Кіріспе

Англия графтығы

Англиядағы графтық

Уилтшир ( /wɪltʃər/, /ʃɪər/; қысқартылған түрі Wilts) – Оңтүстік-Батыс Англиядағы рәсімді графтық. Солтүстікте Глостерширмен, солтүстік-шығыста Оксфордширмен, шығыста Беркширмен, оңтүстік-шығыста Гэмпширмен, оңтүсте Дорсетпен және батыста Сомерсетпен шектеседі. Ірі елді мекен – Суиндон, ал Троубридж – графтықтың орталығы. Графтықтың ауданы және халқы 720 060 адамды құрайды. Ауданның көп бөлігі ауылдық, ал орталық және оңтүстік-батысы сирек қоныстанған. Суиндоннан (183 638) кейін ең ірі елді мекендер – Солсбери қаласы (41 820), Чиппенхэм (37 548) және Троубридж (37 169) қалалары. Жергілікті басқару үшін графтық Суиндон және Уилтшир екі бірыңғай әкімшілік аймағынан тұрады. Графтықтың көбісі жартасты төбелермен сипатталады: шығысында Солтүстік Уэссекс төбелері, ортасында Солсбери жазығы және оңтүстігінде Кранборн Чейз. Солтүстік-батыс бөлігі әктасты Котсволдс аймағына жатады. Графтықтың екі ірі өзенінің екеуі де Эвон деп аталады: солтүстік Эвон солтүстік-батыстан графтыққа кіріп, оңтүстік-батысқа қарай ағып, Брэдфорд маңында графтықтан шығады, ал оңтүстік Эвон Солсбери жазығында басталып, Солсбери арқылы өтіп, содан кейін Гэмпширге құяды. Солсбери жазығы ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген Стоунхендж және Авебери тас шеңберлерімен, сондай-ақ басқа да ежелгі ескерткіштермен мәшһүр. Жазықтың көп бөлігі британдық армияның оқу орталығы болып табылады. Солсбери қаласы ортағасырлық соборымен ерекшеленеді. Халыққа ашық ірі сарайларға Лонглит (сонымен қатар сафари паркі бар) және Ұлттық сенім қорының Стоурхед кіреді.

Топонимика

9 ғасырда Вилтуншир деп жазылған округ, бұрынғы округ орталығы Вилтон қаласының атымен аталған.

Тарих

Уилтшир римге дейінгі археологиясымен ерекшеленеді. Оңтүстік Британияны мекендеген мезолит, неолит және қола дәуіріндегі халықтар Уилтширді қамтитын төбелер мен жазықтарға қоныстар салған. Стоунхендж мен Эйвбери Ұлыбританиядағы ең танымал неолиттік ескерткіштер. 6-7 ғасырларда Уилтшир саксондық Британияның батыс шетінде орналасқан, себебі Кранборн Чейз және Сомерсет жазықтары батысқа қарай жылжуға кедергі келтірген. 675 жылы Бедвин шайқасы Батыс Саксония ақсұлығы Эскуин мен Мерсия патшасы Вулфхер арасында болды. 878 жылы даниялықтар графтыққа шабуыл жасады. 1066 жылы нормандықтардың басып алуынан кейін елдің үлкен бөлігі патша мен шіркеудің меншігіне өтті. «Соңғы сот» тізімінде Уилтширдің өнеркәсібі көбінесе ауыл шаруашылығына негіделген; 390 диірмен және Тольард пен Лэкок ауылдарындағы жүзімдіктер тізілген. Келесі ғасырларда қой шаруашылығы қарқынды дамыды, ал 13-14 ғасырларда Стенли цистерциандық монастыры Флоренция және Фландрия нарықтарына жүн экспорттады. 17 ғасырда Англия азаматтық соғысы кезінде Уилтшир көбінесе парламенттік жақта болды. Девиз қаласының жанындағы Раундвей Даун шайқасында роялистер жеңіске жетті. 1794 жылы Девиздегі «Bear Inn» мейрамханасында өткен мәжілісте Уилтшир графтығы үшін он тәуелсіз жасақтан тұратын жасақ құру туралы шешім қабылданды, ол Уилтшир корольдік еоманриісінің негізін қалады, олар Бур соғысы, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда ел ішінде де, шетелде де өзгеше көзге түсті. Уилтшир корольдік еоманриісі Суиндон қаласында орналасқан Y (RWY) эскадрильясы және Солсбериде орналасқан B (RWY) эскадрильясы ретінде Корольдік Уэссекс еоманриісі құрамында сақталды. 1800 жыл шамасында Уилтшир арқылы Кеннет және Эйвон каналы салынды, ол Ұлы Батыс темір жолының құрылысына дейін Бристольден Лондонға жүк тасымалдауға мүмкіндік берді. Уилтширдің 261 азаматтық приходтары туралы ақпарат Уилтшир кеңесінің «Уилтшир қоғамдық тарихы» веб-сайтында қолжетімді, онда карталар, демографиялық деректер, тарихи және қазіргі суреттер мен қысқаша тарихтар бар. Уилтширдің жергілікті тұрғындары «айшықтар» деп аталады. Бұл әңгіме контрабандистердің жергілікті акциз қызметкерлерін алдап, алкогольді, мүмкін француз брендиін, баррельдер мен шелектерде ауылдық көлге жасырудан басталады. Акцизшілермен кездескенде олар су астындағы контрабанданы толқындармен жасыру үшін көлдің бетін сыпырып, көлде көрінетін үлкен дөңгелек ірімшікті сыпырып алуға тырысып жатырмыз деп мәлімдеді, бірақ шындығында ол толық айдың көрінісі еді. Шенеуніктер оларды қарапайым шаруалар немесе ақымақтар деп ойлап, оларды жалғыз қалдырып, заңсыз қызметтерін жалғастыруға рұқсат берді. Көптеген ауылдар осы аңызды өздерінің ауылдық көлдерімен байланыстырады, бірақ бұл оқиға көбінесе Девиздегі Краммермен байланысты.

Геология, ландшафт және экология

Уилтширдің үштен екі бөлігі, көбінесе ауылдық аймақ, әктасқа негізделген – жұмсақ, ақ, кеуекті әктас, ол эрозияға төзімді, нәтижесінде биік әктас төбелі ландшафты пайда болады. Бұл әктас Англияның шығысы мен оңтүстігіндегі әктас төбелері жүйесінің бір бөлігі болып табылады, оны әктас тобының тау жыныстары құрайды және батыстағы Дорсет төбелерінен шығыстағы Дуврға дейін созылады. Уилтширдегі ең ірі әктас аймағы – Солсбери жазығы, ол негізінен егіс шаруашылығы үшін және Ұлыбритания армиясының оқу полигоны ретінде пайдаланылады. Графтықтағы ең биік нүкте – Пьюси аңғарындағы Тан Хилл – Милк Хилл қыраты, Солсбери жазығының солтүстігінде, теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Әктас төбелі аймақтар солтүстік-шығысқа қарай Марлборо төбелеріндегі Батыс Беркширге, ал оңтүстік-батысқа қарай Дорсетке Кранборн Чейс ретінде өтеді. Шекараны кесіп өтетін Кранборн Чейс, Солсбери жазығы сияқты, Тас дәуірі мен қола дәуірінің көптеген археологиялық ескертмелерін табыс етті. Марлборо төбелері Солтүстік Уэссекс төбелерінің AONB (Табиғи ерекше сұлулық аймағы) – қорғалатын аумақтың бір бөлігі болып табылады. Графтықтың солтүстік-батысында, Оңтүстік Глостершир және Бат пен Солтүстік Шығыс Сомерсетпен шекарасындағы негізгі тау жынысы – Котсуолд төбелерінің төзімді оолит әктасы. Котсуолд AONB-нің бір бөлігі сонымен қатар Уилтширде, графтықтың солтүстік-батыс бұрышында орналасқан. Әктас және әктас төбелі аймақтар арасында сазды алқаптар мен аңғарлар жатыр. Бұл аңғарлардың ең ірісі – Авон аңғары. Авон графтықтың солтүстігін қиғаш бағытта кесіп өтеді, Брэдфорд-он-Авон арқылы өтіп, Бат пен Бристольге құяды. Пьюси аңғары графтықтың орталығындағы Гринсэнд пен Оксфорд сазына дейін кесілген. Графтықтың оңтүстік-батысында Вардур аңғары орналасқан. Графтықтың оңтүстік-шығысы Жаңа Орманның ең солтүстік аймағындағы құмды топырақтарда жатыр. Әктас кеуекті тау жынысы болғандықтан, әктас төбелерінде жер беті суы аз. Сондықтан графтықтағы негізгі елді мекендер ылғалды жерлерде орналасқан. Атап айтқанда, Солсбери Солсбери жазығының әктасы мен батпақты су тасқыны жазықтары арасында орналасқан.

Жасыл белдеу

Округтің батыс шетінде, негізінен, кең ауқымды Эйвон жасыл белдеуінің бір бөлігі ретінде жасыл белдеу орналасқан. Ол Рудло/Коршам және Троубридждің шеттеріне дейін созылады, әсіресе Троубриджден Брэдфорд-он-Эвон бағытындағы қалалық кеңеюді шектейді, сондай-ақ Сомерсеттегі Баттан айналасындағы ауылдар мен қалаларды қосымша қорғауға мүмкіндік береді.

Білім

Уилтширде 30 округтік орта мектеп бар, олар мемлекеттік қаржыландырылады, олардың ішіндегі ең ірісі – Уорминстер Кингдаун, ал он бір тәуелсіз орта мектеп бар, соның ішінде Марлборо колледжі, Сент-Мэри Кални, Дэвизге жақын орналасқан Даунтси және Уорминстер мектебі. Округтік мектептердің көбісі – жан-жақты мектептер, білім берудің ескі үлгісі тек Солсбериде сақталған, онда екі гимназия (Оңтүстік Уилтс гимназиясы және Епископ Вордсворт мектебі) және үш іріктеусіз мектеп бар. Сонымен қатар, төрт жоғары білім беретін колледж бар: Нью колледж (Суиндон); Уилтшир колледжі (Чиппенхэм, Троубридж және Солсбери); Солсберидегі алтыншы форма колледжі; және Суиндон колледжі. Уилтширде инженерлік мамандыққа бағытталған Университеттік техникалық колледж, UTC Суиндон да орналасқан. Тағы бір UTC, Оңтүстік Уилтшир UTC, Солсбериде орналасқан, бірақ 2020 жылдың тамызында жабылды. Уилтшир – университет немесе университет колледжі жоқ сирек ағылшын округтерінің бірі; Тровбридж қаласына ең жақын университет – Бат университеті. Дегенмен, Бат Спа университеті Коршемдегі Коршем сотында өкілдігі бар, ал Оксфорд Брукс университеті Суиндонда шағын кампусты ұстап тұр (Оксфордтан шамамен 50 км қашықтықта). Суиндон – өзінің университеті жоқ Ұлыбританияның екінші ірі халқы шоғырланған аймағы (Милтон Кейнстен кейін). Қызметкер балаларының білімі бас штабы Уилтширдегі Упавон қаласындағы Тренчард Лайнста орналасқан.

Еуропа

2016 жылғы Еуроодаққа қатысу жөніндегі референдумда Уилтшир Brexit-ті қолдаған.

Вестминстер парламенттік

2019 жылғы жалпы сайлауда Уилтширдегі барлық жеті сайлау округінде (оның ішінде екі Суиндон сайлау округінде) консервативті депутаттар жеңіске жетті. Суиндонның екі сайлау округі лейбористер мен консерваторлар арасындағы шешуші, маңызды округтер саналады. Керісінше, Чиппенхем сайлау округінде дәстүрлі түрде либерал-демократтар мен консерваторлар арасында күрес жүреді, либерал-демократ Дункан Хеймс 2015 жылға дейін осы округтің депутаты болды. Либерал-демократтар Девиз, Солтүстік Уилтшир және Солсбери округтерінде екінші орынды алды, ал Лейбористер екі Суиндон округінен басқа Уилтширдің оңтүстік-батысында да екінші орынды иеленді. 2023 жылғы Вестминстер сайлау округтерінің кезеңдік қарастыруының алғашқы ұсыныстары Уилтширдің сайлау шекараларына ауқымды өзгерістер енгізуді ұсынды, нәтижесінде Солтүстік Уилтшир округі Глостерширге қарай кеңейтілуі мүмкін.

Кеңестер

Уилтширдің салтанатты округі екі бірлік әкімшілік аймақтан тұрады: Уилтшир және Суиндон, оларды тиісінше Уилтшир кеңесі және Суиндон қалалық кеңесі басқарады. 2021 жылы өткен сайлаулардың нәтижесінде Уилтшир кеңесінің құрамына 61 консерватор, 27 либерал-демократ, жеті тәуелсіз және үш лейборист мүше кіреді. Суиндон қалалық кеңесінде 34 консерватор және 23 лейборист кеңесші бар. 2009 жылғы жергілікті басқарудың құрылымдық өзгерістеріне дейін Уилтшир (Суиндоннан басқа) екі деңгейлі округ болды, ол төрт жергілікті басқару ауданына бөлінген: Кеннет, Солтүстік Уилтшир, Солсбери және Батыс Уилтшир. Бұл аудандар Уилтшир округі кеңесімен бірге жұмыс істеді, бірдей аумақты қамтыды және білім беру және округтік жолдар сияқты стратегиялық міндеттерді атқарды. Бірақ 2009 жылдың 1 сәуірінде бұл бес жергілікті билік бірлік әкімшілікке біріктіріліп, Уилтшир кеңесі деп аталды. Солсбери ауданы таратылғаннан кейін, қалалық функцияларды орындау және қаланың жарғысын сақтау үшін Солсбери қалалық кеңесі құрылды.

Спорт

Конти Футбол лигасынде Суиндон Таун командасы өкілдік етеді, олар Суиндон қаласының орталығына жақын орналасқан Конти Граунд стадионында ойнайды. Олар 1920 жылы Үшінші дивизион құрылған кезде Футбол лигасына қосылды және содан бері лигада қалып келді. Олардың ең маңызды жетістіктері 1969 жылы Футбол лигасы кубогын, 1970 жылы Англо-итальян кубогын жеңіп алу, 1986 және 1987 жылдары екі мәрте жоғары дивизионға көтерілу (Төртінші дивизионнан Екінші дивизионға), 1993 жылы Бірінші дивизион плей-офф жеңімпаздары ретінде Премьер-лигаға өту (алғашқы мүшелер ретінде), 1996 жылы Екінші дивизион титулын жеңіп алу және 2007 жылы Екінші лигада үшінші орын алып, Бірінші лигаға көтерілу. Чиппенхэм Таун – аймақтағы ең жоғары деңгейдегі лигадан тыс футбол клубы; олар қазіргі уақытта 2016/17 маусымда Оңтүстік Премьер-лигасын жеңіп алғаннан кейін Ұлттық Оңтүстік лигасынде ойнап жатыр, лигалық рекордтық 103 ұпай жинады. Солсбери Сити клубы 2014 жылы таратылғаннан кейін, Солсбери деген жаңа клуб құрылды және Оңтүстік Премьер-лигасында ойнайды. Уилтшир округінің крикет клубы Кіші округтер лигасынде өнер көрсетеді. Swindon Robins спидвей командасы, ең жоғары ұлттық дивизионда, SGB Premiership-те бәйге аттарын жүгіртіп, 1949 жылдан бері Суиндон қаласына жақын орналасқан Blunsdon Abbey стадионындағы трассасында болды. 2020 жылы Covid-19 пандемиясының салдарынан жарыстар тоқтатылды, ал 2022 жылы клуб жарыстарға қайта оралмайтынын мәлімдеді. Суиндон Уайлдкетс ағылшын Премьер-лигасында, британдық хоккейдің екінші деңгейінде ойнайды және өз алаңдық ойындарын Суиндонның Линк-орталығында өткізеді.

Медиа

Жергілікті телеарналар BBC West және ITV West Country арқылы көрсетіледі, бірақ Суиндон және Солсбери қалалары BBC South және ITV Meridian арналарын көреді. Аймақтың жергілікті радиостанциялары – BBC Radio Wiltshire, Heart West, Greatest Hits Radio South West және Greatest Hits Radio South (Солсбери және төңірегін қамтиды). Облыстық жергілікті газеттер – Gazette and Herald және Wiltshire Times.

Ауа

Уилтширдегі әуеайлақтардың ішінде Олд Сарум әуеайлағы және Кленч Коммон әуеайлағы бар. RAF Лайнехам 2012 жылы жабылуына дейін британдық күштер үшін әуе көлігінің хабы болды. Уилтширге жақын тұрақты рейстері бар әуежайлар: Борнмут әуежайы, Бристоль әуежайы, Кардифф әуежайы, Эксетер әуежайы, Глостершир әуежайы, Оксфорд әуежайы, Хитроу әуежайы және Саутгемптон әуежайы.