Кіріспе

Ежелгі заттар немесе өткеннің нәрселерінің маманы немесе жақтасы,
антикварлық ғылымын зерттеумен айналысушылар.

Антиквар – ежелгі заттарды немесе өткеннің нәрселерін зерттейтін маман немесе студент. Нақтырақ айтқанда, бұл термин тарихты ежелгі артефакттарға, археологиялық және тарихи орындарға немесе тарихи мұрағаттар мен қолжазбаларға ерекше назар аудара отырып зерттеушілерге қолданылады. Антикварлықтың мәні – өткеннің эмпирикалық дәлелдеріне назар аудару, және бұл 18-ғасырлық антиквар сэр Ричард Колт Хоэрдің «Біз теория емес, фактілер бойынша сөйлейміз» деген ұранымен ең жақсы түсіндіріледі. «Оксфорд ағылшын сөздігі» алғаш рет 1824 жылы «археолог» сөзін келтіреді; бұл көп ұзамай антикварлық қызметтің бір маңызды саласы үшін қалыпты терминге айналды. «Археология» 1607 жылдан бастап бастапқыда қазіргі кезде «көне тарих» деп аталатын нәрсені білдірді, ал тар мағынадағы заманауи түсінігі алғаш рет 1837 жылы пайда болды. Бүгінде «антиквар» термині көбінесе тарихи контекст немесе процесті ескермей, тарихи фактілерге тым шектеулі назар аударуды білдіретін сыни мағынада қолданылады. Бүгінде өзін «антиквар» деп атайтындар аз, бірақ Лондонның Антикварлар қоғамы (1707 жылы құрылған) сияқты кейбір мекемелер тарихи аттарын сақтап қалды. «Антиквариат кітап сатушысы» термині қымбат ескі кітаптармен сауда жасайтындар үшін әлі де қолданыста.

Ежелгі Қытайдағы антикваризм

Сун династиясы (960–1279) кезінде ғалым Уян Сю (1007–1072) қола мен тастан жасалған архаикалық жазулары бар деген ескі заттарды талдап, оларды 400-ге жуық көшірмелерден тұратын жинаққа сақтады. Патриция Эбрейдің айтуынша, Уян эпиграфияның алғашқы идеяларын қадағалады. Лю Далин (1046–1092) құрастырған "Зерттелген ескіліктердің суреттелген каталогы" (алғашқы сөзі 1092 жылы жазылған) – қазылып алынған ескі жәдігерлерді жүйелі түрде сипаттап, жіктеген ең көне каталогтардың бірі. Тағы бір каталог – "Сюаньхэ дәуіріндегі зерттелген ескіліктердің қайта қарастырылған суреттелген каталогы" (1111–1125 жылдар аралығында құрастырылған), оны Сун императоры Хуйцзун (1100–1125 жылдар) тапсырыс берген, сонымен қатар 840-қа жуық ыдыс-аяқ пен көшірмелердің суреттерін қамтиды. Ескіліктер тақырыбына арналған кітаптарда әдет-ғұрыптардың, діни рәсімдердің және саяси институттардың пайда болуы, шежіре, топография және ескерткіштер, этимология сияқты мәселелер қарастырылған. Жылнамалар мен тарихтарда да осы тақырыптарға қатысты бөлімдер болуы мүмкін, бірақ жылнамалар хронологиялық құрылымда, ал Ливий мен Тацит сияқты римдік тарихтар хронологиялық болып келіп, оқиғалардың жалпы сипаттамасы мен түсіндірмесін ұсынады. Ал ескіліктер туралы шығармалар әдеби жанр ретінде тақырып бойынша ұйымдастырылады, ал кез келген баяндама қысқа және анекдоттар түрінде болады. Латын тіліндегі белгілі ескіліктер жазушыларына Варро, Плиний Үлкен, Аулус Геллий және Макробий жатады. Рим императоры Клавдий ескіліктер туралы еңбектер жариялаған, бірақ олардың ешқайсысы бізге жеткен жоқ. Цицеронның кейбір трактаттары, әсіресе оның болжам туралы еңбегі, ескіліктерге қызығушылықты көрсетеді, бірақ олардың басты мақсаты – философиялық сұрақтарды зерттеу. Рим дәуіріндегі грек жазушылары да, мысалы, Плутарх өзінің "Римдік сұрақтарында" және Афинейдің "Дейпнософистае" еңбегінде ескіліктер туралы материалдарды пайдаланған. Латын ескіліктерінің мақсаты – шындыққа жетуге емес, мүмкін болатын көптеген түсіндірмелерді жинауға және дәлелдерді толықтыруға бағытталған. Ескіліктерді ежелгі тарихшылар көбінесе дереккөз ретінде пайдаланған, ал көптеген ескіліктер жазушылары туралы біз тек осы сілтемелер арқылы ғана білеміз.

Ортағасырлық және ерте заманауи антикваризм

Антикварлық жазудың ежелгі Рим әдебиетіндегі маңыздылығына қарамастан, кейбір ғалымдар антикваризмнің тек орта ғасырларда қалыптасқанын айтады. Орта ғасырлық антикварлар кейде жазуларды немесе ескерткіштер туралы мәліметтерді жинақтайтын, бірақ Варроның ықпалымен римдіктер арасында қалыптасқан «өткеннің барлық ескерткіштерінің жүйелі жинағы» тұжырымы уысып қалды. Антикваризмнің кеңінен дамуы көбінесе Ренессанс дәуірімен және осы кезеңдегі гуманистік ғалымдар жүзеге асырған классикалық мәтіндерге сын көзбен қараумен байланысты. Мәтіндік талдау тез арада монеталар, жазулар және басқа археологиялық қалдықтар, сондай-ақ орта ғасырлық кезеңдердің құжаттары арқылы өткенге қатысты қосымша перспективалардың пайда болуына әкелді. Антикварлар мұндай және басқа да заттарды жинақтайтын, ал «қызығушылықтар кабинеті» ерте коллекциялардың жалпы атауы болып табылды, олар көбінесе антиквариаттармен қатар, жақында жасалған өнер туындылары, табиғаттану үлгілері, естелік заттар мен алыс елдерден әкелінген бұйымдарды қамтыды. Ерте жаңа Еуропада тектілікке берілген мән антикваризмнің генеалогиямен тығыз байланыста болуына себеп болды, ал бірқатар белгілі антикварлар (соның ішінде Роберт Гловер, Уильям Камден, Уильям Дагдейл және Элиас Эшмол) кәсіби геральдистер болып қызмет етті. Генеалогияның «ғылыми» дисциплина ретінде дамуы (яғни, негізсіз аңыздарды қабылдамауы және өзінің талаптары үшін жоғары дәлелдеу стандартын талап етуі) антикваризмнің дамуымен бірге жүрді. Генеалогиялық антикварлар өз зерттеулері үшін мәтіндік емес көздердің, соның ішінде мөрлердің және шіркеу ескерткіштерінің дәлелдік құнын мойындады. Көптеген ерте жаңа антикварлар сонымен қатар хореографтар болды, яғни олар аймақтық немесе ұлттық сипаттамаларда ландшафттар мен ескерткіштерді сипаттады. Англияда олардың ең маңыздылары округтік тарихтар түрінде жазылды. 17 ғасырдағы ғылыми революция аясында, әсіресе Англия мен Франциядағы «Ежелгілер мен заманауилар арасындағы дау» контекстінде, антикварлар «Заманауилар» жағында болды. Олар тәжірибелік негіздегі алғашқы деректерді тарихтың қалыптасқан түсіндірмелерін нақтылау және сынау үшін пайдалануға болатынын жиі айтатын, бұл түсіндірмелер әдеби биліктерден жеткізілген.

19 - 21 ғасырлар

19 ғасырдың соңына қарай антикваризм археология, өнер тарихы, нумизматика, сигиллография, филология, әдебиеттану және дипломатия сияқты бірқатар мамандандырылған академиялық ғылымдарға бөлінді. Антикварлар әрқашан қысымға ұшыраған (төменде қараңыз), ал 19 ғасырдың ортасынан бері бұл термин көбінесе жағымсыз немесе кемсітетін мағынада қолданылып келеді. Дегенмен, көптеген тәжірибелі антикварлар осы атауды мақтан тұтады. Соңғы жылдары, пәнаралық ізденістерге басымдық берілетін ғылыми ортада, көптеген антикварлық қоғамдар (төменде қараңыз) мамандар арасындағы ынтымақтастықты жеңілдетуші рөлдерін жаңартты.

Антикварлар мен антиквариаттар

"Антиквар" – 16-шы ғасырдан 18-шы ғасырдың ортасына дейін ағылшын тілінде ежелгі заттарға (антиквариатқа) қызығушылық танытқан адамды атау үшін қолданылатын әдеттегі термин болған (ал "антикварлық" сөзі көбінесе тек сын есім ретінде кездесетін). Бірақ 18-шы ғасырдың екінші жартысынан бастап "антикварлық" сөзі есім ретінде жиі қолданыла бастады, және қазіргі таңда екі түрі де бірдей қолданылады.

Көнежазбалар мен тарихшылар

16-19 ғасырларда антикварлар мен тарихшылардың қызығушылықтары мен қызметтері арасында нақты айырмашылық болған деп есептелді. Антикварлардың назары өткеннің қалдықтарына – құжаттарға, артефакттарға немесе ескерткіштерге – аударған, ал тарихшылар өткеннің баяндалуымен және оның қазіргі заманға арналған саяси немесе моральдық сабақтарымен айналысқан. Антиквардың шеберлігі көбінесе деректерін сыни түрде қарастыру және сұраққа алу болып табылды, ал тарихшының шеберлігі – қабылданған баяндамаларды философиялық және әдеби тұрғыдан қайта түсіндіру. Ян Бродвей антикварды «өткенді хронологиялық емес, тақырыптық принцип бойынша зерттейтін адам» деп анықтайды. Фрэнсис Бэкон 1605 жылы өткенге қатысты көнеліктерге негізделген оқуларды (ол оларды «Ескерткіштер, Атаулар, Сөздер, Мақалдар, Дәстүрлер, Жеке жазбалар мен куәліктер, әңгімелердің үзінділері, кітаптардан алынған кескіндер, тарихқа қатысы жоқ нәрселер және т.б.» деп сипаттаған) «толыққанды емес тарихтар» деп атады. Мұндай айырмашылықтар 19 ғасырдың екінші жартысында Леопольд фон Ранке басқаратын эмпирикалық деректерге негізделген тарих мектебі кеңінен қабылдануымен жойыла бастады, ал бүгінгі тарихшылар ертедегі антикварлардың бастамасымен жасалған әдістердің барлық спектрін пайдаланады. Розмари Свит 18 ғасыр антикварларының…

Антикварлар, антиквариат кітаптары мен антиквариаттар

Көптеген еуропалық тілдерде "антиквар" (немесе оған балама) сөзі қазіргі заманда сирек кездесетін және көне антикварлық кітаптарды саудалайтын немесе жинақтайтын, немесе жалпы алғанда антикварлық заттарды саудалайтын немесе жинақтайтын адамды білдіреді. Алайда, ағылшын тілінде "антикварлық кітап" және "антикварлық кітап сатушы" терминдері кеңінен қолданылса да, "антиквар" және "антиквар" сөздері бұл мағынаны өте сирек береді. Антиквар – бұл негізінен көне кітаптарды, құжаттарды, артефакттарды немесе ескерткіштерді зерттейтін адам. Көптеген антикварлар өз зерттеулерін толықтыру үшін кең ауқымды жеке коллекциялар құрады, бірақ одан да көп антикварлар мұндай коллекциялар құрмайды; сондай-ақ, көптеген кітап немесе антиквариат коллекционерлері өздерін антикварлар деп санамайды (немесе олар антикварлар деп есептелмейді).

Бейшара байланыстар

Антикварлар көбінесе өлімге, шіруге және сәнсіз нәрселерге денсаусыздандыратын қызығушылық танытады, ал олардың түсініксіз және құпия мәліметтерге назар аударғаны олардың қазіргі өмірдің шынайылығы мен практикалық жағдайларын да, тарихтың кең ағымдарын да білмейтінін көрсетеді. Осы себептерге байланысты олар жиі мазаққа ұшырайды. Антиквар Джон Эрлдің 1628 жылғы «Микрокосмографиясында» («Ол – қартайғанға ғашық, әжімге және барлық нәрсені (голландықтар ірімшікті қалай жасайтынындай) көбелекті және құрт жегенді жақсы көретін табиғи емес аурумен ауырған адам»), Жан Симеон Шарденнің «Le Singe Antiquaire» суретінде (1726 ж.), сэр Уолтер Скотттың «Антиквар» романында (1816 ж.), Томас Роландсонның карикатураларында және тағы да басқа көптеген жерлерде сатираланды. 1698 жылғы «Ежелгі және қазіргі заманғы жаргон терминдерінің сөздігі» антиквариатты «Ескі монеталар, тастар және жазулар, құрт жеген жазбалар мен көне қолжазбалар туралы білгір сыншы, сондай-ақ реликвияларға, қираған жерлерге, ескі әдет-ғұрыптар мен модаларға құмарлықпен және соқырлықпен бой ұсынатын адам» деп анықтайды. Джон Донн өзінің «Эпиграммаларында» «Антиквар» туралы былай деп жазды: «Егер ол зерттеуінде барлық ескі, жат нәрселерді іліп қоюға осылай мұқият болса, әйелі сақ болсын». Сөздің мәні қазіргі заманғы техникалық ерекшеліктерге құмар адамдарды білдіретін «nerd», «trainspotter» немесе «anorak» сияқты терминдерге жақын. Антикварлардың көптеген қызығушылықтарын бөліскен сарапшы Хорас Уолполл, десе де, мәдени мұраларды зерттеу таңдамалы болуы және дәм мен эстетикамен негізделгенін баса айтты. Ол Антикварлар қоғамының жан-жақты және эклектикалық көзқарасына және олардың алғашқы өткенге деген қызығушылығына наразылық білдірді. 1778 жылы ол былай деп жазды:

«Өмір үшін тарихты пайдалану мен зиянды пайдалану туралы» эссесінде философ Фридрих Ницше өзінің «Уақтылы емес ойлар» еңбегінен тарихтың үш түрін қарастырады. Солардың бірі – «антикварлық тарих», ол өткен мен қазіргі арасындағы шығармашылық байланыстың жоқтығын көрсететін объективтендірілген тарихшылық. Ницшенің тарих философиясы ХХ ғасырдағы сындық тарихқа елеулі әсер етті. 1956 жылы К. Р. Чейни былай деп жазды: «Қазіргі кезде біз осы деңгейге жеттік, онда 'антиквар' сөзі әрқашан жоғары бағаланбайды, ал 'антикварлық' термині дерлік қорлау сөзі болып саналады». 1990 жылы Арнольдо Момильяно антиквариатты «тарихи фактілерге қызығушылық танытқан, бірақ тарихқа қызығушылық танытпаған адам» деп анықтады. Кәсіби тарихшылар әлі де жиі «антиквар» терминін қарапайым немесе маңызсыз фактілерді тіркеумен ғана айналысатын және олардың кең мағыналарын қарастырмайтын немесе ешқандай тұжырымға келмейтін тарихи зерттеулерді білдіру үшін қорлау мағынасында қолданады. Термин кейде тарихи қайта құрушылар сияқты әуесқой тарихшылардың қызметіне де қолданылады, олар өткен дәуірлердің киім-кешектерін немесе материалдық мәдениетін қайта құруға мұқият көңіл бөледі, бірақ олар мәдени құндылықтарды және тарихи контексті жеткілікті түсінбейді деп саналады.

Лондондық қоғамдар

1586 жылы Лондон қаласында антикварлық қызығушылықты талқылау үшін Антикварлар колледжі (немесе қоғамы) құрылды. Оның мүшелеріне Уильям Камден, сэр Роберт Коттон, Джон Стоу, Уильям Ламбард, Ричард Кэрью және басқалар кірді. Бұл ұйым 1604 жылға дейін болды, содан кейін оның мақсаттары саяси екендігіне күдік туып, король Джеймс I оны таратып жіберді. Олардың мәжілістерінде оқылған материалдар Коттонның жинағында сақталған, ал Томас Херн оларды 1720 жылы «Қызықты әңгімелер жинағы» деген атпен жариялады, екінші басылымы 1771 жылы шықты. 1707 жылы бірқатар ағылшын антикварилері өздерінің хоббилерін талқылау үшін жүйелі түрде кездесулер өткізе бастады, ал 1717 жылы Антикварлар қоғамы ресми түрде қайта құрылды және 1751 жылы король Георг II-ден жарғы алды. 1780 жылы король Георг III қоғамға Сомерсет Хауста орын берді, ал 1874 жылы ол Пикадиллидегі Берлингтон Хаустағы қазіргі орнына көшті. Қоғамға жиырма мүшеден тұратын кеңес және Британ мұражайының қамқоршысы болып табылатын президент басшылық етті. Бұл мекеме халықаралық деңгейде ерте (1876 жылға дейінгі) американдық баспа материалдарын сақтау және зерттеу кітапханасы ретінде танылды. Данияда 1825 жылы Копенгагенде Kongelige Nordiske Oldskriftselskab (Солтүстік антиквариаттардың Корольдік қоғамы, сондай-ақ La Société Royale des Antiquaires du Nord деп те аталады) құрылды. Германияда 1852 жылы Gesamtverein der Deutschen Geschichts- und Altertumsvereine құрылды. Сонымен қатар, көптеген жергілікті тарихи және археологиялық қоғамдар өздерінің атауларында «антиквар» сөзін пайдаланды. Олардың ішінде 1840 жылы құрылған Кембридж антикварлық қоғамы, 1883 жылы құрылған Ланкашир және Чешир антикварлық қоғамы, 1884 жылы Бристольде құрылған Клифтон антикварлық клубы, 1922 жылы құрылған Оркни антикварлық қоғамы және 1919 жылы Массачусетс штатының Плимут қаласында құрылған Плимут антикварлық қоғамы бар.