Кіріспе

Корей діни жетекшісі (1861–1922)

Сон Бён Хи (хангул=손병희; 8 сәуір 1861 – 19 мамыр 1922) – корей діни қайраткері және тәуелсіздік үшін күрескен белсенді. Оның діни есімі Уям. Ол 1860–1864 жылдары құрылған, корей халқының өзіндік діни қозғалысы – Донхақтың үшінші жетекшісі болды. Донхақтың негізін қалаушы Чхё Чжу (діни есімі Су Ун) және екінші жетекшісі Чхё Сихён (діни есімі Хаевол) екеуі де өлім жазасына кесілді. Сонның ұстазы және ізбасары Хаевол 1894 жылғы шаруалар көтерілісіне (Донхак шаруалар төңкерісі) қатысы бар болды және 1898 жылы осы көтеріліспен байланысты жазаланды. Содан кейін Сон Донхақтың жетекшілігін қабылдады, бірақ 1901 жылғы наурыз айында Жапонияға қашуға мәжбүр болды. Оған інісі және бас лейтенанты И Ён Гу еріп жүрді. Жапонияда Сон Мэйдзи реставрациясынан кейін жапондықтар қабылдаған қазіргі заманғы батыс үлгілерін зерттеді. Осыған дейін Донхак Кореядағы жаңғыруға және шетелдік араласуға қарсы болған. Сон бұл көзқарастан бас тартып, жаңғыруды қабылдады және осы мақсатқа жету үшін Жапониядан көмек алуға тырысты. 1902 жылы ол Иді Кореяға байланысшы ретінде жіберді. Сонның басшылығымен И «Цзюньнифоэ» (Чуннифоэ – «бейтараптық қоғамы») саяси ұйымын құрды, кейін ол «Цзиньбохоэ» (Чинбохоэ – «жаңару қоғамы») деп қайта құрылды. «Цзиньбохоэ» ұйымының ең маңызды ісі – корей ерлерінің дәстүрлі өрімдерін қырқу рәсімдерін ұйымдастыру болды. Білім беру арқылы жаңғырту олардың басты мақсаты еді. Сонымен қатар, олардың паназиялық көзқарасы «Цзиньбохоэ» еріктілерін орыс-жапон соғысында жапондықтарға көмектесуге, әсіресе әскерлерді жеткізу үшін теміржол салуға шақырды. И тіпті Жапониядан Корея істерін өз қолына алуын сұрады, себебі бұл шара уақытша және Кореяға пайдалы болады деп ойлады. Бірақ, Жапония Кореяны өзінің протектораты ретінде мойындағаннан кейін, Сон Донхақтың жапондық тәуелділіктен алыстатуын бастады. 1905 жылдың 1 желтоқсанында Сон Донхақты «Чэондогё» (Ch'ŏndogyo – «Аспан жолының діні») деп атады. Ол оны жаңғырту және Аспанның/Құдайдың адамзаттағы ұлықтығы туралы діни ұғымдарды кеңейту үшін нақты қадамдар жасады. 1906 жылдың қыркүйегінде ол Иді діннен шығарды, ол «Сичжонгё» (Сич'онгё – «Аспанға қызмет ету діні») деп аталатын Донхақтың тағы бір тармағын құрды. 1910 жылы Жапония Кореяны аннексиялады. Жапон үкімшілігі қаталдаған сайын корейлердің жағдайды көтере алмайтыны сезілді. Соңында 1919 жылы корей тәуелсіздігін талап ететін жаппай демонстрация ұйымдастырылды, оның алдында «Чэондогё», христиан және будда дін өкілдері тұрды. Тәуелсіздік декларациясы жазылды және Сон оған бірінші болып қол қойды. Демонстрацияда декларацияны оқығаннан кейін ол өз еркімен тұтқындалды. Наразылықтың алғашқы кезеңі бейбіт болғанымен, ол қанаушылыққа ұшырады және жапондықтар тарапынан қатыгездікпен басылды. Сон түрмеде ауырып, босатылды. Ол 1922 жылы өз үйінде қайтыс болды.

Ерте өмір

Сон 1861 жылдың 8 сәуірінде Чосон провинциясының Чунчхон провинциясының Чунчжу қаласында дүниеге келді. Ол кіші лауазымды адамның кәнизағының ұлы болғандықтан, мемлекеттік қызметке үміткер бола алмады. Дегенмен, білім алу мүмкіндігіне ие болды. Оны Донгхақпен туысы, уағыздаушы таныстырды, ол 1881 немесе 1882 жылы оған қосылды. Жаңа дінге адал қызмет етіп, 21 таңбадан тұратын Джумун сиқырлы сөздерін жиі қайталап оқыды. Ол Хаеволмен танысып, онымен 49 күндік рухани сапарға шықты. Хаевол Сонның әпкесіне үйленгенімен, оның байланысы күшті болды, себебі Хаеволдың бірінші әйелі қайтыс болғаннан кейін олар үйленді. Cheondogyo сайтында Сонның адалдығы туралы былай делінген: "Донгхаққа қосылғаннан кейін, ESon Sungsa күніне отыз мың рет 'Елу бір' өлеңін оқып, жаттап үйренді. Осылайша сиқырды оқығаннан бөлек, бос уақытында күн сайын сабаннан сандал тоқыды. Ол Чеонгжудағы бес күндік базарға барып, осы сандалдарды сатты. Ол осылайша үш жыл өмір сүрді". Осы кезеңнен кейін Сон Хаеволдың шәкірті болып, зерттеумен айналысатын өмірге енді. Жоғарыда айтылғандай, "Джинбохэ" ұйымының негізгі принциптерінің бірі Жапонияға көмек көрсету болды. 1903 жылы Корея үкіметінен Ресей жақтастарын ығыстыру жоспары жасалды. Донгхақ мүшелері саудагерлер кейпінде Кореяға кіретін жапон сарбаздарын бастап жүретін. Содан кейін Донгхақ пен жапондықтар Сеулге бірлесіп шабуыл жасайтын. Сонның ағасы жапон генералымен, штаб бастығының орынбасарымен кездесіп, идеяны ынтамен қолдады. Алайда, ағасы мен генералдың күтпеген жерден қайтыс болуына байланысты жоспар орындалмады. Карл Янг осы оқиғаға қатысты былай деді: "[Бұл] Сон және оның корей реформатор достары корей үкіметін құлату үшін жапондықтармен сөз байласып, жоспар құруға келіскені таңқаларлық көрінуі мүмкін. Алайда, корей үкіметінде өзгерістерді қалайтындар көбінесе Корея үшін үлгі ретінде Жапонияның Мейдзи реформасын қарастырды және бұл реформаторларды өздерінің көзқарастарын іске асыру үшін жапондық көмекке жүгінуге итермеледі". 1903 жылы Сон өзінің жаңа реформалық идеяларын "Үш соғыстың теориясы" (Samjonnon) және "Дінаятты түсіндіру есесі" (Myongnijon) деп аталатын екі мақаласында жинақтады. Бұл еңбектер Донгхак/Чеондогё канонына енгізілді. "Мённиджонда" Донгхақтың "саяси және рухани екі майданда күресуі керек" деген тұжырым келтірілген. Бұл күрес Донгхақ ілімінде халықтың рухани жағынан ағартуымен басталуы керек. Ол сондай-ақ ұлттық діннің маңыздылығын атап өтті: "Әлемдегі әрбір ел діни ағартушылықты қорғайды, халқын қорғайды және оларға кәсіп үйретеді, елдерін Тай таулары сияқты қауіпсіз етеді [Қытайда]". Юми Мунның қорытындысында: "Егер халық Батыс елдерінің әскери күшін бірден жеңе алмаса да, олар рухани үстемдікке ұмтылу арқылы және индустрияландыру арқылы экономикалық күш жинақтау арқылы Батыспен бәсекелесе алады". Сон бұл күресті "Біз, азиялықтар" және "Біздің азиялық жеріміз" деген терминдер арқылы білдірілген жалпыазиялық күш ретінде қарастырды. 1904-1905 жылдары орыс-жапон соғысы басталғанда, Сон жапон үкіметінің соғыс күш-жігеріне көмектесу үшін 10 000 вон берді. Cheondogyo тарихында: "Бұл ақша ақ нәсілді қуып шығу үшін күрескен сары нәсілді қолдаудың белгісі болды". Джинбохое құрылған кезде жапондықтар Ильджинхое (Алдығу қоғамы немесе Біртұтас қоғамда алға басу) деп аталатын басқа реформа ұйымын қолдады. Екі қоғамның да мақсаттары ұқсас болды, бірақ соңғысы жапондықтар үшін көбірек жұмыс істеді және жапон билігінің қорғауында болды. Ілчинхое негізінен элитадан құралған және Сеулде орналасқан. Джинбохое негізінен төменгі санаттағы адамдардан құралған және провинцияларда орналасқан. Әр ұйымның басшылары өзара ынтымақтастық жасаудың тиімді екенін түсінді, ал бұл ынтымақтастық олардың 1904 жылдың желтоқсан айының басында бірігуіне әкелді. И провинциялық ассамблеяның төрағасы болды. Бұл әрекеттесудің нәтижесінде Ильчинхое елдегі ең ірі халықтық ұйымға айналды. Оның негізгі қызметі білім беруді, экономикалық дамуды, халық құқықтарын қорғауды және орыс-жапон соғысында жапондықтарға көмек көрсетуді қамтиды. Соңғылардың ең жақсы мысалы - үш мың еріктілердің әскерилердің қозғалысын жеңілдету үшін темір жол салу кезінде қосқан үлесі. Алайда, Ильчинхоедің жапондықтармен ынтымақтастығы арта түсуі оның Кореядағы жапондықтардың болуына қарсылық білдіргендердің, әсіресе Уйбёнг немесе Әділ әскерлерінің мүшелерінің нысанасына айналуына себеп болды. Әділ әскерлері сарбаздардан, шаруалардан және неоконфуциандық көзқарасы бар консервативті ғалымдардан құралған. Олар 1904 және 1905 жылдары Ильчинхоеге шабуылдар жасады. Жауап ретінде Ильчинхое өздігінен қорғану жасақтарын құрды және жапондықтардан қорғану үшін оларға жақындады. Сон сол кезде Жапонияда болды, бірақ Джинбохое мен Ильчинхоедің бірігуіне оның келісімі болған болуы керек, кемінде бастапқыда.

Ресей-жапон соғысы

Жапония орыс-жапон соғысында жеңіске жеткеннен кейін Ресей Кореядағы жапондық үстемдікті мойындады. Басқа елдер, соның ішінде АҚШ та, кем дегенде, жасырын түрде соған еліктеді. Сол кезде И мен Ильчинхо Кореяны Жапонияның протектораты болуға шақырды. И Ильчинхо мен өзінің билігі мен ықпалын сақтап қалу үшін және Ильчинхо күн тәртібін жүзеге асыруға көмектесу үшін осылай істеген болуы мүмкін. Идің бұл әрекеті Сонды қатты таң қалдырды және ол оны Жапонияға түсіндіріп беру үшін шақырды. И өз әрекетінен бас тартпады және протекторат мәртебесі корей ұлтына пайда әкелетінін айтты. Протекторат мәртебесінің тартымдылығы – Жапония Кореяны жаңғыртуға көмектесіп, кейін тәуелсіздік беруі еді. 1905 жылдың 17 қарашасында Жапония Кореяны Жапон протектораты етіп алған 1905 жылғы Жапония-Корея келісімшартына қол қоюға мәжбүр етті. Оның заңдылығы күмәнді. Карл Янгтың айтуынша, [Сонның] саясаты Корея істерін жапондық бақылауға емес, Жапониямен одақтасуға бағытталған. Ол өзін сатқын сезінген шығар, сондықтан осы уақыттан бастап олардан бірте-бірте алыстап кетті. Өзінің басшылығын қайтару және Донгхақты Ильчинхо мен оның жапондық байланысынан алыстату үшін Сон оны 1905 жылдың 1 желтоқсанында Чхондогё (Аспан жолының діні) деп атады. Жаңа атау оның діни мәртебесін күшейтіп, бұрынғы саяси белсенділігін азайта түсті. Бұл өзгеріс Жапонияның дін бостандығы саясаты бойынша заңмен қорғауға мүмкіндік берді. Алайда, ол сол сәтте И мен оның ізбасарларынан толығымен бөліне алмады. Идің көптеген ізбасарлары Донгхак басшылары болғандықтан, тікелей үзіліс олардың дезертирлеуіне әкелуі мүмкін еді. 1906 жылдың ақпанында Чхондогё конституциясы жарияланғанда, Иге орталық штаб-пәтерде басшылық лауазым берілді. 1906 жылдың қаңтарында Сон Чхондогёны жеке бақылау үшін Кореяға оралды. Ол Пусанға жетіп, 40 мың адаммен қарсы алынды. Сеулде оны 80 мың адам қарсы алды. Кореяға келген соң, ол Чхондогё әкімшілік құрылымын қайта ұйымдастырды. Конституция немесе жарғы ақпан айында міндетті деп жарияланды. Бұл 41 беттік құжат «Чхондогё Дэхён» (Чхондогё Тэхон, Аспан жолы дінінің жарғысы) деп аталды. Карл Янг жарғыда қамтылған басқару мен жауапкершілікті ұйымдық кестеде түйіндеді. Ең жоғары орнында Тэдоджу (Ұлы жолдың жетекшісі) тұрды, бұл лауазымды Сон атқарды. Әкімшілік және доктриналық кеңсеге Хэйвольдің Самамның бұрынғы мүшесі және сол кезде түрмеден босатылған Ким Ён Гук төрағалық етті. И Ён Гуге төрт мүшелі кеңесшілер бюросының мүшесі болып тағайындалды. Жарғыда штаб-пәтер Сеулде орналасатыны, яғни ұлттық билік орталығына жақын болатыны көрсетілген. Джордж Калландер былай деп жазды: "[Сонның] басшылығымен шіркеу басшылары енді таулардың терең жерлеріне немесе будда ғибадатханаларына жасырынбайды, мемлекетке қиындық туғызбайды немесе шетелдік қауымдарды немесе үкіметтерді алаңдатпайды. Керісінше, олар әлеуметтік және саяси өмірге тартылды". Сон Иге Чхондогё басшылығында маңызды орын бергенімен, Идің Ильчинхомен байланысы үлкен мәселеге айналды. Ильчинхо өзінің жаңғырту саясатымен келіспегендерді мазалап, оған толық келіспеген саясаткерлерге қарсы жағымсыз үгіт-насихат жүргізді. Чхондогёның онымен байланысты деп саналуы қоғамдық қарым-қатынастардағы апатқа айналды және тіпті Әділ әскерлердің оған қарсы зорлық шабуылдарына әкелді. Сон Чхондогёдағы Идің ықпалын азайтатын бірқатар шаралар қабылдады және 1906 жылдың қыркүйегінде оны шіркеуден шығарды. Сол кездегі Сонның жазбалары негізін қалаушы Су Ун, таңдалған екінші басшы Хаевол және өзінен бастап нақты ұрпақ бар екенін атап көрсетті. Бұл кезеңдегі Чхондогё ілімінің мәтіні: "Ұлы Ұстаз Су Ун – Чхондогёның негізін қалаушы". Дегенмен, ол бұрынғы басшылар әзірлеген кейбір діни ұғымдарға баса назар аударды. Мысалы, аспан мен Құдай арасындағы шекара нашарлады. Ол: "Аспан – құдайлық" сияқты мәлімдемелерді қолданып, аспанға руханилық сыйлады. "Жалғыз рух болғандықтан, ол – жолдың бастауы". Аспан жолы – ең таза және адал". Оның аспан туралы түсінігі неоконфуциандықтан христиандыққа қарай өтті, бірақ мәтіндер "бұлыңғыр" айырмашылықтарды баса көрсетуге тырысты. Корейлер құдайлық тәртіпте ерекше орын алды; ол Жоғары Раб барлық адамдардың әкесі болғанымен, ол "біздің елімізді" жақсы көретінін айтты. Ол Су Унды "Жоғары Құдайдың баласы" деп сипаттады. Оның жазуы да теңгерімдік сипатқа ие болды. Су Унның жазбаларында шәкірттері жиі "әміршілер" деп аталатын болса, Сон "адамдар" деген жалпылама термин қолданды. Ол жоғары және төмен сыныптардың теңдігі бар екенін де айтты, бірақ олардың арасындағы айырмашылықты жоюды жақтамады. Христиандық қызметтерге ұқсас рәсімдер де қабылданды. Қызметтер сенбі күндері апта сайын өткізілді. Бұрын Донгхакқа қатысу рәсімдері әдетте айдың бірінші және он бесінші күндері тауларда өткізілетін, содан кейін ән салу мен билеу болып өтетін. Жаңа рәсімдер стандартизацияланды және шамандық элементтер алынып тасталды. Негізгі элементтерге Донгхак талисманының оқылуы, аспанның тазалығын көрсететін таза су толы ыдыс ұсыну және құрбан шалу кірді. Дұға сыртқы Құдайға бағытталмады, бірақ адам жүрегіндегі Құдайға/Аспанға жақындау үшін медитация болды.

1 наурыз қозғалысы

Протекторат кезеңінің бес жылында және тіпті 1910 жылы аннексиядан кейін де көптеген корейлер Жапонияның бақылауын қажетсіз деп қабылдады және Кореяның жаңғыруына мүмкіндік беретін уақытша жағдай ретінде қарастырды. Бірақ, Жапон үкімдігі қаталдап, икемсіздік танытқанда, корейлер наразылық білдіре бастады. Жапонияның дін бостандығы саясатымен қорғалған діни ұйымдар, Ilchinhoe сияқты саяси партияларға тыйым салынғандықтан, ұлтшылдық сезімдерді білдірудің маңызды арнасына айналды. Осы бағытта Чондогё және протестанттық топтар (пресвитериандар мен методистер) ерекше белсенділік танытты. Сон басшылығындағы Чондогё, билік оны жапондық деп есептегендіктен, жапондықтардың күдігін тудырмай, ұлттық позицияны қабылдай алды. Шетелдік миссионерлердің ынталандыруымен протестанттар батыстағы демократиялық идеалдарға ұқсас идеяларды таратуда болды. Олар шетелдік құлдықтағы Израиль балаларының бейнесін де пайдаланды. Буддистер де жапондықтардың оларды жапондық саясаттың құралы ретінде пайдалануға жасаған әрекеттеріне наразылық білдіргендіктен, ұлттық сезімдерге бой алдырды. Сол кездегі Бірінші дүниежүзілік соғыс зұлымдыққа қарсы дұрыс жорылға шабыт берген болуы мүмкін. Соғыстан кейін Париж бейбіт келісімдері мен Вудро Вильсонның «халықтардың өзін-өзі анықтау құқығы» философиясы маңызды ынталандырушы күштерге айналды. Сонның Чондогёсы қозғалысқа қаржылық көмек көрсетті және тәуелсіздік қозғалысы халықтық сипатта болуы және зорлық-зомбылықсыз өтуі керек деп талап етті. Тәуелсіздік декларациясына 33 діни лидер қол қойды, олардың 15-і Чондогё мүшелері болды. Сон олардың арасында ең танымал болды және бірінші болып қол қойды. 1919 жылдың 1 наурызында, жақында қайтыс болған император Годжонға аза тұту кезінде, Сеулдегі Пагода паркінде Тәуелсіздік декларациясы жарияланды – бұл 1 наурыз қозғалысы немесе Самил қозғалысы деп аталды. Сон декларацияны басқа қол қойғандардың алдында парктің жанындағы белгілі бір мейрамханада оқыды. Бұл орын зорлық-зомбылықтың алдын алу үшін таңдалды. Олар декларацияның бір данасын Жапонияның генерал-губернаторына жіберіп, полицияға телефон соғып, өздерінің не істегендерін және тұтқындалуды күтіп отырғанын хабарлады. Паркте бес-алты мың студентті қоса алғанда, көптеген адам жиналды. Бастапқыда наразылық бейбіт болды, бірақ кейін зорлық-зомбылыққа ұласты. Халық көшеге шығып, Кореяның тәуелсіздігін талап етіп демонстрация жасады. Бұл бүкіл елде тараған қозғалыстың бастауы болды, онда жергілікті жерлер мен әлеуметтік жағдайына қарамастан көптеген адамдар қатысты. Бірақ жапондықтар дереу полиция мен армиясын жұмылдырып, демонстрацияларды қатыгездікпен басып тастады. 7500-ден астам корейлер қаза тапты, 17000-ға жуық адам жарақат алды және 47000-ға жуық адам, Соны қоса алғанда, тұтқындалды. Түрмеде Сон ауырып, ақырында ауруына байланысты босатылды. Бірақ денсаулығы нашарлап, 1922 жылы Дундэмун қақпасының сыртындағы 상춘원 үйінде қайтыс болды.

Мұра

Сон Бьён Хи корей ұлтшылдығының символына айналды. Ол Тәуелсіздік паркінің кіреберісіндегі үлкен мүсінде бейнеленген (бұрынғы Сеулдің орталығындағы, Тәуелсіздік декларациясы жарияланған Пагода паркі). Дегенмен, Чондогёның ұлтшылдық жақтарына баса назар аудару оның дін ретіндегі ерекшелігін азайтып жібергендей. Оңтүстік кореялықтардың 1 пайызынан да аз Чондогёмен байланысты. 1998 жылғы үкіметтік деректерге сәйкес, осы қауымда шамамен 26 000 адам мүше болған. Тхэквондоның Эуи Ам нысаны Сон Бьён Хидің құрметіне, оның Эуи ам Сонг са деген құрметті лақабымен аталған.