Кіріспе

Химиялық қосылыс

Эрголин – әр түрлі алкалоидтардың құрамында кездесетін құрылымдық қаңқасы бар химиялық қосылыс, олар эрголин туындылары немесе эрголин алкалоидтары деп аталады. Эрголин алкалоидтары, соның ішінде эргин, алғаш рет ерготта сипатталған. Олардың кейбіреулері эргатизм ауруымен байланысты, ол құрысулы немесе гангреналық формада болуы мүмкін. Дегенмен, көптеген эрголин алкалоидтары клиникалық жағдайда пайдалы екені анықталды. Жылдық әлемдік ергота алкалоидтарының өндірісі 5000–8000 кг ергопептиндер және 10000–15000 кг лизергі қышқылы деп бағаланады, олар негізінен жартылай синтетикалық туындыларды жасау үшін қолданылады. Басқалары, мысалы, лизергиялық қышқыл диэтиламиді, LSD ретінде кеңінен танымал жартылай синтетикалық туынды, және Аргирея нервоза, Ипомея триколор және туысқан түрлерде табиғи түрде кездесетін эргин, белгілі психоделикалық заттар болып табылады.

Табиғи пайда болуы

Эрголин алкалоидтары төменгі саңырауқұлақтарда және кейбір гүлді өсімдіктерде кездеседі: мексикалық Turbina corymbosa және Convolvulaceae (таң шапағы) тұқымдасына жататын Ipomoea tricolor түрлері, олардың тұқымдары тиісінше "ololiuhqui" және "tlitliltzin" деп аталатын психоделикалық өсімдіктер ретінде белгілі. Тұқымдардағы басты алкалоидтар – эргин және оның оптикалық изомері изоэргин, сондай-ақ бірнеше лизергия қышқылының туындылары мен клавиндер аз мөлшерде кездеседі. Гавайиде өсетін Argyreia nervosa түрінде де ұқсас алкалоидтар бар. Психоделикалық әсерлерге эргин немесе изоэргин жауапты болуы мүмкін, бірақ бұл әлі дәлелденбеген. Convolvulaceae тұқымдасының өсімдіктеріндегі эрголин алкалоидтарының де саңырауқұлақтардан пайда болғаны болжамдалады. Ipomoea asarifolia (Convolvulaceae) өсімдігіндегі эрголин алкалоидтары, кейбір монокотиледонды өсімдіктердегі ергота алкалоидтары сияқты, тұқым арқылы берілетін эндофиттік клавиципитациялық саңырауқұлақтармен өндіріледі.

Тарих

Ерголин алкалоидтары алғаш рет арготтан – қара бидайды қоздырып, ерготизм немесе Сент-Энтони отын тудыратын саңырауқұлақтан бөлінді. Эрголин алкалоидтарының зиянды әсері туралы хабарлар 12 ғасырға дейін жетеді. Ерготтың емдік қолданылуының да ұзақ тарихы бар, осының нәтижесінде оның химиялық белсенділігін анықтауға әрекеттер жасалды. Оны қолдану туралы алғашқы мәліметтер 1582 жылға дейін барады, онда акушерлер аналық жатырдың күшті жирылуын тудыру үшін ерготтың аз дозалы препараттарын қолданды. Дегенмен, ергота алкалоидтарының өнеркәсіптік өндірісі 1918 жылға дейін басталмады, ол кезде Артур Столл ерготамин тартратын бөліп алуға патент алды, ал оны 1921 жылы Sandoz компаниясы сатты. 1930 жылы ерголин алкалоидтарының негізгі химиялық құрылымы анықталғаннан кейін синтетикалық туындыларды қарқынды зерттеу кезеңі басталды және ерголин алкалоидтарының өнеркәсіптік өндірісі күрт өсті, Sandoz 1950 жылға дейін олардың өндірісінде әлемдегі жетекші компания болып қала берді, содан кейін басқа бәсекелестер пайда болды. Синтез өнеркәсіптік қолданыс таппаса да, бұл салада үлкен қадам болды.

Қолданылуы

Клиниқалық жағдайларда қолданылатын ерголин туындыларының түрлі нұсқалары бар, олар қан тамырларын тарылту, мигреньді емдеу және Паркинсон ауруын емдеу мақсатында қолданылады. Эрголин алкалоидтары қазіргі медицинадан көп бұрын фармакологияда өз орнын тапқан, себебі 12 ғасырда ергота препараттарын акушерлер босануды жеделдету үшін жиі қолданған. Артур Столлдың эргометринды бөліп алуынан кейін, ерголин туындыларының емдік қолданылуы жан-жақты зерттелді. Ергота құрамындағы ерговин, күшті окситоцик болып табылатын ерголин туындысы, жатырдың жирылуына себеп болатындығы анықталды. Осыдан кейін, синтетикалық туындысы – метергин ашылды. Олар жатырды жирылтатын заттар болып табылады және жүктілік кезінде түсік тарту қаупін арттыруы мүмкін. Гидергин сияқты ерголин туындылары, дигидроэрготоксин мезилаттарының немесе эрголин мезилаттарының қоспасы, деменцияны емдеуде де қолданылады. Бұл алкалоидтар Паркинсон ауруын емдеуде де маңызды рөл атқарады. Бромокриптин сияқты препараттар допамин рецепторларының агонисттері ретінде әрекет етеді, қозғалысты бақылайтын нервтерді ынталандырады. Паркинсон ауруын емдеу үшін жаңа синтетикалық ерголин туындыларына перголид және лизурид жатады, олар да допамин агонисттері болып табылады.

Әрекет ету механизмі

Эрголин алкалоидтарының әсер ету механизмі әр туындысы үшін өзгеше болады. Медициналық маңызы бар туындыларды алу үшін эрголин қаңқасында түрлі өзгерістер жасау мүмкін. Эрголин негізіндегі потенциалдық дәрілік препараттардың түрлеріне допаминергиялық, антидопаминергиялық, серотонергиялық және антисеротонергиялық препараттар жатады. Эрголин алкалоидтары көбінесе бірнеше рецепторлық ошақтарға араласып, жағымсыз қосымша әсерлерге және жаңа дәрілерді жасау қиындығына себеп болады.

Допаминергиялық/антидопаминергиялық

Эрголиндер, мысалы эрготоксин, децидума реакциясын тежейтіні хабарланды, және бұл реакция прогестерон инъекциясы арқылы қайта жоғарылатылады. Осыған байланысты, эрготоксин және оған ұқсас ерголиндердің гипоталамус және гипофиз арқылы пролактин секрециясын тежеуге әсер ететіні қорытындыланды.

Клауналар

Табиғатта ерголиннің әртүрлі модификациялары кездеседі, мысалы, агроклавин, элимоклавин, лизергол. Диметилэрголиндерден туындағандары клавиндер деп аталады. Клавиндердің мысалдарына фестуклавин, фумигаклавин А, фумигаклавин В және фумигаклавин С жатады.