиясының (ДП), Біріккен федералды партияның (БФП) Уайтхедке қарсы фракциясынан кеткендердің, сондай-ақ Оңтүстік Родезия либералдық партиясының бұрынғы мүшелерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Бастапқы кезеңдерде тұрақсыздық пен идеологиялық бөлініс байқалды, гетерогенді құрамында (жаңаруды жайлап жүзеге асыруды жақтаушылардан бастап, ашық сегрегацияны қолдаушыларға дейін) тек сол кездегі премьер-министр Эдгар Уайтхедтің көпшілік билікке өту жоспарларына және Ұлыбританияның тәуелсіздік алғанға дейін көпшілік билігін талап етуіне қарсылық білдіруде біріккендік танытты. Партия 1962 жылғы Оңтүстік Родезияның жалпы сайлауына арналған сәтті науқанында Конго мен Кениядағыдай көпшілік билік сценарийіне байланысты ақ нәсілділердің алаңдаушылығын пайдаланып, билікті "жауапты қолдарда" ұстауға, Оңтүстік Родезияның Федерациядан тәуелсіздігін қамтамасыз етуге және "еуропалықтардың және олардың өркениетінің сатылуына, шын мәнінде олардың еліне салған барлық еңбегінің" бұл ақымақ идеясын болдырмауға уәде берді. Ұлыбритания үкіметінің көпшілік билік талаптарына қарсылығы соншалық, РФ басшылығындағы үкімет 1965 жылы біржақты тәуелсіздік жариялады. РФ-ның құрылған кездегі он бес қағидасы болды, олардың ішінде әрбір нәсілдік топтың өзінің жеке ерекшеліктерін сақтау құқығын қорғау, меритократия арқылы "тиісті стандарттарды" сақтау, жерді бөлу туралы заңды сақтау (ол жердің меншігі мен таратылуындағы нәсілдік теңсіздікті ресмиледі), міндетті нәсілдік интеграцияға қарсылық білдіру, ақ жұмысшылардың жұмыс орындарын қорғау және христиан дінін ұстану. Тарихшылар партияны консервативті деп сипаттайды, ол көпшілік билікке қарсы тұру арқылы ақ Родезияның мүдделерін сақтауға тырысты, РФ көпшілік биліктің экономикалық дамудың құлдырауына, құқық тәртібінің бұзылуына және Родезияда коммунистік режимнің пайда болуына әкелетінін мәлімдеді. Партия сонымен қатар басқа африкалық бұрынғы колониялардан Родезияға ақтардың көшіп келуін ынталандырды. РФ толығымен ақ нәсілді мүшелерден тұрды және білім беру және мемлекеттік қызметтер саласында әртүрлі нәсілдерге бөлек мүмкіндіктер беруді жалғастыруды қалады; осылайша партия Родезияда да, шетелде де нәсілшілдікке ұшырады. Иан Смит және РФ өздерінің саясатын, идеяларын және демократиялық принциптерін "түс немесе ұлтшылдыққа емес", меритократиялық идеалдарға негізделгенін мәлімдеді. Олар осы саясаттың және оның "жеке экономикалық даму" деп атаған нәрсесінің нәтижесінде "қара және ақтар арасындағы тең серіктестікке" қол жеткізілетінін, көпшілік билікке балама ретінде көрсетті. Оңтүстік Африка Ұлттық партиясынан айырмашылығы, РФ ешқашан ақ емес сайлаушылардың құқығын толығымен жоймады және жеке қарым-қатынастарды реттейтін апартеидтік заңдарды енгізбеді: ақтар мен ақ емес адамдар арасындағы некелер мен қарым-қатынастар мүмкін және заңды болды, бірақ сирек кездесетін. Дегенмен, РФ үкіметі барлық басқа аспектілерде нәсілдік сегрегация мен теңсіздікті сақтады: ақ нәсілді азшылықтың экономикалық үстемдігі мен жер иелігі берік сақталды, ал партияның "жеке экономикалық даму" саясаты қоғамдық қызметтердің, білім берудің және сайлау тізімдерінің нәсіл бойынша бөлінуін жалғастырды. Ұлттық партиядан айырмашылығы, оның билігі ақтардың үстемдігін кеңейтіп, күшейтті, РФ негізінен, кейбір елеулі ерекшеліктермен, бұрыннан бар теңсіздіктерді сақтауға және нығайтуға тырысты. РФ билікке келгенге дейін, әртүрлі табыс және мүліктік талаптарға негізделген бөлек "А" және "Б" сайлау тізімдері ондаған жылдар бойы қара нәсілді сайлаушыларды де-факто құқығынан айырды, үлкен "А" тізімінде негізінен бай ақ нәсілді азшылық, ал кіші "Б" тізімінде тек тіркелуге құқылы және дайын болған африкалықтардың шағын саны болды. Қара көпшіліктің бойкот науқанымен бірігіп, бұл ақ нәсілді азшылықтың билігіне әкелді. Азшылық билікті ұстап тұрудың әдеттегі, тікелей емес әдістерінен ерекшелене, 1969 жылғы конституциялық реформа екі сайлау тізімін нәсіл бойынша анық белгіледі: Еуропалық "А" тізімі 50 орынға дейін ұлғайтылды, ал Африканың "Б" тізіміне тек 8 орын берілді (басқа 8 орын басшылар мен тайпалық мүдделерді білдіру үшін жанама сайланды), бұл 270 000 ақ адамның 50 орынға ие болуына және 6 миллион африкалықтың 16 орынға ие болуына әкелді. Бұл реформалар қара түстердің жүйеге қарсылығын одан әрі күшейтті. Родезия жер иелену туралы заң сол жылы қабылданды, ол ақтарға арналған жерді қараларға арналған 45 миллион акрға дейін азайту арқылы теңдікке қол жеткізуді көздеді: бірақ іс жүзінде ең құнарлы егістік жерлері ақтардың қолында болды және кейбір фермерлер қара халық мекендейтін аумақтарға шекараларын жылжыту арқылы пайдаланды, көбінесе басқаларға хабарламай, осылайша үкіметтік көшірулерге себеп болды. 1977 жылы партияда жік салатын жағдай туындады, соның салдарынан радикалдық қанат Родезиялық әрекет партиясын (РАП) құрып, Смит қара ұлтшылдарымен келісімге келу жоспарларына қарсы шықты. 1980 жылы ел тәуелсіздік алған сайлауда, Зимбабве Республикасы ретінде, РФ билік бөлісу келісімі аясында ақтарға арналған 20 парламенттік орынның барлығын жеңіп алды. 1981 жылдың 6 маусымында партия өз атауын Республикалық фронтқа өзгертті, ал 1984 жылдың 23 шілдесінде Зимбабве консервативтік альянсына (ЗКА) айналып, мүшелігін Зимбабве азаматтарының барлық түсі мен этникалық тобына ашты. Келесі төрт жылда оның 20 парламент мүшесінің 11-і партиядан кетті, бірақ 1985 жылғы сайлауда партия тағы да ақтарға арналған 20 парламенттік орынның 15-ін жеңіп алды. 1987 жылдың қазанында Роберт Мугабе басқаратын үкімет ақтарға арналған барлық резервтік орындарды ресми түрде жойды. Бұл орындар жойылғаннан кейін көптеген ақ депутаттар тәуелсіздерге айналды немесе үкіметтік ZANU–PF партиясына қосылды.

The RF was founded on 13 March 1962 in a merger of the Dominion Party (DP), defectors from the anti Whitehead faction of the United Federal Party (UFP), as well as former members of the Southern Rhodesia Liberal Party. It was shaky and ideologically split in its early days, with its heterogeneous membership (ranging from advocates of more gradual transition to explicit segregation) united only in their opposition to then Prime Minister Edgar Whitehead's plans for transition to majority rule, as well as the UK's demands for majority rule before independence. The party harnessed white anxieties of a Congo and Kenya style majority rule scenario in its successful campaign for the 1962 Southern Rhodesian general election, pledging to keep power "in responsible hands", ensure Southern Rhodesian independence from the Federation, and thwart "this mad idea of a hand over, of a sell out of the European and his civilisation, indeed of everything he had put into his country". Its opposition to the UK government's demands for majority rule was so great that the RF led government eventually declared unilateral independence in 1965. The RF had fifteen founding principles, which included the preservation of each racial group's right to maintain its own identity, the preservation of "proper standards" through meritocracy, the maintenance of the Land Apportionment Act, which formalised the racial imbalance in the ownership and distribution of land, opposition to compulsory racial integration, job protection for white workers, and the practice of Christianity. Historians have generally defined the party as conservative and wanting to maintain white Rhodesian interests by staunchly opposing majority rule, which the RF argued would lead to a collapse in economic development, law and order, and the emergence of a communist regime in Rhodesia. The party also encouraged immigration of whites from other African former colonies to Rhodesia. The RF maintained an all white membership and wanted to continue the provision of separate amenities for different races in education and public services; thusly, the party was often characterised as racist both within Rhodesia and abroad. Ian Smith and the RF claimed that they based their policies, ideas, and democratic principles on meritocratic ideals and "not on colour or nationalism", stating that these policies and what he called "separate economic advancement" would ultimately result in an "equal partnership between black and white" as an alternative to majority rule. Unlike the South African National Party, the RF never explicitly disenfranchised non white voters in their entirety and did not introduce apartheid style legislation governing interpersonal relationships: marriage and relationships between whites and non whites were possible and legal, albeit uncommon. In all other aspects, however, the RF government perpetuated existing racial segregation and inequalities: the white minority's economic domination and ownership of land was staunchly maintained, and the party's policy of "separate economic advancement" meant that they continued the segregation of public services, education and electoral rolls by race. In contrast to the National Party, whose rule expanded and escalated white domination, the RF sought mainly, with some notable exceptions, to maintain and entrench the inequalities that were already in place. Before the RF's rise to power, separate 'A' and 'B' electoral rolls based on differing income and property qualifications had already de facto disenfranchised the black electorate for decades, with the larger 'A' roll mainly consisting of the wealthier white minority, and the smaller 'B' roll almost exclusively consisting of the small number of Africans eligible and willing to register. Combined with a largely successful boycott campaign from the black majority, this resulted in de facto white minority rule. In an exception to their usual policies of maintaining minority rule through less explicit means, the 1969 constitutional reform explicitly delineated the two electoral rolls by race: With the European 'A' roll increased to 50 seats as opposed to the African 'B' roll only having 8 (with an additional 8 indirectly elected to represent chiefs and tribal interests), this resulted in 270,000 whites having 50 seats and 6 million Africans having 16 seats in the Assembly. These reforms only served to reinforce black rejection of the system. The Rhodesian Land Tenure Act was introduced the same year, which ostensibly introduced parity by reducing the amount of land reserved for white ownership to the same 45 million acres as for blacks: in practice, the most fertile farmlands continued to be in white hands and some farmers took advantage by shifting their boundaries into black populated territories, often without notifying others, thereby necessating government evictions. In 1977, the party had a schism in which the more hardline wing broke off to form the Rhodesian Action Party (RAP), which opposed Smith's proposals to negotiate a settlement with black nationalist leaders. In the elections leading to the country's independence in 1980, as the Republic of Zimbabwe, the RF won all 20 parliamentary seats reserved for whites in the power sharing agreement that it had forged. On 6 June 1981, the party changed its name to the Republican Front, and on 23 July 1984, it became the Conservative Alliance of Zimbabwe (CAZ) and opened its membership to Zimbabweans of all colours and all ethnic groups. Eleven of its 20 parliamentarians defected over the following four years, but the party again won 15 of the 20 parliamentary seats reserved for whites in the 1985 election. In October 1987, the ruling government of Robert Mugabe officially abolished all reserved seats for whites. When these were abolished many white MPs became independents or joined the ruling ZANU–PF party.

Заңнамалық жиналыс сайлауы

Жыл Халық дауысының үлесі Орын саны Үкімет 1962 38 282 54,9% 1965 28 175 78,4%

Парламент Мәжілісінің сайлауы

Жыл Халықтың дауыс беруінің үлесі Орындықтар Үкімет 1970 39 066 76,8% 1974 55 597 77,0% 1977 57 348 85,4% 1979 11 613 (Ақ тізім) 82,0% 1980 13 621 (Ақ тізім) 83,0%