Кіріспе

Тропан алкалоиді және антихолинергиялық препарат.

Скополамин антимускариндік дәрілер тобына жатады және жүйке жүйесіндегі ацетилхолиннің кейбір әсерін бұғаттау арқылы әрекет етеді. Скополамин – тарихи түрде жоғары дозаларда антимускариндік салдарынан галлюциногендік әсер тудыратын (делиранттар деп аталатын) психоактивті препараттар ретінде қолданылған түнгі көлеңке тұқымдасына жататын белгілі бір өсімдіктер өндіретін негізгі белсенді компонент. "Скополамин" атауы Scopolia түріндегі түнгі көлеңке өсімдігінен, ал "гиосин" атауы Hyoscyamus niger, яғни қара көлеңке өсімдігінен шыққан. Бұл препарат Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының "Қажетті дәрілер тізіміне" енген.

Балаларды емізу

Скополамин секреция арқылы ана сүтіне өтеді. Емшек емізу кезінде скополаминнің қауіпсіздігін көрсететін адамдарға қатысты зерттеулер жоқ, бірақ өндіруші емшек емізетін әйелге скополамин тағайындалғанда сақтық танытуды ұсынады.

Өте көп дозалау

Физостигмин – қан-ми тосқауылдарын оңай басып өтетін холинергиялық препарат, ол скополаминнің артық дозасынан туындаған орталық нерв жүйесінің депрессиялық белгілерін емдеу үшін антидот ретінде қолданылады. Ауыз жолымен қабылдағандағы артық доза жағдайында, осы қолдаушы емдеуден басқа, асқазанды шаю және құсу (құсуды шақыру) әдетте ұсынылады.

Фармакокинетикалық

Скополамин бірінші өту метаболизмінен өтеді және шамамен 2,6% өзгермеген күйінде зәрмен шығарылады. Грейпфрут шырыны скополамин метаболизмін төмендетіп, плазмадағы концентрациясын арттырады.

Фармакодинамика

Скополаминнің фармакологиялық әсері препараттың перифериялық және орталық мускариндік ацетилхолин рецепторларына бәсекелестік антагонизмі арқылы жүзеге асады. Скополамин төрт рецептордың (M1, M2, M3 және M4) барлық орындарында спецификалық емес мускариндік антагонист ретінде әрекет етеді. Дәрілік қолданыстан асып кеткен дозаларда сананың галлюциногендік өзгерісі, әсіресе, делирий, қосылыстың M1 мускарин рецепторындағы әрекетімен байланысты. M1 рецепторлары негізінен орталық жүйке жүйесінде орналасқан және қабылдау, назар аудару және танымдық функцияларға қатысады. Делирий тек постсинаптикалық M1 рецепторларының антагонизмімен байланысты, ал қазіргі уақытта басқа рецепторлардың субтиптерінің қатысы анықталған жоқ. Перифериялық мускарин рецепторлары автономды жүйке жүйесінің бөлігі болып табылады. M2 рецепторлары мида және жүректе, M3 рецепторлары сілекей бездерінде, ал M4 рецепторлары мида және өкпеде орналасқан. Көбінесе "антихолинергиялық" деп айтылғанымен, скополамин үшін "антимускариндік" термині нақтырақ және дұрыс, себебі ол, мысалы, никотиндік рецепторларды бұғаттамайды. Метилденген путрецинге арнайы жақын путрецин оксидазасы осы қосылыстың 4-метиламинобутанальға деаминациялануын катализдейді, содан кейін N-метилпирролий катионы үшін спонтанды түрде сақина пайда болады. Келесі қадамда пирролий катионы ацетоуксус қышқылымен конденсацияланып, гигринге айналады. Бұл реакцияны катализдейтін ферменттік белсенділік анықталған жоқ. Гигрин одан әрі тропинонға изомеризацияланады, литоринді гиосциамин альдегидіне тотықтырып, қайта құрылымдайды. Соңғы қадамда гиосциамин 6β-гидроксигиосциамин эпоксидазасымен катализделген эпоксидацияға ұшырап, скополаминге айналады. Өсімдіктерден алғаш оқшауланған алкалоидтардың бірі болған скополамин, 1880 жылы неміс ғалымы Альберт Ладенбургтың ресми оқшаулауынан бастап, тазартылған түрде (гидрохлорид, гидробромид, гидроиодид және сульфат сияқты әртүрлі тұздар) және ежелгі және, мүмкін, тарихқа дейінгі дәуірлерден бері өсімдік негізіндегі түрлерінің әртүрлі препараттары ретінде қолданылып келеді. Ладенбургтың скополаминнің құрылымын және әрекетін сипаттағаннан кейін, 1930 және 1940 жылдары скополамин мен атропиннің синтетикалық аналогтарын және толық синтездеу әдістерін іздеу дифенгидраминнің (алғашқы антигистамин және оның химиялық субклассының прототипі) және петидиннің (алғашқы толық синтетикалық опиоидты анальгетик, Dolantin және Demerol сияқты көптеген саудалық аттармен белгілі) табылуына әкелді. 1899 жылы доктор Шнайдерлин хирургиялық анестезия үшін скополамин мен морфинді қолдануды ұсынды, содан бері ол осы мақсатта сирек қолданылып келеді. Бұл комбинацияны акушерлік анестезиологияда (босану кезінде) алғаш рет 1902 жылы Рихард фон Штайнбюхель ұсынды, ал 1903 жылдан бастап Карл Гаусс Фрайбургта (Германия) оны қабылдап, одан әрі дамытты. Скополамин мен морфиннің арасындағы синергиялық әрекетке негізделген әдіс Dämmerschlaf ("күндізгі ұйқы") немесе "Фрайбург әдісі" деп аталды.

Аттар

Гиоцин гидробромиді – халықаралық бейтарап атауы, ал скополамин гидробромиді – АҚШ қабылдаған атауы. Басқа атаулары: лево дубозин, «шайтанның демі» және бурунданга.

Австралиялық бұталық медицина

Австралияның шығыс штаттарының аборигендері жұмсақ тоқ ағашынан (Duboisia myoporoides) дайындаған дәстүрлі медициналық құралды одақтас әскерлер Екінші дүниежүзілік соғыста Нормандияға шабуыл кезінде Францияға бет алғанда, ағылшын арнасымен өтетін сарбаздардың теңіз ауруына шалдығуын тоқтату үшін пайдаланды. Кейіннен осы заттың скополамин мен гиосциамин өндірісінде қолданылуы мүмкін екені анықталды, бұл препараттар көз операцияларында қолданылады. Осы заттың негізінде Квинсленд штатында миллиондаған долларлық өндіріс орнатылды.

Демалыс және діни мақсаттарда пайдалану

Кейде оның галлюциногендік қасиеттері үшін демалыс мақсатында қолданылса да, көбінесе тәжірибелер психикалық және физикалық тұрғыдан жағымсыз болады. Сонымен қатар, ол физикалық қауіпті және ресми түрде делиранттық зат ретінде жіктеледі, сондықтан оны қайта-қайта қолдану сирек кездеседі. 2008 жылдың маусым айында Норвегияда 20-дан астам адам скаполамин қосылған жалған рохипнол таблеткаларын ішкеннен кейін психозбен ауруханаға түсті. 2018 жылдың қаңтар айында Батыс Австралиядағы Перт қаласында 9 адам скаполамин ішкеніне байланысты ауруханаға жатқызылды. Дегенмен, алкалоид скополамин, оның психоактивті әсері үшін демалыс мақсатында қолданылғанда, көбінесе Датура және Бругмансия туыстас өсімдіктерден жасалған препараттар түрінде қабылданады, көбінесе жасөспірімдер мен жас ересектер галлюцинацияларға және мускариндік антагонизм тудырған сананың өзгеруіне қол жеткізу үшін. Мұндай жағдайларда, улану көбінесе өсімдіктердегі қосымша алкалоидтардың – атропин мен гиосциамин сияқты – синергиялық, бірақ одан да уытты қоспасына негізделеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, скополамин өндіретін әртүрлі өсімдіктер рухани және сиқырлы мақсаттар үшін психоактивті түрде қолданылған, әсіресе Батыс мәдениетіндегі сиқыршылар және Американың түпкілікті халықтары, мысалы, Чумаш тайпасы сияқты американдық тайпалар қолданған. Осы өсімдіктердің энтеогендік препараттары қолданылған кезде, скополамин негізгі психоактивті қосылыс деп есептелген және галлюциногендік әсерлерге, әсіресе препаратті жергілікті майға (әсіресе, ұшқыш майға) айналдырғанда, басты жауапкер болған. Скополамин – бұл өсімдіктердегі әсер ету үшін тері арқылы тиімді сіңірілетін жалғыз белсенді алкалоид.

Сұрау салу

Скополаминнің әсері 20 ғасырдың басында тергеулерде шындықты анықтау үшін қолданылуы мүмкіндігі зерттелді, бірақ жанама әсерлерінің салдарынан бұл зерттеулер тоқтатылды. 2009 жылы Чехословакияның мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің құпия полициясы кем дегенде үш рет скополамин қолданып, мемлекетке қарсы оппозициялықтардан мойындау алу фактісі анықталды.

Қылмысқа қолдану

Скополамин құрбанды 24 сағат немесе одан да көп уақытқа есінен айыруы мүмкін. Үлкен дозада ол тыныс алу жеткіліксіздігіне және өлімге әкелуі мүмкін. Ең көп жағдайлар Колумбияда тіркелген сияқты, онда ресми емес бағалаулар бойынша жыл сайынғы скополамин оқиғаларының саны шамамен 50 000-ға жетеді. 2012 жылы АҚШ-тың Шетелдегі қауіпсіздік жөніндегі консультативтік кеңесі (OSAC) жариялаған саяхат кеңесінде былай делінген: "Қылмыскерлердің құрбанды тонау үшін қолданатын ең көп таралған және ең қауіпті әдістердің бірі – есірткі қолдану. Скополамин көбінесе сұйық немесе ұнтақ түрінде тамақ пен сусындарға қосылады. Осы оқиғалардың көп бөлігі түнгі клубтар мен барларда болады, көбінесе бай деп есептелетін ерлер жас, тартымды әйелдердің назарына ілігеді. Скополаминның құрбаны болмау үшін, бейтаныс немесе жаңа танысқан адамдар ұсынған тамақ пен сусынды қабылдамау және олардың қасында тамақ пен сусынды қараусыз қалдырмау ұсынылады. Скополамин немесе басқа да есірткілердің әсеріне ұшыраған адамдар дереу медициналық көмекке жүгінуі керек. 1998 мен 2004 жылдар аралығында Боготадағы бір клиникада "қылмыстық ниетпен жасалған улану" бойынша шұғыл жәрдемге түскен пациенттердің 13%-ы скополаминмен, ал 44%-ы бензодиазепиндермен байланысты болды. Барселонадағы Clínic ауруханасы 2008 жылы медициналық қызметкерлерге жағдайларды анықтауға көмектесетін хаттама енгізді, ал Мадрид ауруханалары 2015 жылдың ақпанында ұқсас жұмыс құжатын қабылдады. Теріге тиюі, әсіресе, қауіпті емес, себебі тері арқылы сіңірілетін доза әсер ету үшін жеткіліксіз. Бұл мәлімдемелердің рас екендігіне қатысты пікірлер қарама-қайшы. Ұнтақ түрінің гипноздық күйге түсіруге қабілетті екендігі расталмаған. Қауіп соншалық, 2012 жылы Шетелдегі қауіпсіздік жөніндегі консультативтік кеңесінен (OSAC) басқа, АҚШ Мемлекеттік хаттары және Канада үкіметі де саяхатшыларды мақсатқа алу мүмкіндігі туралы ескерту жариялады. "Devil's Breath" қолданатын қылмыскерлер көбінесе тартымды, жас әйелдерді, соның ішінде танысу бағдарламаларындағы әйелдерді пайдаланып, бай деп санайтын ерлерді нысанаға алады. Дегенмен, бұл препараттың әсерінен есте сақтау қабілетінің жоғалуы және ұйқышаңдық байқалады, бұл бензодиазепиндердің немесе алкогольдік уланудың әсеріне ұқсас.

Зерттеу

Скополамин зерттеу құралы ретінде жадты кодтауды зерттеу үшін қолданылады. Алғашқы адамдарға жасалған сынақтарда, мускарин рецепторларының антагонисті – скополаминнің салыстырмалы түрде төмен дозалары уақытша когнитивтік бұзылыстарды тудыратыны анықталды. Содан бері скополамин жануарларда когнитивтік бұзылыстарды тәжірибелік түрде шақыру үшін стандартты препаратқа айналды. Приматтардағы нәтижелер ацетилхолиннің жаңа ақпаратты ұзақ мерзімді жадқа енгізуге қатысатынын көрсетеді. Скополамин эпизодтық жад, оқиғалармен байланысты потенциалдар, жадты сақтау және еркін еске түсіру қабілетіне DPH (антихолинергиялық және антигистаминдік) препаратына қарағанда күштірек әсер етеді. Скополамин сонымен қатар гиппокамп нейрондарының холинергиялық медиацияланған глутамат бөлінуін тежейді, бұл деполяризацияға, әрекет потенциалын күшейтуге және синаптық бәсеңдетуге көмектеседі. Гиппокамптағы ацетилхолин мен глутамат бөлінуіне скополаминнің әсері, есте сақтауға басымдық беретін когнитивтік функцияларды қолдайды. Скополамин психопластоген ретінде анықталды, яғни бір дозада тез және тұрақты нейропластикалық өзгерістерді қамтамасыз ететін зат. Ол жылдам әсер ететін антидепрессант ретінде зерттелді және зерттеліп келеді, бірнеше шағын зерттеулер оң нәтижелер көрсетті, әсіресе әйелдер арасында. NASA мұрын арқылы қолдану әдісін әзірлеуге келісті. Нақты дозада, NASA спрейінің формуласы ауызға қабылдауға қарағанда жылдамырақ және сенімдірек жұмыс істейтіні дәлелденді, қозғалыс ауруын емдеу үшін. Медицина саласында скополаминға қатысты көптеген зерттеулер жүргізілгенімен, оның галлюциногендік (психоактивті) әсерлері, сондай-ақ басқа антимускариндік делиранттардың психоактивті әсерлері, психоделикалық және диссоциативтік заттар сияқты басқа галлюциногендерге қарағанда кеңінен зерттелмеген немесе толыққанды түсінілмеген, алкалоидтың ұзақ тарихы бар болса да, сананы өзгертетін өсімдіктерде қолданылуының тарихына қарамастан.