Демократиядағы саяси партиялар жүйесі

Кіріспе

Демократиядағы саяси топтамалар

Партиялық жүйе – салыстырмалы саясаттану ғылымында демократиялық елдегі саяси партиялардың үкімет басқару жүйесін қарастыратын ұғым. Саяси партиялардың негізгі ортақ белгілері бар: олар үкіметті басқарады, кең халықтық қолдауға ие және қаржыландыру, ақпарат және үміткерлерді бақылау үшін ішкі механизмдер құрайды. Партиялық жүйе тұжырымдамасы еуропалық ғалымдар, әсіресе Джеймс Брайс, Джованни Сартори және Мози Острогорский АҚШ-ты зерттеу барысында қалыптастырды, кейіннен басқа демократиялық елдерді де қамтуға кеңейтілді. Партиялық жүйелерді саяси фрагментацияның деңгейі, орын санының дауысқа пропорционалдығы және саяси бәсекеге қатысуға кедергілер бойынша ажыратуға болады.

Партиялық жүйелердің түрлері

Бір партиялық жүйе: әдетте қолданыстағы конституцияға негізделген, үкімет құруға бір ғана саяси партияның құқығы бар, немесе саяси билікті бір партия ғана толығымен бақылайтын жүйе. Мысал: Қытай.
Үстем партиялық жүйе: "бір-бірінен кейін сайлауда жеңіске жеткен және болашақта жеңіліске ұшырауы қиын немесе көріне алмайтын партиялар/саяси ұйымдар санаты" бар жүйе. Мысал: Ресей.
Екі партиялық жүйе: әдетте орталықтан екі жаққа орналасқан екі партияның немесе одақтың ғана көпшілікті құруға нақты мүмкіндігі бар жүйе. Басқа партиялар өте шағын немесе тек аймақтық сипатта болады. Мысал: АҚШ, Ұлыбритания.
Көп партиялық жүйе: бірнеше саяси партиялардың жеке немесе коалиция құрып, мемлекеттік органдарды басқаруға мүмкіндік бар жүйе. Мысал: Швеция, Ирландия.
Партиялық емес жүйе: саяси партияларға сілтеме жасалмай, жалпы және белгілі бір мерзімде сайлаулар өтетін үкімет немесе ұйым жүйесі. Мысал: Микронезия.

Еуропа

Еуропа мемлекеттеріндегі демократиялық партиялық жүйелер уақыт өте келе көбінесе фрагменттеуге ұшырады. Яғни, маңызды партиялардың саны артты, ал орташа мөлшері азайды. Осының салдарынан, партиялардың тиімді саны көбейді.

Германия

2009 жылы Германияда өткен Бундестаг сайлауы халықтың үлкен бейжайлығымен және сайлауға қатысудың рекордтық төмен деңгейімен еректелді. Велдон мен Нюссер (2010) бұл оқиға жаңа, тұрақты, бірақ өңді бес партиялық жүйені қалыптастырды дейді, олар мұны Германияның дамып келе жатқан саяси жүйесінің маңызды ерекшелігі деп санайды. Үш шағын партия сайлауда тарихи жақсы нәтижелерге қол жеткізді, ал екі дәстүрлі халық партиясы (Volksparteien) ауыр жеңіліске ұшырады. Олар партиялық жүйенің артқан құбылмалылығы мен өңділігі сол-оң идеологиялық спектрде құрылғандығын, партиялардың екі негізгі лагерьге бөлінгенін және дауыс берушілердің лагерьтер ішінде, емес, олардың арасында жиі ауысатынын хабарлайды. 2009 жылғы сайлау SPD үшін де ауыр жеңіліс болды, бұл кейбір сарапшыларды Германияның Социал-демократиялық партиясының (SPD) «барлық топты қамтитын» партия ретіндегі өмірінің аяқталуы мүмкін деген болжамдарға әкелді, тіпті Еуропа бойынша орталық-сол партиялардың соңғы уақыттағы нашар көрсеткіштеріне байланысты – «социал-демократияның соңы» деп те айтылды. 2013 жылғы сайлауда либералды «Еркін демократиялық партия» (FDP), 1949 жылдан бері парламентте өкілдік етіп келген және 1949 жылдан 1998 жылға дейін, сондай-ақ 2009 жылдан 2013 жылға дейін SPD немесе Христиан-демократиялық одақпен (CDU, басты консервативтік/оң орталық партия) коалиция құрап үкіметте отырған партия, парламенттік өкілдік үшін қажетті 5% шегінен төмен түсті. Сол сайлауда «Германия үшін альтернатива» (AfD) партиясы да көзге түсті, ол Еуроға қарсы бағдарламамен сайқас жасады, бірақ алғашқы федералдық сайлауда 4,8% дауыс жинап парламентке өте алмай қалды. Бұл сайлаудан кейін 2005 жылдан бері екінші «үлкен коалиция» (CDU және SPD ірі партияларының коалициясы) құрылды. Бұрын Германияда тек бір ғана үлкен коалиция 1966 жылдан 1969 жылға дейін билікте болған, ал федералдық деңгейде үлкен және шағын партиядан тұратын коалицияларды ұнатқан. Бұл өзгерістер уақытша ма, әлде тұрақты ма, әлі белгісіз.

Финляндия

Финляндия 1918 жылға дейін Ресейдің бақылауындағы Ұлы Герцогтік болды. 1860 жылы фин тілінің қолданылуын кеңейтуді талап еткен шаруалар мен жұмысшылардың ұлттық талаптары алғашқы саяси партия – Фин партиясының құрылуына себеп болды. Оған жауап ретінде швед тілінде сөйлейтін аристократия, жер иелері және кәсіпкерлер өздерінің саяси партиясын құрды. Осылайша алғашқы партиялық жүйе қалыптасты.

Грекия

1974 жылы әскери диктатура құлағаннан кейін оңшыл «Жаңа демократия» және орташыл-солшыл «ПАСОК» Грекия партиялық жүйесінде үстемдік құрды. «ПАСОК» пен «Жаңа демократия» 1981 жылдан 2000 жылға дейінгі барлық сайлауларда 80 процент немесе одан да көп дауыс жинады. 2008 жылғы экономикалық төмендеуден және одан кейінгі елдегі мемлекеттік қарыз дағдарысынан соң, популистік солшыл «Сириза» «ПАСОК» пен «Жаңа демократияның» үстемдігіне күш түсірді, 2009 жылдан бастап әр сайлауда дауыс үлесін арттырып, ақырында 2015 жылы билікке ие болды.

Швейцария

Швейцария Федералдық жиналысы саяси топтар бойынша құрылған.

Федералды партиялық жүйелер

Соңғы ғалымдардың пікірінше, Конфедерациядан бері Канадада федералдық деңгейде төрт партиялық жүйе болды, олардың әрқайсысы әлеуметтік қолдаудың ерекше үлгісімен, меценаттық қарым-қатынастармен, көшбасшылық стилімен және сайлау стратегияларымен ерекшеленеді. Дегенмен, саяси ғалымдар дәуірлердің атаулары мен нақты шекаралары туралы келіспейді. Стив Паттен Канаданың саяси тарихында төрт партиялық жүйені анықтайды. Кларксон (2005) Либералдық партияның барлық партиялық жүйелерге қалай үстемдік еткенін, түрлі тәсілдерді қолдана отырып көрсетеді. Ол Лориердің «клиенттік тәсілімен» басталды, ол Маккензи Кингтің басшылығымен 1920-шы, 1930-шы және 1940-шы жылдардағы «дәлгерлік» жүйесіне айналды. 1950-ші жылдарда «жалпыканадалық жүйе» пайда болды, ол 1990-шы жылға дейін сақталды. 1993 жылғы сайлауды Кларксон партиялық жүйені «бөлшектеген» сайлау «жер сілкінісі» деп сипаттады. Бұл төрт партиялық жүйеде аймақтық саясат пайда болды, онда түрлі топтар аймақтық мәселелер мен қажеттіліктерді қорғады. Кларксонның тұжырымы бойынша, бірінші өткеннен кейінгі жүйеге енгізілген құрылымдық бұрмалау либералдарға тиімді болды. Бірінші партиялық жүйе Конфедерацияға дейінгі отарлық саясаттан өркендеді, 1896 жылдан 1911 жылға дейін ең биік деңгейіне жетті және 1917 жылғы міндетті әскери қызмет дағдарысына дейін сақталды. Ол екі ірі партия – либералдар мен консерваторлардың жергілікті меценаттықпен басқаруымен сипатталды. Екінші жүйе Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін пайда болды және 1935 жыл мен 1957 жыл аралығында ең биік деңгейіне жетті. Ол аймақтық ерекшеліктермен сипатталды және прогрессивтер, әлеуметтік несие партиясы және ынтымақтастық одақ федерациясы сияқты бірнеше наразылық партияларының пайда болуын көрді. Үшінші жүйе 1963 жылы пайда болды, 1983 жылға дейін сақталды, содан кейін ыдырай бастады. Осы кезеңде дәстүрлі екі партияға Жаңа демократиялық партия күшті қарсылық көрсетті. Бұл дәуірдегі сайлау кампаниялары электрондық бұқаралық ақпарат құралдарының пайда болуына байланысты ұлттық деңгейде кеңірек өріс алды және көшбасшылыққа көбірек назар аударылды. Бұл дәуірдің басты саясаты кейнсиандық экономика болды. Осы кезеңде 1974 жылғы Сайлау туралы заң қабылданды, ол кандидаттардың партиялық тиесілігін бюллетеньдерге енгізуге мүмкіндік берді, соның салдарынан партиялық таңбалардың маңыздылығы артты. Бұл кандидаттарға бағытталған жүйеден партияға бағытталған жүйеге көшуге әкелді, нәтижесінде партия көшбасшылары мен кандидаттың партиялық таңбасы сайлаушылар үшін шешуші факторларға айналды. Леон Эпштейн Канаданы «екі партия плюс» жүйесі деп сипаттады, себебі үкіметті құруға тек Либералдық және Консервативтік партиялар ғана қабілетті болды, ал НДП көп мандаттарды жеңіп ала алмады. Төртінші партиялық жүйе 1993 жылғы сайлаудан басталды, ол Прогрессивтік консерваторлар мен НДП-ның ыдырауына, Канаданың Реформа партиясы мен Квебек блогының күшеюіне және ақырында ПК-ның Реформадан туған Канадалық Альянспен бірігуіне әкелді. Ол көптеген партиялардың бір мүше – бір дауыс принципімен көшбасшылық сайлауларын өткізуіне және 2004 жылы сайлау кампанияларын қаржыландыру заңнамасына үлкен өзгерістер енгізуіне себеп болды. Төртінші партиялық жүйе кейнсиандық саясаттан бас тартып, әл-ауқат мемлекетін сақтай отырып, нарыққа бағдарланған саясатпен сипатталады. 1997 және 2000 жылдардағы сайлаулар Канаданың партиялық жүйесінде маңызды өзгерістер болғанын көрсетті, олардың нағыз көппартиялық жүйеге айналғандығын көрсетті. Джаред Уэсли мен Клэр Баклидің айтуынша, Канададағы провинциялық партиялық жүйелерді салыстырудың екі тәсілі бар: «конфликттің қарқындылығы», яғни партиялардың басымдықтар мен пікірлер бойынша бір-біріне қарсы тұру деңгейі, кейбір партиялық жүйелер партиялық таңдаулар тұрғысынан көбірек бәсекелестікке ие; және «бәсекеге қабілеттілік», сайлау нәтижесінің жақындығын өлшейтін көрсеткіш, бәсекеге қабілетсіз жүйеде бір партия үстемдік етеді, бірақ бәсекеге қабілеттілік демократияның жақсы сезімін береді.

According to recent scholars, there have been four party systems in Canada at the federal level since Confederation, each with its own distinctive pattern of social support, patronage relationships, leadership styles, and electoral strategies. Political scientists disagree on the names and precise boundaries of the eras, however. Steve Patten identifies four party systems in Canada's political history. Clarkson (2005) shows how the Liberal Party has dominated all the party systems, using different approaches. It began with a "clientelistic approach" under Laurier, which evolved into a "brokerage" system of the 1920s, 1930s and 1940s under Mackenzie King. The 1950s saw the emergence of a "pan Canadian system", which lasted until the 1990s. The 1993 election — described by Clarkson as an electoral "earthquake" which "fragmented" the party system — saw the emergence of regional politics within a four party system, whereby various groups championed regional issues and concerns. Clarkson concludes that the inherent bias built into the first past the post system has chiefly benefited the Liberals. The first party system emerged from pre Confederation colonial politics, reached its zenith from 1896 to 1911, and lasted until the Conscription Crisis of 1917. It was characterized by local patronage administered by the two largest parties, the Liberals and the Conservatives. The second system emerged following the First World War, and reached its peak in the period between 1935 and 1957. It was characterized by regionalism and saw the emergence of several protest parties, such as the Progressives, the Social Credit Party, and the Co operative Commonwealth Federation. The third system emerged in 1963 lasted until 1983, and began to unravel thereafter. This period saw the traditional two parries challenged by a strong third party, the New Democratic Party. Campaigns during this era became more national in scope due to the advent of electronic media, and involved a greater focus on leadership. The dominant policy of the era was Keynesian economics. The Election Act of 1974 was introduced during this period, allowing candidates party affiliation to appear on ballots, therefore an increased importance of party labels. This led to a shift from a candidate centred system to a party centred system, resulting in party leaders and the label of the candidate to play a major role in the deciding factor for voters. Leon Epstein characterized Canada as a "two party plus" system, as only the Liberal and Conservative Party could form government, with the NDP present but not winning many seats. The fourth party system began with the 1993 election, which saw the decline of the Progressive Conservatives and NDP and rise of the Reform Party of Canada and the Bloc Québécois, and eventually led to the PCs merging with the Reform descended Canadian Alliance. It saw most parties move to one member one vote leadership contests, and a major reform to campaign finance laws in 2004. The fourth party system has been characterized by market oriented policies that abandoned Keynesian policies, but maintained the welfare state. It was the elections of both 1997 and 2000 that showed that there was significant transformation in Canada's party system, showing they have undergone a transformation into a genuine multiparty system. According to Jared Wesley and Clare Buckley, there are two ways of comparing provincial party systems in Canada: "conflict intensity", which is the extent to which parties challenge each other on priorities and opinions, some party systems features more competition when it comes to party options; and competitiveness, a measure of how close the average election is in terms of outcome, an uncompetitive system would show dominance in one party but competitiveness is good in sense that it gives a better sense of democracy.

Аумақтық партиялар жүйесі

Нунавут және Солтүстік-Батыс территорияларында саяси партиялар жоқ, олар консенсустық үкімет жүйесінде жұмыс істейді. Барлық үміткерлер тәуелсіз кандидат ретінде қатысып, сайланады, ал жаңадан сайланған заң шығарушы орган өзінің ішінде атқарушы кеңесті құрайтын мүшелерді анықтайды. Халық санының аздығына байланысты, көптеген адамдар саяси партиялардың болмауы сайлаушыларға кімге дауыс беруді шешуді жеңілдетеді деп санайды. Ал басқалары бұл сайлаушыларға үміткерлердің мақсаттары мен басымдықтарын анықтауды қиындатады, сондай-ақ оппозицияның болмауы пікірсайыстарда мәселелерді көтеріп, талдау жасауды қиындатады деп есептейді.

Италия

Придхам, Джеффри. Италия партиялық жүйенің мәні (Сент-Мартинс Пресс, 1981)

Америка Құрама Штаттары

Бартли, Нуман В. "Шайлаушылар және партиялық жүйелер: соңғы әдебиеттерге шолу", "Тарих мұғалімі", 8-том, 3-сан (1975 жылғы мамыр), 452–469 беттер. JSTOR сайтында онлайн.
Бек, Пол Аллен. "Макро деңгейдегі микросаясат: Уолтер Дин Бернхэмнің саяси тарихы". Әлеуметтік ғылымдар тарихы, 1986, 10(3): 221–245. Jstor-да толық мәтін.
Брэди, Дэвид және Джозеф Стюарт, кіші. "Конгресс партиясының қайта құрылуы және үш қайта құрылу кезеңіндегі мемлекеттік саясаттың өзгеруі", American Journal of Political Science, 26-том, 2-сан (1982 жылғы мамыр), 333–360 беттер. JSTOR-да онлайн. Азамат соғысы, 1890 жылдар және Жаңа келісім кезеңіндегі сайлаудың қайта құрылуы, АҚШ Өкілдер палатасы және мемлекеттік саясаттағы өзгерістер арасындағы байланыстарды қарастырады. Әр жағдайда саясаттағы өзгерістерге партиялық "жаңа" көпшілік партия дауыс береді. Азамат соғысы мен 1890 жылдардағы қайта құрылулар Жаңа келісімге қарағанда көбірек поляризацияланған, ал мәселелердің партиялық құрылымының деңгейі жоғары болды.
Бернхэм, Уолтер Дин. "Кезеңдеу схемалары және "партиялық жүйелер": "1896 жылғы жүйе" мысалы", Әлеуметтік ғылымдар тарихы, 10-том, 3-сан, 263–314.
Кэмпбелл, Джеймс Е. "АҚШ-тағы партиялық жүйелер және қайта құрылулар, 1868–2004", Әлеуметтік ғылымдар тарихы, 2006 жылғы күз, 30-том, 3-сан, 359–386 беттер.
Чемберс, Уильям Нисбет және Уолтер Дин Бернхэм, ред. Америка партиялық жүйелері. Саяси даму сатылары, (1967).
Чемберс, Уильям Нисбет. Жаңа мемлекеттегі саяси партиялар: Америка тәжірибесі, 1776–1809 (1963).
Хофштадтер, Ричард. Партиялық жүйенің идеясы: АҚШ-тағы заңды оппозицияның пайда болуы, 1780–1840 (1970).
Джеймс, Скотт С. Президенттер, партиялар және мемлекет: Демократиялық реттеуші таңдау тұрғысынан партиялық жүйе, 1884–1936 (2000).
Дженсен, Ричард. "Америкалық сайлау талдауы: әдістемелік инновациялар мен таралудың тарихы", С. М. Липсет, ред., Саясат және әлеуметтік ғылымдар (Оксфорд университетінің баспасы, 1969), 226–243.
Дженсен, Ричард. "Тарих және саяси ғалым", С. М. Липсет, ред., Саясат және әлеуметтік ғылымдар (Оксфорд университетінің баспасы, 1969), 1–28.
Дженсен, Ричард. "Саяси тарихтың тарихнамасы", Джек Грин, ред., Америка саяси тарихы энциклопедиясы (Scribners, 1984), 1:1–25.
Дженсен, Ричард. "Бернхэмнің саяси әлемінің өзгеретін пішіні", Әлеуметтік ғылымдар тарихы, 10 (1986) 209–219. Jstor-да толық мәтін.
Ренда, Лекс. "Ричард П. МакКормик және екінші американдық партиялық жүйе". Америка тарихы бойынша шолулар (1995) 23(2): 378–389. Project Muse-та толық мәтін.
Санквист, Джеймс Л. Партиялық жүйенің динамикасы: АҚШ-тағы саяси партиялардың үйлесуі және қайта үйлесуі (1983).

Bartley, Numan V. "Voters and Party Systems: A Review of the Recent Literature", The History Teacher, Vol. 8, No. 3 (May, 1975), pp. 452–469. online at JSTOR
Beck, Paul Allen. "Micropolitics in Macro Perspective: The Political History of Walter Dean Burnham." Social Science History 1986 10(3): 221–245. Fulltext in Jstor
Brady, David, and Joseph Stewart, Jr. "Congressional Party Realignment and Transformations of Public Policy in Three Realignment Eras", American Journal of Political Science, Vol. 26, No. 2 (May, 1982), pp. 333–360 online at JSTOR Looks at links among cross cutting issues, electoral realignments, the U. S. House and public policy changes during the Civil War, 1890s and New Deal realignments. In each case the policy changes are voted through by a partisan "new" majority party. The Civil War and 1890s realignments were more polarized than was the New Deal realignment, and the extent of party structuring of issue dimensions was greater. Burnham, Walter Dean. "Periodization Schemes and 'Party Systems': The 'System of 1896' as a Case in Point" Social Science History, Vol. 10, No. 3, 263–314. Campbell, James E. "Party Systems and Realignments in the United States, 1868–2004", Social Science History Fall 2006, Vol. 30 Issue 3, pp. 359–386
Chambers, William Nisbet, and Walter Dean Burnham, eds. The American Party Systems. Stages of Political Development, (1967)
Chambers, William Nisbet. Political Parties in a New Nation: The American Experience, 1776–1809 (1963)
Hofstadter, Richard. The Idea of a Party System: The Rise of Legitimate Opposition in the United States, 1780–1840 (1970)
James, Scott C. Presidents, Parties, and the State: A Party System Perspective on Democratic Regulatory Choice, 1884–1936 (2000)
Jensen, Richard. "American Election Analysis: A Case History of Methodological Innovation and Diffusion", in S. M. Lipset, ed, Politics and the Social Sciences (Oxford University Press, 1969), 226–243. Jensen, Richard. "History and the Political Scientist", in S. M. Lipset, ed, Politics and the Social Sciences (Oxford University Press, 1969), 1–28. Jensen, Richard. "Historiography of Political History", in Jack Greene ed., Encyclopedia of American Political History (Scribners, 1984), 1:1–25. Jensen, Richard. "The Changing Shape of Burnham's Political Universe", Social Science History 10 (1986) 209–219 Fulltext in Jstor
Renda, Lex. "Richard P. McCormick and the Second American Party System." Reviews in American History (1995) 23(2): 378–389. Fulltext in Project Muse. Sundquist, James L. Dynamics of the party system: Alignment and realignment of political parties in the United States'' (1983)