Кіріспе
Кентукки өзені – АҚШ-тың Кентукки штатында орналасқан Огайо өзенінің 418 км ұзындықтағы саласы. Өзен және оның салалары штаттың орталық аймағының көп бөлігін кесіп өтеді, оның жоғарғы ағысы Камберленд тауларындағы көмір өндіру аймақтарынан, ал төменгі ағысы штаттың солтүстік-орталық бөлігіндегі Блюграсс аймағынан өтеді. Оның су жиналатын алабы шамамен 7000 шаршы миль (18 130 км²) құрайды. Кентукки штатының халқының шамамен алтыдан бір бөлігін ауыз сумен қамтамасыз етеді. Өзенде енді Франкфурт қаласындағы 4-ші шлюзден жоғары жүзуге болмайды. 5–14 шлюздердің жоғарғы шлюз қақпаларының артына бөгет құрылымдарының ең әлсіз жерін нығайту үшін бетон қабырғалар құйылды. Барлық 14 бөгет қазір мемлекеттік басқарудағы Кентукки өзені басқармасының қарауында. Бүгінгі таңда құлыптардың басты маңызы – Лексингтон қаласына өзеннен ауыз су алуға мүмкіндік беретін су қоймасын сақтау. Лексингтон айманында жыл сайын мол жауын-шашын болғанымен, аймақтың әктас карст геологиясы салдарынан табиғи жер бетіндегі су көздері өте аз. Винчестер, Биттивилл, Ирвин, Ричмонд, Ланкастер, Николасвилл, Харродсбург, Уилмор, Версаль, Лоуренсбург және Франкфурт қалалары да өздерінің қалалық сумен жабдықтау үшін өзеннен су алады. Шамамен 700 000-нан астам адамның суға тәуелді екені есептеледі.
The Kentucky River is a tributary of the Ohio River, 260 mile (418 km) long, in the U. S. Commonwealth of Kentucky. The river and its tributaries drain much of the central region of the state, with its upper course passing through the coal mining regions of the Cumberland Mountains, and its lower course passing through the Bluegrass region in the north central part of the state. Its watershed encompasses about 7000 square miles (18,130 km2). It supplies drinking water to about one sixth of the population of the Commonwealth of Kentucky. The river is no longer navigable above Lock 4 at Frankfort. Concrete bulkheads have been poured behind the upper lock gates of Locks 5–14 to strengthen the weakest link in the dam structures. All 14 dams are now under the management of the state run Kentucky River Authority. The primary importance of the locks today is to maintain a pool that allows the city of Lexington to draw its drinking water from the river. Although the Lexington area receives well over of precipitation annually, the limestone karst geology of that area results in surprisingly little natural surface water to be found in the region. Winchester, Beattyville, Irvine, Richmond, Lancaster, Nicholasville, Harrodsburg, Wilmore, Versailles, Lawrenceburg, and Frankfort also draw water from the river for their municipal water supplies. It is estimated that more than 700,000 people depend on the river for water.
Сипаттама
Кентукки өзенінің негізгі арнасы Шығыс Кентуккиде, Ли окруғындағы Беаттивилл маңында Солтүстік, Орта және Оңтүстік салаларының (олар туралы толығырақ #Forks бөлімінде) қосылуымен қалыптасады. Өзен көбінесе солтүстік-батысқа қарай ағады, таулар арқылы өте қисық жолмен, Дэниел Бун ұлттық орманнан өтіп, Ирвин мен Бунсборо қалаларынан ағып өтеді, оңтүстік-батысқа қарай Лексингтонның оңтүстігінен өтеді, содан кейін Франкфурт арқылы солтүстікке қарай ағады. Ол Керроллтон қаласында Огайо өзенімен қосылады. Бунсбородан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 15 миль (24 км) қашықтықта Кентукки өзеніне Қызыл өзен құяды. Бунсбородан батысқа қарай шамамен 20 миль (32 км) жерде Сильвер Крик өзені қосылады. Жоғары көпірде Дикс өзені қосылады. Франкфуртта Бенсон сағасы қосылады; бұл қосылған жер Кентуккидің алғашқы үш округінің қиылысы болған. Монтерейде, Франкфурттан солтүстікке қарай шамамен 10 миль (16 км) жерде, Ішкі Блюграсс аймағының көп бөлігін суға ағызатын Элкхорн сағасы қосылады. Мэдисон округындағы Клейс-Ферри мен Франкфурт арасында өзен Кентукки өзенінің Палисадасы арқылы өтеді, бұл шамамен 100 миль (161 км) ұзындықтағы биік тік жарлардың тізбегі.
Шеңберлер
Кентукки өзенінің үш негізгі саласы бар: Солтүстік, Орта және Оңтүстік салалары. Орта және Солтүстік салалары Біттивилл қаласының жоғары жағында бірігіп, Кентукки өзенін құрайды, ал ол өз кезегінде Біттивиллдің төмен жағында Оңтүстік саласымен қосылады. Солтүстік және Орта салаларының қосылған жері мен Оңтүстік саласының қосылған жері арасындағы аймақ жергілікті жерде "Үш сала аймағы" деп аталады. Олардың арасында үш саланың 11 456 км² Шығыс Кентукки көмір алабының орталық бөлігінің шамамен 3/5 бөлігін суға толыдырады. Солтүстік Кентукки өзенінің ұзындығы шамамен 270 км. Орта Кентукки өзенінің ұзындығы шамамен 169 км. Оңтүстік Кентукки өзенінің ұзындығы шамамен 72 км.
Су тасқыны
Кентукки өзенінің бүкіл бассейні жиі су тасқынына ұшырайды, себебі жауын-шашын көп болады. Оның көптеген салаларының жағалаулары тік болғандықтан, су тасқыны көбінесе өзен арналарында орналасқан ғимараттарға, қалаларға және жолдарға зиян келтіреді. Аймақтың физикалық және адамдық географиясы терең, тар өзен аңғарларынан және салыстырмалы түрде тар су тасқыны жазықтарынан тұрады, олардың бойында көптеген жолдар, теміржол желілері, үйлер мен кәсіпорындар салынған. Аймақтың тасты жері жаңбыр суын топыраққа сіңірудің орнына, көптеген уақытша арналарға ағызып, олар тұрақты өзендерді толықтырады. Бұл аймақтағы құрылыстардың көп бөлігі арналардың жанында орналасқан, сондықтан зиян көбінесе ауылшаруашылық емес, оларға тиеді. Кентукки өзеніндегі су тасқыны туралы жазбалар 1800 жылдардың басынан басталады. Швейцариядан келген иммигрант және шлюз сақшысы Франк Вурц 1867 жылдан бастап су тасқындарын тіркеп, жергілікті шаруалармен сөйлесіп, одан бұрынғы су тасқындары туралы білуге тырысты. Олар оған 1817, 1832, 1847 және 1854 жылдардағы су тасқындары туралы айтты. Вурц 1867, 1880 және 1883 жылдардағы су тасқындарын тіркеді, ол 1847 жылғы су тасқынының ең жоғары деңгейінен бес футқа жоғары болғанын мәлімдеді. 1883 жылғы су тасқыны оның бекетін шайып кетті. 1919 жылдың 1 қаңтарында Франкфуртта су деңгейі 10 сағатта 3 метрге көтеріліп, өзен бойындағы көптеген кіші қалаларға зиян келтірді. Сол жылдың қараша айында Франкфуртта су деңгейі бір сағатта 3 футқа көтерілді. 1920 жылы су тасқыны Франкфурт қаласындағы кәріздердің бітелуіне себеп болды. 1924 жылдың басында және 1926 жылдың желтоқсанының соңында да ірі су тасқыны болды. 1927 жылы Кентукки мен Оңтүстік штаттарында су тасқыны болды, ол Кентукки өзенінің бассейнінде, Неон, Уайтсбург және Хазард сияқты елді мекендерде кең ауқымды зиян келтірді. Жүздеген адамдар үйлерінен қашуға мәжбүр болды.
1930-шы жылдардағы су тасқыны саясаты
1930 жылдары экономикалық депрессиядан зардап шеккен аймақ бірнеше су тасқынына тап болды, соның ішінде 1936 жылы аса ауыр апат болды. Сол жылы Огайо өзені тасып, Кентуккидің төменгі бөлігіне жетіп кірді. Су деңгейі 13 метрге жетіп, Франкфурттың жартысын су басып, Ескі Штаттық Капитолийді толығымен оқшаулады. Огайо аңғарының 31 080 шаршы километрі суға батты. 1937 жылғы су тасқыны, суық ауа райының салдарынан, халық арасында наразылық тудырды. Франкфурттағы Кентукки штатының түзету мекемесінде су қабырғаларға дейін 2 метрге көтерілді. Төменгі қабаттағы тұтқындар бір қабатқа көтерілген кезде нәсілдік шиеленіс күшейді. 24 тұтқын қашуға тырысты, бірақ ескерту оғы аталғаннан кейін тек біреуі ғана қашып кетті. Түрмеде таза су мен азық-түлік қалмағандықтан, билік 2900 тұтқынды түрмеге жақын төбедегі "ақыл-жарық кемістігі барлар институтына" көшірді. Уақытша тұрғын үйлер салу үшін шеберлер шақырылды. Түрмедегі тәртіпсіздіктерге байланысты Ұлттық гвардия уақытша түрмені күзетуге жіберілді. Қауіпті деп саналған тұтқындар Лоренсбург пен Лексингтонға жіберілді. Губернатор Хэппи Чандлер ЛаГранж қаласында жаңа түзету мекемесінің салынуын қолдады. Халық су тасқынының салдарымен күресіп жатқанда, Кентукки Коммуналдық Қызметтер Дикс бөгетінің ағызу шлюздерін ашты, бұл су тасқынының биіктігін арттырды. Шлюздер жабылғаннан кейін су деңгейі тағы да 1 метрге көтерілді. Мерсер округінде Вудфорд жағалауына жалғасқан паром суға кетіп, орнына жаңасы қойылған жоқ. 1939 жылы Хазардағы су тасқыны 1937 жылғы су тасқынынан сәл жоғары болды. Кентукки өзенінің су алабында тұратын халық федералдық үкіметтен су тасқындарын бақылауды күшейтуді талап етті. Кентукки Гидроэлектрлік компаниясы 1925 жылдан бастап Оңтүстік саласында Бунивиллден 2 километр жоғары орналасқан 49 метрлік бөгет салуды ұсынды. Бірақ көптеген адамдар түрлі себептермен оған қарсылық көрсетті. Бөгет су қоймасын құрып, Оңтүстік саласын 45 километрге дейін толтыратын еді. 1939 жылы президент Франклин Рузвельт 1938 жылғы Тасқынды Бақылау Заңына қол қойды, ол АҚШ Армиясының Инженерлік корпусына көптеген бөгеттер мен су қоймаларын салуға немесе зерттеуге рұқсат берді. Кентукки өзенінің су алабында тек екі шағын көл – Карр Форк және Бакхорн құрылды. Ең көп дау тудырған жоба – Қызыл өзен бөгеті, ол өзеннің көркем шатқалын суға батыратын еді, ақырында 1975 жылы тоқтатылды. Сол кезде көптеген адамдар мұндай бөгеттердің қоршаған ортаға және жануарлар мен өсімдіктер әлеміне тигізетін зиянын түсінді және оларды қолдауға дайын болмады.
1957 жылдың қаңтар-ақпаны
Кентукки өзенінің бассейні, оның ішінде үш саласы және олардың салалары, 1957 жылдың қаңтар және ақпан айларында ауыр су тасқынына ұшырады. Бірақ бұл Солтүстік саласында (және оның саласы Трудсом Крик), Оңтүстік саласының Гуз Крик саласында, және Карр Форк тасқыны бұрынғы рекордтық деңгейден аспады, себебі оларда бұрын жергілікті су тасқындары болған. 1957 жылғы су тасқыны Кентукки өзенін ғана емес, сонымен қатар Үлкен Санди өзенін, Камберленд өзенін және Теннесси өзенін де қамтыды. Кентукки өзені бассейніндегі зиянның жалпы сомасы 15 миллион долларға бағаланды, ал Кентукки штаты бойынша – 52 миллион доллар. Су тасқыны оңтүстік-батыс Батыс Вирджиния, батыс Вирджиния және солтүстік-шығыс Теннесси штаттарына да әсер етті, бірақ Кентукки штаты ең көп зардап шекті. Бұл, жоғарыда айтылғандай, аймақтың физикалық-географиялық ерекшеліктеріне байланысты болды. Су тасқынына бір апта бұрын ауыр жаңбыр жауған, жер қанықты, өзендер орташа деңгейге дейін толған, ал 27 қаңтардан 2 ақпанға дейін жаңбыр жауды. Кентукки штатындағы су тасқыны кезіндегі ең көп жауын-шашын Пайквилл-Хейси аймағында тіркелді, ал су тасқыны аймағының көп бөлігінде және Ортаңғы саланың бастауында жауын-шашын мөлшері жоғары болды. Кентукки өзенінің үш саласындағы ең жоғары су деңгейі осы кезде өлшенді. Байланыс жүйесі бұзылғандықтан, су тасқыны туралы ерте ескертулер болған жоқ. Шамамен 7700 телефон және 103 қашықтықтан қосылатын телефон желісі істен шықты. Көптеген адамдар мүлкін алып кетуге уақыт таппай, үйлерін жедел эвакуациялауға мәжбүр болды. Су көздері ластанды, табиғи газбен жабдықтау тоқтатылды, бұл тамақ пісіруді қиындатты, сондай-ақ адамдардың үйлеріндегі және жергілікті дүкендердегі азық-түлік қорына келген зияннан азық-түлік тапшылығы туды. Президент Эйзенхауэр аймақты апат аймағы деп жариялады. Қызыл Крест, федералды және штаттық үкіметтермен бірге көмек көрсетуге келген бірнеше көмек ұйымдарының бірі, 597 үйдің қирағанын, тағы 2932 үйдің ауыр зақымдануын және тағы 8740 үйдің жеңіл зақымдануын хабарлады. Тоғыз адам қаза тапты. Бірнеше ауылдық мектеп ғимараттары толығымен қирады, ал көптеген мектептер зақымдалғандықтан немесе көлік байланысының бұзылуына байланысты жабылды. Мектептерге келген ең көп шығын Хазардтағы мемлекеттік кәсіптік мектепте (37300 доллар) тіркелді, ал Перри округінің қалған бөлігінде басқа мектептерге 85000 доллар, ал Флойд округіндегі мектептерге 308000 доллар зиян келді. Жолдардың зақымдануы көмек көрсетуді қиындатты, АҚШ армиясы Лондонға 14 тікұшақ жіберіп, көмек тасымалдауды ұйымдастырды. Шамамен 900 шахта және өндіріс кәсіпорны, сондай-ақ Перри, Летчер, Флойд және Пайк округтеріндегі көмір шахталарының 90%-ы жабылды. Өзендердің қарсы жағалауларындағы тұрғын үйлерге қол жеткізуді қамтамасыз ететін 96 кабельдік аспалы жаяу жүргінші көпірлері қирады.
Демалыс
Өзенде тамаша балық аулау мүмкіндігі бар. Кентукки штатында ұсталған ең ірі алтын көз 2001 жылы Кентукки өзенінде, ал штатының рекордтық бас карпы 2020 жылы сонда ұсталған.