Кіріспе

Өзін өртеу арқылы суицид жасаған студент Ян Палах (; 11 тамыз 1948 – 19 қаңтар 1969) – Прагадағы Карл университетінің тарих және саяси экономика факультетінің студенті. Оның өзін өртеуі 1968 жылы Варшава шартының әскерлері Чехословакияға басып кіргенінен кейін аяқталған Прага көктеміне қарсы саяси наразылық болды.

Өлім

1968 жылдың тамызында Кеңес Одағы Чехословакияға басып кіріп, Александр Дубчек үкіметінің «Прага көктемі» деп аталған либералдық реформаларын тоқтатты. Прагада туған Палах бұл басқыншылыққа наразылық ретінде өзін құрбан етуге шешім қабылдады және 1969 жылдың 16 қаңтарында Вацлав алаңында өзін өртеп жіберді. Ол бірнеше қоғамдық қайраткерлерге жіберген хатында, талаптары орындалғанша өзін-өзі өртеуді жүзеге асыру мақсатында құпия қарсылық ұйымы құрылғанын жазды; алайда, мұндай ұйым болған жоқ. Хатта цензураны жою және совет оккупациялық күштерінің ресми газеті «Zprávy» таратылуын тоқтату талаптары қойылды. Сонымен қатар, Чехия және Словакия халықтары осы талаптарды қолдау үшін жалпы ереуілге шақырылды. Палах жазған хаттың алғашқы нұсқасында бірқатар кеңесшіл саясаткерлердің отставкаға кетуі талап етілген, бірақ бұл талап соңғы нұсқаға енбеді, оған «біздің талаптарымыз экстремалды емес, керісінше» деген ескерту қосылды. Палах ауруханада күйіктерден үш күннен кейін қайтыс болды. Өлім төсегінде оны колледжден таныс әйел және студенттік лидер, соларға хатының бір көшірмесін жіберген адам барды. Ол басқаларды өзі істегендей істемеуге, керісінше күресті басқа жолдармен жалғастыруға шақырғаны хабарланды, бірақ оның шынымен солай айтқан-айтпағаны күмәнді. Шарль университетінің ауруханасында Палахқа алғашқы көмек көрсеткен күйік ауруларының маманы Ярослава Мозерованың айтуынша, Палах совет оккупациясына қарсылық білдіру үшін емес, оккупацияның салдарынан туған чехословакиялықтардың «әлсіреуіне» қарсылық білдіру үшін өзін өртеп жіберді. Палахтың қорылуы оккупацияға қарсы үлкен наразылыққа айналды. Бір айдан кейін (25 ақпанда) тағы бір студент, Ян Зажич, сол жерде өзін өртеп өлтірді. Сәуір айында осыдан кейін Евжен Плочек Йиглавада және басқалар да осы қадамға барды. Варшава шартының басқа елдері де оның үлгісін алды, мысалы, венгр Сандор Бауэр 1969 жылдың 20 қаңтарында және тағы бір венгр Мартон Мойсес 1970 жылдың 13 ақпанында. Палахтың өзін өртеп жіберуі Польшадағы Ришард Сивец пен Украинадағы Василь Макухтың осыдан бұрын жасаған әрекеттерінен кейін үшінші оқиға болды, олардың екеуі де билік тарапынан тоқтатылып, коммунизм құлағанға дейін ұмытылды. Палах Сивец пен Макухтың наразылықтары туралы білмеген.

Өлімнен кейін танылу

Палах бастапқыда Прагадағы Ольшан зиратына жерленді. Оның қабірі ұлттық қасиетті орынға айнала бастағанда, Чехословакияның құпия полициясы (StB) Палахтың ісінің есін жоюға кірісіп, 1973 жылдың 25 қазанында түнде оның денесін қазып шығарды. Содан кейін оның денесін өртеп, күлін туған қаласы Вшетатидағы анасына жіберді; бос қалған қабірге зейнеткерлер үйінен алынған белгісіз қарт әйелдің денесі қойылды. Палахтың анасына 1974 жылға дейін жергілікті зиратқа күлді салуға рұқсат берілмеді. 1990 жылдың 25 қазанында Палахтың күлі Прагадағы бастапқы қабіріне ресми түрде қайтарылды. Палахтың өлімінің 20 жылдығына орай, Палахты еске алу (бірақ режимді сынау мақсатында) жолға қойылған наразылықтар «Палах аптасы» деп аталды. 1989 жылдың 15-21 қаңтары аралығында Прагада өткен коммунизмге қарсы демонстрациялар полиция тарапынан басылды, наразылар ұрылып, су шашыратылды, көбінесе жанынан өткен адамдар да соққыға ұшырады. «Палах аптасы» Чехословакиядағы коммунизмнің 10 айдан кейін құлауына себеп болған маңызды оқиғалардың бірі саналады. «Барқыт революциядан» кейін Палах (Зажикпен бірге) Прагадағы Ұлттық музейдің жанында, оның құлаған жеріне орнатылған қола айқышпен және оның құрметіне аталған алаңмен еске алынды. Чех астрономы Любош Кохутек, келесі жылы Чехословакиядан кеткен, 1969 жылдың 22 тамызында ашылған астероидті Ян Палах (1834 Палах) деп атады. Еуропаның көптеген қалаларында Палахқа арналған ескерткіштер бар, соның ішінде Швейцариядағы Юнгфраухохтың мұздық туннельдеріндегі шағын ескерткіш те бар. Палахтың мысалы мен оның бұқаралық ақпарат құралдарындағы танымалдылығы кейінгі өзін-өзі өртеп жіберу оқиғаларына әсер еткен болуы мүмкін. 2003 жылдың көктемінде алты чех жасы өзін-өзі өртеп өлтірді, олардың ішінде Хумполецтен келген 19 жасар студент Зденек Адамек ерекше көзге түсті. Ол 2003 жылдың 6 наурызында Ұлттық музейдің алдындағы дәл сол жерде өзін өртеп, өлім хатында Палах пен 1969 жылғы «Прага көктемінен» кейін өзін-өзі өлтіргендер туралы айтқан. Палахтың өзін-өзі өртеп жіберген жерінен жақын жерде Праганың Ескі қала алаңында орнатылған мүсін 1415 жылы сенімдері үшін өртеуге берілген белгілі богемиялық дін өкілі Ян Хусты еске алады. Хустың өзі көптеген ғасырлар бойы ұлттық батыр ретінде құрметтелді; кейбір пікірлер Палахтың өзін-өзі өртеуін Хустың өлімімен байланыстырады.

Музыка саласында

Kasabian тобының "Club Foot" әнінің бейнеклипі Палахқа арналған. Фил Клайн жазған "Ян Палахтың қоштасуы" композициясын Zippo Band орындады. Ол The Stranglers тобының бас гитарисі Жан Жак Бернелдің 1979 жылғы "Euroman Cometh" жеке альбомында еске алынады. 1983 жылы "Nuuj Helde" әнінде Janse Bagge Bend (Нидерландыдан) адамдар Ян Палахтың неліктен өртенгенін біле ма деп сұрайды. Бұл ән халықты батырлар туралы хабардар ету мақсатымен жазылған. Норвегиялық әнші-күйші Аге Александэрсен 1984 жылы "Va det du Jesus" әнінде Палахтың есімін атады. Норвегиялық әнші-күйші Ханс Ротмо 1989 жылы "Леннон-стрит" әнінде Виктор Хара және Стив Бико сияқты басқа да белгілі саяси белсенділермен бірге Палахтың есімін атады. Америкалық металл тобы Lamb of God өздерінің VII: Sturm und Drang студиялық альбомында Палахтың іс-әрекеттерінен шабыттанған "Torches" ("Шамдар") атты ән жазды. Италиялық әнші-күйші Франческо Гуччини Ян Палахқа арналған "La Primavera di Praga" ("Прага көктемі") әнін жазды, оны діни ғалым Ян Хуспен салыстырды: "Тағы да Ян Хус тірідей жанып кетті". Польшалық әнші Яцек Качмарски Палахтың өзін-өзі өлтіруі туралы "Pochodnie" ("Шамдар") атты ән жазды. Италиялық оңшыл халық тобы "La Compagnia dell'Anello" оған арналған "Jan Palach" ("Ян Палах") әнін шығарды. Люксембургте тұратын Уэльстік композитор Даффид Буллокқа Палахтың өліміне 40 жыл толуына орай "Ян Палахқа арналған реквием" (op 182) жазу тапсырылды. Онда оқиғадан кейін Вацлав алаңындағы ескерткіште қысқа ғана уақытқа пайда болған, бірақ билік өшіріп тастаған сөздер бар: "Келешектің нұры жанған денемен алға жылжыған күніне бейжай қарамаңыз". Испан композиторы Хорхе Грундман 2018 жылы Ян Палах пен Ян Зажичке арналған "Jan & Jan for Chorus and Symphonic Orchestra (op 68)" ("Хор және симфониялық оркестр үшін Ян және Ян") атты шығармасын жазды. Бұл шығарма 2019 жылы екі студенттің өзін-өзі өртеуінің 50 жылдығына орай Испанияның Ұлттық музыкалық аудиториясында тұсаукесерге шықты. Хор Палахтың отбасына жазған хатының бейімделуін орындайды. Израильдік музыкант Арик Эйнштейн 1968 жылғы "Прага" әнінде Прага көктемі туралы айтып, Палахтың өзін-өзі өртеуіне арналған шумақ жазды.

Әдебиетте

1969 жылы словен ақыны Эдвард Кочбек "Ракета" атты поэмасын жариялады, онда ол сол жылы болған екі оқиғаны қатар қойды: Аполлон-11 ғарыш кемесінің қонуы, "технологиялық нигилизмнің мағынасыз әрекеті" және "өзін тарихқа тастаған Палах атындағы ракета, оның түтінді хабары тіпті ең қараңғы көзілдірік арқылы да көрінді". Ян Палах 1992 жылы Аксель Райтельдің "Усти-над-Лабем" поэмасында, Boesche Verlag Berlin und Haifa басылымында жарық көрген "Das exil und der Sandberg Gedichte 1976–1990" кітабында есімдерін табады, онда Маха көліне жақын жердегі мектеп демалысы туралы айтылады және диктатураға қарсы өзін өртеуі талқыланады. Сондай-ақ, "Herzflur" жинағына "Глоссен: 1945 жылдан кейінгі неміс әдебиеті мен мәдениеті" кіреді. Ян Палах 2005 жылы Салман Рушдидің "Шалимар клоун" романында, 1992 жылғы Лос-Анджелес көтерілісіне сілтеме жасай отырып, контекстсіз аталады. Пакистандық ақын Қази Зафар Иқбал Ян Палахқа арнап урду тілінде өлең жазды. Бұл өлең 2006 жылы Лахор қаласында жарық көрген "Гурфа е Шаб" (Түннің терезесі) атты кітабына енгізілген. Ақын Шила Хамильтонның Палахтың өлімінің салдарына арналған өлеңдер жинағы "Бір матч" 2010 жылы Дорсетте негізделген "Тears in the Fence" поэзия журналының 51-шы санында (редактор Дэвид Кэдди) жарияланды. Чех ақыны Мирослав Холуб шейіт жадына арнап "Ян Палахтың Прагасы" (1969) атты өлең жазды. Джордж Тейнердің ағылшын тіліне аударған өлеңінен бір жол: "Адам аяқталады / жалын басталады". Кеңес Одағындағы подполье ақыны Всеволод Некрасов Палахқа арнап өлең жазды.

Кино, радио және теледидар салаларында

Француз деректі фильмдерін түсіретін режиссер Реймонд Депардон 1969 жылы Ян Палах туралы фильм түсірді. Палах BBC Radio 4 радиосында Мартин Дженкинс режиссерлік еткен, Дэвид Поуналл жазған "Torch No 1" атты монологтық радиоспектаклінде ойнады. Палах рөлін Карл Дэвис сомдады. 2013 жылғы чех-поляк телесериалы "Жанған бұта" (Burning Bush), Агнешка Холланд режиссерлік еткен, Ян Палахтың өзін-өзі өртегеннен кейінгі оқиғаларға арналған. 2018 жылғы Роберт Седлачек режиссерлік еткен "Ян Палах" фильмі Палахтың өзін-өзі өртегенге дейінгі өмірін көрсетеді. Палах рөлін Виктор Завадил ойнады.

Көркем және сахналық өнер саласында

АҚШ-та саяси баспана сұрағаннан кейін, поляк суретшісі Виктор Шостало Ян Палахты "Азаттыққа арналған перформанс" атты өнерінде еске алды, "Мен – Ян Палах. Мен чех, поляк, литвалық, вьетнамдық, ауған, сені сатып кеткен сен. Мен өзімді мың рет өртегеннен кейін, біз жеңіске жете аламыз" деп жариялады. Ян Палахтың қайтыс болғандығының 40 жылдығына орай, студентке құрмет ретінде Андраш Бек жасаған мүсін Франциядан Чехияға жеткізілді. Мүсін Ян Палах оқыған Мельник қаласына орнатылды.

Жер атаулары

Чехияның көптеген қалаларында Палах атымен аталатын көшелер мен алаңдар бар, оның ішінде Праганың орталық бөлігіндегі Ян Палах алаңы. Люксембург қаласында (Люксембург), Анже және Партенейде (Франция), Краковта (Польша), Ассенде, Гаагада және Харлемде (Нидерланды), Варнада (Болгария) және Нантвичте (Ұлыбритания) да оның есімімен көшелер аталған. Рим мен Миланда (Италия) Палах атымен аталатын орталық алаң мен ескерткіш мүсіні орналасқан. Хорватиядағы ең көне рок-клуб, 1969 жылдан бері Риекада орналасқан, Палах деп аталған. Маврикийдің Курепип қаласындағы негізгі автобус және метро экспресс терминалы Ян Палах атымен аталады. Италияның Венеция қаласындағы Гюдекка аралындағы студенттер үйі де Ян Палах атымен аталған.