Кіріспе
Хэм Хилл – Сомерсет, Англиядағы Йевилдің батысында орналасқан ерекше ғылыми қызығушылық тудыратын геологиялық нысан (SSSI), кестеленген ежелгі ескерткіш, темір дәуірінің төбелік бекінісі, римдік орын, жергілікті табиғат қорығы және ауылдық саябақ. Бұл төбе өзінің атауын ерекше кенде ізделген хомстоун тасына, сондай-ақ жақын орналасқан екі ауылға – Стоук суб Хамдон мен Нортон суб Хамдонға берген. Ауыл аттарының мағынасы – «Хэм төбесінің астында» («Хэм» – ежелгі ағылшын тілінде шағын елді мекенді білдіреді). Мендип таулары, Блэкдаун таулары, Кванток таулары және Дорсет төбеттері, әсіресе соғыс ескерткішінен, Хэм Хиллден көрінеді. Бұл орын пикниктерге, серуендеуге және ескі карьерлердің шұңғыл жазықтарында тау велосипедтерімен жүруге өте қолайлы. Геологиялық құрылымы сүтқоректілер, құстар, жұмырқа салатын жәндіктер, бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділер сияқты әртүрлі жануарлар мен саңырауқұлақтар, папоротниктер және гүлді өсімдіктердің өсуына жағдай жасайды.
Ham Hill is a geological Site of Special Scientific Interest (SSSI), Scheduled Ancient Monument, Iron Age hill fort, Roman site, Local Nature Reserve and country park, to the west of Yeovil in Somerset, England. The hill has given its name to the distinctive quarried hamstone and also to two nearby villages: Stoke sub Hamdon and Norton Sub Hamdon, whose names mean "under Ham hill" (where "Ham" is Old English for a small settlement). The Mendip Hills, Blackdown Hills, Quantock Hills and Dorset Downs are all visible from Ham Hill, especially from its war memorial. It is popular for picnicking, walking and mountain biking in the grassy hollows of the old quarry workings. The geology supports a wide range of fauna including mammals, birds, invertebrates, reptiles and amphibians living on lichens, fungi, ferns and flowering plants.
Геология
Төбе төменде жатқан сазды аңғарлар мен жақын маңдағы Сомерсет жазығынан биікке көтерілген құмды әктас тау тізбегінің бір бөлігі болып табылады. Тұнба тау жыныстары ерте юра кезеңінің Тоарциан қабатында қалыптасқан. Олардың түсі тастың темір құрамының әсерінен пайда болады және амонитит Dumortieria moorei сияқты қазбаларды қамтиды. Хэмстон – ерекше бал түсті құрылыс тасы, ол көптеген жергілікті ауылдарда, сондай-ақ Монтакут үйі мен Шерборн аббаттығы сияқты ғимараттардың құрылысында қолданылған. Кен орындарының кең аумағындағы жұмыстар ландшафтті тасты тізбектер мен шөпті ойыстарға толы кеңістікке айналдырды. Кен қазу барысында көптеген маңызды тарихи артефакттар табылды, бірақ археологиялық контекстің көп бөлігі жойылды. Таудың 11,1 гектары 1971 жылы геологиялық ерекше ғылыми қызығушылық тудыратын аумақ (SSSI) деп жарияланды, себебі ол геологтар үшін өте маңызды, ондағы қазбалар жиынтығы, тұнбалық ерекшеліктері және жақын жердегі бірдей жастағы басқа тау жыныстарымен байланысы ерекше.
Экология
Хэм Хилл 1949 жылғы Ұлттық парктері мен ауылдық жерлерге қолжетімділік туралы заңның 21-тармағына сәйкес, жергілікті табиғат қорығы ретінде басқарылады. Бұл, өсімдіктер мен жануарлардың алуан түрлерін қамтитын сирек кездесетін әктас жайылымдары, сондай-ақ жабайы гүлдерге толы шалғындар мен Уиткомб аңғары сияқты кең жазықтардың болуымен байланысты. Жануарлар дүниесіне сүтқоректілер, құстар, жәндіктер, бауырымен жорғалаушылар және қосмекенділер кіреді, ал өсімдіктер дүниесіне лишайниктер, саңырауқұлақтар, папоротниктер мен гүлді өсімдіктер кіреді. Дегенмен, оның бастапқы атауы Хамдон болған, яғни «сулы жайылымдар арасындағы төбе» деген мағынаны білдіреді. Мезолит және неолит дәуірлерінде адамдар қоныстанғандығының куәліктері бар. Хэм Хилл – б.з.б. 1 ғасырдан бастап Дуротриг тайпасының қола және темір дәуірінде салған, өте ірі төбелік бекініс. 5 шақырымдық қоршау 3 шақырымдық аумақты қамтиды. Көбінесе қоршаудың екі қабаты мен ор қазылған жерлерден («көп қабатты») тұрады. Оңтүстік-шығысқа қарай, қазіргі тас жол бойында, ал солтүстік-шығысқа қарай, Шығыс Стоуктегі Сент-Мэри шіркеуінен басталатын жолмен үлкен кіреберістер бар. Археологиялық қазбалар қоладан жасалған бұйымдар, көлік құралдарының бөліктері, темірден жасалған ақша белгілері, алтын және күміс монеталар, оттан өткен дене күлдері мен жерлеу орындарын ашты. Шамамен 45 жылы Римнің екінші легионы (Аугуста), болашақ император Веспасиан бастауымен, Хэм Хиллді басып алды. Веспасиан бұрын Майдн Каслы мен оңтүстіктегі басқа төбелік бекіністерді де жаулаған еді. Көптеген римдік әскери заттар табылған, және екінші легион Ход Хиллі сияқты төбеде уақытша лагерь құрған болуы мүмкін. Бастапқы науқандардан кейін, жақын жердегі Илчестерде тұрақты римдік лагерь құрылды, ал Хэм Хиллге қарай 2 шақырым қашықтықта Фоссе Уэй әскери жолы салынды. Бұл аймақ рим дәуірінде өте гүлденген, және жақын маңдағы бірнеше ірі виллалар табылды, соның ішінде «Уоррен» деп аталатын даладағы төбенің шығыс бөлігінде кең мозаикалық суреттер сақталған. Басқа виллалар Stoke sub Hamdon, Odcombe, Lufton және West Coker-де де табылған. Платоның шығыс жағындағы оқшауланған Сент-Майкл төбесі орналасқан, ол «төбелі төбе» деп аталып, Монтакью ауылына атын берген. Нормандар оны мот және бекінісшіл қамалға айналдырған. Басты төбеден оңтүстікке қарай ежелгі жырту арқасында пайда болған жазықтар мен Виткомб (немесе Уиткомб) ортағасырлық ауылы орналасқан, ол 17 ғасырда тасталып кеткен. 1800 жылдары төбеде 24 шағын карьер жұмыс істеген, онда 200-ге жуық адам жұмыс істеген. Бұл Виктория дәуірінде 200-ден астам отбасылық карьерлер мен тас өңдеумен айналысатын кәсіпорындармен жалғасты. Көптеген шағын карьерлер 1910 жылға қарай жұмысын тоқтатқан. Бүгінде хамстоун тек Хэм Хиллдің екі аймағында ғана қазылып алынады. Қазіргі тас шеңбері мен соғыс ескерткішінің жанында орналасқан Солтүстік карьері – ең ұзақ жұмыс істеген хамстоун карьері. Оңтүстік, Нортон карьері тасын жер бетінен 20-30 метр тереңдікте шығарады және Харви Стоун компаниясымен қазылады. Бұл карьер 15 жыл бұрын қайта ашылды, 1930 жылдары тасталған соңғы карьер болғандықтан, төбеде жұмыс істейтін тасшылар «жақсы сапалы тас қалмады» деген пікір білдірген. Екі карьердің де иесі Корнуолл герцогтығы. Платоның солтүстік жағында екі дүниежүзілік соғыста және одан кейінгі қақтығыстарда қаза тапқан жақын маңдағы Стоук-Суб-Хэмдон ауылының қаза тапқандарына арналған соғыс ескерткіші орналасқан. Ол 1920 жылы жобаланып, 1923 жылы ашылды. Төрт сатысқаннан төртбұрышты тұғырға және төрт жақты, жалпақ төбелі, таяз обелискіге дейін жетеді. Ескерткіш айналадағы ауылдан, соның ішінде A303 тас жолынан анық көрінеді, ол қазір төбенің басына жақын Фоссе Уэй жолының бағытын жалғастырады. Ескерткіштің астында 2001 жылы Уэйкфилд колледжінде қаза тапқан жергілікті студент Алан Книбоунның есіне арналған орындық орнатылған.
Демалыс
Тау және оның айналасындағы елдік саябақ демалыс және ойын-сауық үшін әртүрлі мүмкіндіктер ұсынады, оның ішінде жаяу серуендеу, атпен жүру, тау велосипедімен жүру және бағдарлау. Ит серуендетушілердің арасында бұл орын өте танымал. Бұл Леланд жолының соңғы нүктесі, ол 45 шақырымдық жаяу жол және Альфред патшаның мұнарасынан Хам Хилл елдік саябағына дейін созылады. Хам Хиллде шамамен 20 бағыттан тұратын шектеулі альпинизм мүмкіндігі бар. Бұл жолдар тау жыныстарының ерекшелігіне, "жоғары шығудың" қиындығына және тау жынысының геологиялық тұрғыдан қызығушылық тудыруына байланысты жоғарыдан ілмекпен тартылады. Сонымен қатар, бірнеше тасқа қадауға арналған тапсырмалар бар. Бағдарлау үшін екі компас жолы бар: біреуі тас шеңбері аймағында, екіншісі Уиткомб аңғарында. Олар қоршау тіректеріне, жол көрсеткіштеріне, қақпалар мен тастарға бекітілген, А-дан J-ға дейінгі әріптермен белгіленген кішкентай шаршылармен көрсетілген. Хам Хилл Монарх жолына жақын орналасқан, ол 615 миль (990 км) қашықтықтық жаяу жолы және 1651 жылы Ворчестер шайқасында жеңілгеннен кейін король Карл II қабылдаған қашу жолына ұқсас. Сондай-ақ, бұл Либерти жолының басталуы, ол Дорсеттегі Лайм Региске дейін 45 шақырымды (28 миль) қамтиды.
Ауылдық саябақ
Хам Хиллді Оңтүстік Сомерсет аудандық кеңесі ауылдық саябақ ретінде басқарады және оған жыл сайын 250 000-нан астам адам келеді. Хам төбесін ауылдық саябақ деп белгілеуге дейін, төбенің негізгі шөптік аймағында үш жергілікті шаруашылық ежелгі бос жайылым құқықтарын пайдаланған. Ауылдық саябақ мәртебесі келушілердің көбеюіне, ең бастысы, иттің санының артуына әкелді. Иттердің болуы қойларды жаю мүмкіндігін жойды. Соңғы қырық жылда өсімдік жамылғысында айқын өзгерістер орын алды. Көптеген жерлерде, бұрынғы қысқа шөпті алқаптар, жабайы биязы және конюшина сияқты қысқа сабақты өсімдіктермен араласып өскен, енді тығыз бөріқарақ, қызыл қамыс, долана және жабайы аскөкпен алмастырылды. Қойлардың жоқтығы сонымен қатар орманның бұрын шөппен жабылған темір дәуірінің қоршауларын басып алып, жасыруына мүмкіндік берді, әсіресе төбенің солтүстік беткейінде. 1976 жылғы құрғақшылықта төбенің оңтүстік-батыс беткейінде (Литтл Нортонға қарап тұрған жерде) болған өрттің себебі тасталған темекі қалдығы деп есептеледі. Өрт таудың бүкіл беткейіндегі өсімдіктерді жойды. Жаңа өсімдіктер пайда болғанда, бөріқарақ басым өсімдікке айналды. Кейбір жерлерде ол орманға айналды, бірақ өртке дейінгі шөптесін жерлерге қайта оралу жолы болған жоқ. Басқа өзгерістер шаруашылық әдеттеріне байланысты. Бұрынғы жылдары платодағы егістіктер негізінен жайылым үшін немесе көктемдік бидай өсіру үшін пайдаланылып, қыста егілмейтін қалдырылатын. Кей жылдары егістіктер жеңіл жыртылып, қыста мал азығы үшін мангольд өсірілді. 1980 жылдары меншік иесінің ауысуынан кейін, бұл қыста себілетін астыққа және шламды терең жыртуға ауысты. Бұл өзгеріс жануарлар дүниесіне дереу әсер етті. Қыста кездесетін тырналардың үйірлері жойылды, сарыққанаттар мен көкқұйрықтар да жоғалып кетті. Терең жырту тиімсіз болып шықты, өйткені миллиондаған мак тұқымы жер бетіне шығарылды, бұл астықты жинауды қиындатты – бұл туралы бірнеше жыл бұрын бұрынғы шаруа ескерткен, бірақ назарда ұсталмаған. Осы шамада терең жырту Батемордағы рим мозаикасының қалдықтарына зақым келтірген болуы мүмкін; учаске жыртылды (оның орны жер бетінде белгіленбеген) және кішкентай плиткалар жер бетіне шығарылды. Платодағы егістіктер қазір саябақ басшылығының бақылауында, олар табиғи шөптесін жаңартуға және бақыланатын қой жаюға рұқсат беру арқылы оларды қалпына келтіруге тырысады.
Басқа оқу
Рендалл, С. Е., 2010 жыл. Мал және ландшафт: Ұлыбританияның оңтүстік-батысындағы кейінгі тарих алды дәуіріндегі жануарларды пайдалануды зерттеу. PhD диссертациясы (PhD). Борнмут университеті. 5-қосымша: Хэм Хилл.