Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Уэльстік табиғатты зерттеуші және антиквари (1660–1709)
Welsh natural historian and antiquary (1660–1709)
Эдвард Лхьюид (1660–30 маусым 1709), сондай-ақ Эдвард Лхьюид және басқаша жазылуларымен де белгілі, уэльстік натуралист, ботаник, дәрі-дәрмектерді зерттеуші, алхимик, ғалым, тіл білгісі, географ және антиквари болды. Ол Оксфорд университетінің Эшмолеан мұражайының екінші сақтаушысы болды және алғашқы қазбалар каталогын – «Литофилаци Британици Икнография» жариялады.
Edward Lhuyd (1660– 30 June 1709), also known as Edward Lhwyd and by other spellings, was a Welsh naturalist, botanist, herbalist, alchemist, scientist, linguist, geographer, and antiquary. He was the second Keeper of the University of Oxford's Ashmolean Museum, and published the first catalogue of fossils, the Lithophylacii Britannici Ichnographia.
Атауы
Лхуйд (/l//ɔɪ//d/ LOYD; ) – бұл Уэльс тегінің ескіше жазылу түрі, қазір көбінесе Ллойд немесе Ллуйд деп жазылады, ("сұр") сөзінен шыққан. Ол сондай-ақ жиі Lhwyd түрінде кездеседі; сирек Lhwydd, Llhwyd, Llwid және Флойд; ал латын тілінде Эдуард немесе Эдвард Луидиус деп жазылып, көбінесе Luid. деп қысқартылады, сондай-ақ Lhuydus және Lloydia кейбір ғылыми атауларда қолданылады. Ағылшын және латын тілдеріндегі формалары кейде Эдвард Луидиус деп біріктіріледі.
Lhuyd (/l//ɔɪ//d/ LOYD; ) is an archaic spelling of the same Welsh surname now usually rendered as Lloyd or Llwyd, from ("gray"). It also appears frequently as Lhwyd; less often as Lhwydd, Llhwyd, Llwid, and Floyd; and latinized as Eduardus or Edvardus Luidius, frequently abbreviated Luid., and as Lhuydus and Lloydia some scientific names. The English and Latin forms are also sometimes combined as Edward Luidius.
Өмір
Льюид 1660 жылы Англияның Шропшир графтығындағы Лоппингтон қаласында, Лланфордалық Эдвард Ллуид немесе Ллойд пен Освестрилік, сондай-ақ Талибонт маңындағы Ллансантрайдтан Бриджит Прайздің заңды емес ұлы ретінде дүниеге келді. Оның отбасы Оңтүстік-Батыс Уэльстің ақсүйектеріне жатқан. Отбасы жақсы орналасқан болғанымен, аса бай емес еді. Әкесі сол кездегі жаңа ғылыммен қақтығысатын тәсілмен ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп саласында тәжірибелер жүргізді. Ұлы Озвестри грамматикалық мектебінде оқып, кейін сабақ берді. 1682 жылы Оксфордтағы Иисус колледжіне қабылданды, бірақ бітірмей оқуын тастады. 1684 жылы Ашмолеан мұражайының (сол кезде ол Брод-стритте орналасқан) сақтаушысы Роберт Плотқа көмектесуге тағайындалды және 1690 жылы мұражайдың екінші сақтаушысы болды. Ол 1709 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымды иеленді. Ашмолеанда жұмыс істеген жылдары Льюид көп саяхаттар жасады. 1688 жылы Сноудонияға жасаған сапары Джон Рейдің "Synopsis Methodica Stirpium Britannicarum" еңбегі үшін аймақтың флорасының тізімін жасауға мүмкіндік берді. 1697 жылдан кейін Льюид Уэльстің барлық округтеріне сапар шекті, содан кейін Шотландияға, Ирландияға, Корнуоллға, Бретаньге және Мэн аралына барды. 1699 жылы досы Исаак Ньютонның қаржылық қолдауы арқасында ол алғашқы қазбалар каталогын – "Lithophylacii Britannici Ichnographia" жариялады. Бұл қазбалар негізінен Оксфордта, Англияда табылған және қазір Ашмолеан мұражайында сақтаулы. Льюид 1701 жылы Оксфорд университетінен құрметті MA дәрежесін және 1708 жылы Корольдік қоғамның стипендиясын алды. 1696 жылы Льюид Денбигширдегі Валле-Крусис аббаттығының жанындағы 9 ғасырлық Элисег бағанасындағы латын жазуының көп бөлігін көшірді. Кейіннен ауа райының салдарынан жазу оқылмайтын болды, бірақ Льюидтің көшірмесінің өте дәл болғаны байқалды. Льюид сонымен қатар қазіргі таңда динозавр деп танылатын сауропод тісі Rutellum impicatum-ның алғашқы ғылыми сипаттамасын жасауға және атау беруге жауапты болды. Триллобит туралы алғашқы жазбаша мәлімет 1688 жылы Мартин Листерге жолданған хатында келтірілген және 1869 жылы "Lithophylacii Britannici Ichnographia" еңбегінде жарияланған. Ол оны "жазық балықтың қаңқасы" деп сипаттаған. Қазіргі таңда триллобит Ogygiocarella debuchii Brongniart, 1822 деп танылады.
Lhuyd was born in 1660, in Loppington, Shropshire, England, the illegitimate son of Edward Llwyd or Lloyd of Llanforda, Oswestry, and Bridget Pryse of Llansantffraid, near Talybont, Cardiganshire, in 1660. His family belonged to the gentry of south west Wales. Though well established, the family was not wealthy. His father experimented with agriculture and industry in a manner that impinged on the new science of the day. The son attended and later taught at Oswestry Grammar School, and in 1682 went up to Jesus College, Oxford, but dropped out before graduation. In 1684, he was appointed to assist Robert Plot, Keeper of the Ashmolean Museum (which at that time was in Broad Street), and became the second Keeper himself in 1690, holding the post until his death in 1709. While working at the Ashmolean, Lhuyd travelled extensively. A visit to Snowdonia in 1688 allowed him to compile for John Ray's Synopsis Methodica Stirpium Britannicarum a list of flora local to that region. After 1697, Lhuyd visited every county in Wales, then travelled to Scotland, Ireland, Cornwall, Brittany and the Isle of Man. In 1699, it became possible through funding from his friend Isaac Newton for him to publish the first catalogue ever of fossils, his Lithophylacii Britannici Ichnographia. These had been collected in England, mostly in Oxford, and are now held in the Ashmolean. Lhuyd received a MA honoris causa from the University of Oxford in 1701 and a fellowship of the Royal Society in 1708. In 1696, Lluyd transcribed much of the Latin inscription on the 9th century Pillar of Eliseg near Valle Crucis Abbey, Denbighshire. The inscription subsequently became almost illegible due to weathering, but Lhuyd's transcript seems to have been remarkably accurate. Lhuyd was also responsible for the first scientific description and naming of what we would now recognize as a dinosaur: the sauropod tooth Rutellum impicatum. The first written record of a trilobite was by Lhuyd in a letter to Martin Lister in 1688 and published (1869) in his Lithophylacii Britannici Ichnographia. It is a fleeting mention, and he simply identifies his find as a "skeleton of some flat fish". The trilobite is nowadays identified as Ogygiocarella debuchii Brongniart, 1822.
Тіл біліміне жетекші болған
XVII ғасырдың аяғында Льюйдті Корнуолл тілін сақтау және дамытуды көздеген Джон Кейгвин бастаған ғалымдар тобы іздеп келді. Ол олардың шақыруын қабыл алып, тілді зерттеу үшін сол жерге сапар шекті. Ертедегі қазіргі корнуолл тілі 1702 жылы Льюйд жариялаған мақаланың тақырыбы болды; ол орта ғасырлық тілден құрылымы мен грамматикасы айтарлықтай қарапайым болуымен ерекшеленеді. 1707 жылы, зерттеулерінде Уэльс ғалымы Мозес Уильямс көмектессе, Льюйд «Археология Британиканың» бірінші томын жариялады. Бұл Корнуолл тілінің маңызды тіл білімі сипаттамасын қамтиды және тарихи тіл білімін түсінуде ерекше маңызға ие. XIX ғасырдағы тіл білімі мамандарының кейбір идеялары Льюйдтің осы еңбегінде бастау алады. Льюйд екі тілдік отбасы арасындағы ұқсастыққа назар салды: бритондық немесе P-келт тілдері (бретон, корнуолл және уэльс тілдері) және гоидельдік немесе Q-келт тілдері (ирланд, мэн және шотланд гаэль тілдері). Ол бритондық тілдің Галлияда (Францияда) және гоидельдік тілдің Пиреней түбегінде пайда болғанын айтты. Тілдер келт текті болғандықтан, оларды сөйлейтін адамдардың келттер екенін тұжырымдады. XVIII ғасырдан бастап Бретань, Корнуолл, Ирландия, Мэн аралы, Шотландия және Уэльс халықтары көбінесе келттер деп белгілі болды. Олар бүгінгі күнге дейін қазіргі келт ұлттары ретінде танылады.
In the late 17th century, Lhuyd was contacted by a group of scholars led by John Keigwin of Mousehole, who sought to preserve and further the Cornish language. He accepted their invitation to travel there to study it. Early Modern Cornish was the subject of a paper published by Lhuyd in 1702; it differs from the medieval language in having a considerably simpler structure and grammar. In 1707, having been assisted in his research by a fellow Welsh scholar, Moses Williams, Lhuyd published the first volume of Archæologia Britannica. This has an important linguistic description of Cornish, noted all the more for the understanding of historical linguistics it shows. Some of the ideas commonly attributed to linguists of the 19th century have their roots in this work by Lhuyd, who was "considerably more sophisticated in his methods and perceptions than [William] Jones". Lhuyd noted a similarity between two language families: Brythonic or P–Celtic (Breton, Cornish and Welsh) and Goidelic or Q–Celtic (Irish, Manx and Scottish Gaelic). He argued that the Brythonic originated in Gaul (France) and the Goidelic in the Iberian Peninsula. He concluded that as the languages were of Celtic origin, those who spoke them were Celts. From the 18th century, peoples of Brittany, Cornwall, Ireland, the Isle of Man, Scotland and Wales were known increasingly as Celts. They are seen to this day as modern Celtic nations.
Өлім және мұра
Саяхаттарында Льюид астмамен ауырып, 1709 жылы Оксфордта плевриттен көз жұмды. Ол 49 жасында Эшмолеан мұражайындағы бөлмесінде қайтыс болды және Нортгейттегі Сент-Михаил шіркеуінің Уэльс бөліміне жерленді. Бор дәуіріне жататын Charixa lhuydi (алғашқыда Membranipora lhuydi деп сипатталған) бриозоан түрі оның құрметіне аталған. Сноудон лилиясы (Gagea serotina) бір кезде Льюидтың құрметіне Ллойдия серотина деп аталды. Cymdeithas Edward Llwyd, Уэльстің Ұлттық Табиғаттанушылар Қоғамы, оның есімімен аталады. 2001 жылдың 9 маусымында оның қола бюстін Plaid Cymru партиясының бұрынғы төрағасы Даффид Вигли Аберистуит қаласындағы Уэльс және Кельт зерттеулері орталығының алдында, Уэльс Ұлттық кітапханасының жанында ашты. Мүсінші Джон Мерион Моррис болды; Иуан Рис қашап салған тұғырдың жазуы "" ("тіл білгісі, ежелгі нәрселерді зерттеуші, табиғатты зерттеуші") деп жазылған.
On his travels, Lhuyd developed asthma, which eventually led to his death from pleurisy in Oxford in 1709. He died in his room in the Ashmolean Museum, aged just 49, and was buried in the Welsh aisle of the church of St Michael at the Northgate. The Cretaceous bryozoan species Charixa lhuydi (originally described as Membranipora lhuydi) is named in his honour. The Snowdon lily (Gagea serotina) was for a time called Lloydia serotina after Lhuyd. Cymdeithas Edward Llwyd, the National Naturalists' Society of Wales, is named after him. On 9 June 2001 a bronze bust of him was unveiled by Dafydd Wigley, a former Plaid Cymru leader, outside the University of Wales Centre for Advanced Welsh and Celtic Studies in Aberystwyth, next to the National Library of Wales. The sculptor was John Meirion Morris; the inscription on the plinth, carved by Ieuan Rees, reads "" ("linguist, antiquary, naturalist").