Кіріспе
Британдық лейборист саясаткер (1882–1965)
Джеймс Чутер Чутер Эде, Барон Чутер Эде, (; 11 қыркүйек 1882 – 11 қараша 1965), британдық мұғалім, кәсіподақ жетекшісі және Лейборист партиясының саясаткері болған. Ол 32 жыл бойы Парламент депутаты болып қызмет етті және 1945 жылдан 1951 жылға дейін премьер-министр Клемент Атли басқару кезеңінде ішкі істер министрі қызметін атқарды, бұл 20 ғасырдың ең ұзақ қызмет еткен ішкі істер министрі болды.
Ерте өмір
Джеймс Чутер Эде Суррейдің Эпсом қаласында "төменгі орта тапқа" жататын ата-анасының үлкен ұлы (екі қызы болған) – Джеймс Эде, бейресми дін өкілі (унитарий), азық-түлік дүкенінің сатушысы (Будженс азық-түлік дүкендері желісінің негізін қалаушы Джон Бадженнің көмекшісі болған) және оның әйелі Агнес Мэри, жергілікті құрылысшы Джеймс Чутердің қызы. Ол Эпсом ұлттық мектебінде, Доркинг ұлдар орта мектебінде, Баттерси оқушы мұғалімдер орталығында және Кембридж университетінің Крейст колледжінде білім алды, онда табиғат ғылымдарын оқыды. Кембриджге Суррей графтығының стипендиясымен түсті, бірақ ол тұрмыстық шығындарын жаба алмады. Университетте қаржысы таусылып, екінші жылдың соңында дипломсыз оқуын доғарды. 1943 жылдың сәуір және мамыр айларында Эдтің министрлік басшысы Раб Батлер оған Кембриджтен құрметті магистр дәрежесін алуға көмектесті. Ол отбасылық ортасының немесе студенттік кезіндегі шешімінің нәтижесінде унитарий болып, кейінгі өмірінде дін көп уақытын және күш-жігерін жұмсады. Егер ол Кембриджді бітірген болса, грамматикалық немесе мемлекеттік мектептерде ғылым пәнінің мұғалімі болып жұмыс істеуі мүмкін еді, бірақ орнына 1905 жылдан 1914 жылға дейін Суррейдегі кеңес басқарылатын бастауыш мектептерде, көбінесе Мортлейкте, мұғалімнің көмекшісі болып жұмыс істеді. Ұлттық мұғалімдер одағының бөлігі болған Суррей округі мұғалімдер қауымдастығына (SCTA) белсенді қатысты. Либералдық партияда белсенді болып, 1908 жылы Эпсом қалалық округтік кеңесіне мүше болып сайланды, Суррейдегі ең жас кеңесші және, мүмкін, елдегі ең жас қалалық округ кеңесшісі атанды. 1914 жылы Эде Суррей округі кеңесіне сайлауға түсті және кеңес қызметкері болғандықтан, сайлау алдында мұғалімдік қызметінен кетуге мәжбүр болды. Ол сайланды және ешқашан мұғалім болып жұмыс істемеді. Оның кеңес жұмысының көп бөлігі білім беру саласына қатысты, себебі SCTA білім беру комитетіне мұғалімдердің өкілдерін қосуды қалады, және күрес нәтижесінде ол осы комитетке тағайындалды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Шығыс Суррей полкінде және Корольдік инженерлерде қызмет етіп, полк сержантының міндетін атқарушы шеніне жетті. Соғыстың көп бөлігін Францияда өткізді, мүмкін, улы газдармен жұмыс істеген болуы мүмкін.
Алғашқы саяси мансап
Соғыс кезінде Эде Еңбек партиясына қосылды, бұрынғысынан жоғары лауазымдағы либерал саясаткерлері мен соғыс уақытындағы қалыптасқан көзқарастарды сынаған және Еңбек партиясы жұмысшы халықты жақсырақ ұсынады деп сенген болатын. 1918 жылы ол Эпсом округінен Еңбек партиясының үміткері ретінде сайланды, бірақ «Коалиция купонымен» қолдау алған үміткерге ойсырап жеңілді. Ол SCTA-ның (Ауылдық округтер қауымдастығының) көмекші хатшысы болып тағайындалды, бұл оның округтік кеңес жұмысына біріккен ұйымдардың демеушілігін қамтамасыз етті. Ол осы лауазымда үкімет министрі болғанға дейін қызмет етті, содан кейін біртіндеп Ассоциацияны басқаруды өз қолына алды, сонымен қатар Суррейдегі білім беру саясатына басымдық берді, себебі бұл округте халық санының өсуі көптеген жаңа мектептер салу қажеттігін тудырды. 1920 жылы Эде Эпсом UDC-нің (Ауылдық округтік кеңестің) төрағасы болды. Эде 1923 жылғы наурызда Митчем округінен Парламент депутаты (MP) болып алғаш рет сайланды, бұл оқиға БАҚ-та қызу пікірталас тудырды. Алайда, ол 1923 жылғы жалпы сайлауда желтоқсанда мандатын жоғалтты және 1924 жылы да жеңіліске ұшырады. Эде 1927 жылы Эпсом UDC-ден шығып, Митчемде бірнеше жыл тұрды. 1929–1931 жылдарғы Еңбек партиясының қысқа мерзімді үкіметінде Эде 1930 жылы жеке мектептердегі білім беру деңгейін зерттеу үшін үкіметтік комиссия төрағасы болып тағайындалды. Комиссияның есебі 1932 жылы жарияланды, содан кейін Эде біртіндеп Еңбек партиясының білім беру саласындағы негізгі саршынға айналды, бұл Чарльз Тревелянның белсенді саяси өмірінен зейнетке шығуынан кейін болды. Эде осы тағайындаудың арқасында Тревелянның қолдауын алған еді. Эде 1931 жылғы сайлауда Парламенттегі мандатын тағы да жоғалтты. Эде 1935 жылғы жалпы сайлауда Оңтүстік Шилдс округінен Парламентке қайта сайланды және 1964 жылғы жалпы сайлауда Парламенттен зейнеткерлікке шыққанға дейін осы мандатын сақтап қалды. 1937 жылы Эпсом мен Эуэлл қалаларына қала мәртебесі берілгенде, ол «Хартиялық мэр» болып сайланды және жаңа қаланың Хартиясын тойлау іс-шараларын ұйымдастырды. Ол Суррей графтығының лейтенант орынбасары болып тағайындалды.
Білім министрі
Соғыс кезіндегі коалицияда Эде 1940 жылдың 15 мамырында Білім беру кеңесінің парламенттік хатшысы ретінде кіші министрлік қызметке тағайындалды және екі консервативті президенттің, біріншіден Гервальд Рамсботамның, содан кейін РА Батлердің басшылығымен қызмет етті. Эде өте сенімді адам болды және оның өкілдігі Батлерді толықтырды, ол практикалық англикан, жеке білім алған және жақсы отбасынан шыққан, ал бастапқыда мемлекеттік бастауыш мектептер туралы аз білген. Эде Батлер мен Лейборист партиясының басшылары Атли, Артур Гринвуд және Эрнест Бевин арасындағы пайдалы байланыс болды. (Эде иезуит мектебінің басқарушысы болды, бірақ бұл оған көп көмектеспеді.) Екеуі де адалдығымен танымал болды. Кейінгі саяси қызметтерінде Эде мен Батлер арасында партияаралық құрмет сақталды. Ол білім беруді реформалау бойынша Сер Морис Холмс басшылығымен Кеңестің мемлекеттік қызметкерлері бастаған жұмысты қабылдады. 1942 жылдың 4 ақпанында Батлерді құрметтейтін Эде, Черчилльдің «тікелей бұйрығына» бағынуға дайын болса да, оны Соғыс көлігі министрлігіне ауыстыру туралы өтінішті қабылдамады. Черчилль Эдді орнында қалдыру үшін Атлидің тілегін қабылдады. Министрлер мен лауазымды адамдардың көп уақыты мемлекеттік мектептердегі діни білімді мемлекеттік жүйеге ендіру үшін протестант шіркеулерімен келіссөздер жүргізуге кетті. Ақырында келісімге қол жеткізілсе де, Эде 1942 жылдың наурыз айында Пасхадан бұрын жарияланған «Ақ меморандум» арқылы қысқа уақытқа кешіктірілді. Бұл Гервальд Рамсботамның «Жасыл кітабынан» (маусым 1941 ж.) бастап конформист емес лоббилеуді және Эде мен оның лауазымды адамдарының көзқарастарын көрсетті. Англия шіркеуі «Жасыл кітапқа» (жасы 11-ден асқан балаларға мемлекеттік мектептерде конфессиялық оқытуды рұқсат етуді ұсынған, 1870 жылғы Форстер актісінің Каупер ғибадатханасы туралы ережесінен бастап қолданылып келген тыйымды алып тастау) салыстырмалы түрде жақсы қабылдады. Алайда консервативті депутаттар арасында көп қолдау тапқан англикандықтар «Ақ меморандум» ұсынысына риза болмады. «Бір мектеп аймақтарындағы» мектептерді (көбінесе ауылдық аймақтарда, көбінесе жергілікті помещиктер салған англикандық мектеп жалғыз мектеп болған) LEA бақылауына беру туралы ұсыныс, бұл қадамға конформисттер мен оқытушылар одағы қолдау көрсетті. Министрлер мен лауазымды адамдар Рим-католик шіркеуімен келіссөздер жүргізуде сәттілікке жете алмады, олар мектептерінде толық автономияны сақтап қалуды және инфрақұрылымға 100% мемлекеттік субсидия алуды қалады (әлеуметтік көмекке 50% қарағанда, яғни жартылай дербес мектептер). Бірде (Батлердің өмірбаяндары нақты күнді көрсетпейді, бірақ 1942 жылы болуы мүмкін) Батлер мен Эде Хексемге жақын Ушоу колледжіндегі Солтүстік епископтар конференциясына барды. Оларға кешкі ас беріліп, шіркеу көрсетілді, бірақ ешқандай жеңілдік берілмеді. Батлермен бірге Эде жоспарланған білім беру реформасы туралы ресми ақ қағазды жариялады (1943 жылдың шілдесі). Бұл бірнеше салаларды қамтыды, соның ішінде мектептен шығу жасын 15 немесе 16 жасқа дейін көтеру, бастауыш және орта мектепті 11 жастан бастап бөлуді бекіту (1918 жылы мектептен шығу жасы 14 жасқа дейін көтерілгеннен бері болған аралыққа қарамастан), әртүрлі қабілеттері бар оқушылар үшін бөлек мектептер болуы керек пе (ол кездегі білім беру ілімімен қолдау көрсетілді, бірақ бұл жағдайда таңдау 1944 жылғы заңда белгіленген емес, бірақ жергілікті таңдау мәселесі қалдырылды), мемлекеттік мектептерді жүйеге қалай сіңіру керек (Флемингтің баяндамасы мемлекеттік мектеп орындарын мемлекеттік стипендияларға ашуды ұсынады, бірақ бұл ешқашан жүзеге асырылмаған) және мемлекеттік сектордағы мемлекеттік және діни мектептердің «қос жүйесі». Батлермен бірге Эде 1944 жылғы Білім беру туралы заңды Парламент арқылы жүргізді және оның мемлекеттік білім туралы егжей-тегжейлі білімі, бұл Батлерде болмаған, бұл шараның сәттілігі үшін маңызды болды. 1944 жылдың наурыз айында заң жобасының екінші оқылуында Тельма Казалет Кейр екі түзетуді ұсынды, олар 1951 жылға дейін мектептен шығу жасын 16 жасқа дейін көтеру және әйел мұғалімдерге бірдей ақы төлеуді талап ету, олар 1944 жылдың 29 наурызында 117 116 дауыспен қабылданды, бұл Коалиция бір бөлімде елеулі жеңіліске ұшырады. Батлер мұғалімдік мамандыққа өсиет айтуды дұрыс емес деп санайды, палатадан шығып кетті және ол отставкаға кетуге дайын екені туралы әңгіме тарады. Эрнест Бевин мен Эде Батлер күштеп отставкаға жіберілсе, отставкаға кететінін мәлімдеді, ал Черчилль түзетуді сенім мәселесі етіп, оны 30 наурызда 425 23 дауыспен жеңіске жеткізді. Бұл Черчилль мен консерваторларды реакциялық деп көрсеткен оқиғалардың бірі болды, бұл 1945 жылғы сайлаудағы жеңіліске ықпал етті. Заң мектептен шығу жасын 1947 жылдың сәуір айынан бастап 15 жасқа белгіледі, сондай-ақ оны 16 жасқа дейін көтеруді мақсат етіп, орта білімді тегін етіп, «бастауыш мектеп» терминін жойды. Ол балаларға арналған балалар бақшаларын және ерекше білім беруді қажет ететін балаларға көмек көрсетуді құрды. Ол жоғары білім беруге, мектептерде медициналық көмекке, мектеп тағамы мен сүтке, сондай-ақ әлеуметтік, діни және дене тәрбиесіне мүмкіндік берді. Жеке мектептер тексеру бағдарламасына алынды, міндетті ғибадат енгізілді және жергілікті білім беру органдарының рөлі мен талаптары нақтыланды.
Ішкі істер министрі және кейінгі мансабы
Ол соғыстан кейінгі Еңбек партиясының жеңісінен кейін Білім министрі болып тағайындалуы күтілгенімен, Эде 1945 жылы Клемент Аттлидің Еңбек үкіметінде Ішкі істер министрі болып тағайындалды және осы лауазымда тұрақты түрде қалды. 1951 жылы ол бір уақытта Қоғамдар палатасының басшысы болды. Ол 1946 жылғы Полиция туралы заң, 1947 жылғы Өртке қарсы қызмет туралы заң, 1948 жылғы Азаматтық қорғаныс туралы заң және 1949 жылғы Әділеттер туралы заң арқылы бірнеше мемлекеттік қызметтерді қайта құруға жауапты болды. Бұдан өзге, ол 1948 жылғы Балалар туралы заң, 1948 жылғы Британдық ұлттық статусы туралы заң, 1948 жылғы Халықты өкілдік ету туралы заң және 1948 жылғы Қылмыстық әділет туралы заңға тығыз қатысты. Ол жергілікті басқару және білім беру саласындағы тәжірибесін пайдаланып, қайта құрған қызметтері үшін – Өртке қарсы қызмет, Азаматтық қорғаныс және полиция үшін жергілікті билік органдарының бақылау деңгейін анықтады. Ол полицияны кәсіби деңгейде ұйымдастырып, бірыңғай стандарттарды дамытатын оқу орталықтары құрды. Ел бойынша шашыраңқы түрде жұмыс істеген балаларға күтім жасау қызметтерін және әділеттерді мұра еткен ол реформалары арқылы жүйелі рәсімдер мен тәжірибелерді орнатты. Халықты өкілдік ету туралы заңдағы сайлау жүйесіне енгізілген өзгерістер «бір адам – бір дауыс» принципін және бір округтан сайланатын депутаттарды бекітті, Эденің пікірінше, бұл принцип Азамат соғысынан бастап, чартизм дәуіріне дейін және оның өзінің заманына дейін үнемі талап етіліп келді. Ол университет орындарын, кәсіпкерлік дауыстарын, екі округтан сайланатын депутаттарды және Лондон қаласының ерекше сайлау құқығын жойды. Британдық ұлттық статусы туралы заң «Ұлыбритания және отарлардың азаматы» деген бірыңғай мәртебені орнатты, нәсілі мен терісіне қарамастан, Ұлыбритания мен оның отарларының барлық азаматтары (сол кездегі Ұлыбритания Достастығының тәуелсіз мүшелері аз болды) Ұлыбританияда тұру және жұмыс істеу құқығына ие болды. Қылмыстық әділет туралы заң қатаң еңбек, жазалау және қамшылау жазаларын жойды, сондай-ақ пробация және жас қылмыскерлермен жұмыс істеудің жаңа тәртібін енгізді. Бұған қоса, ол Лордтар палатасының алдында сотталу құқығын жойды. Өлім жазасын жою мақсатындағы түзетулерге қолдау көрсету әрекеттері сәтсіз аяқталды (төменде қараңыз). 1948 жылы Эде министрлер мен мемлекеттік қызметкерлер арасындағы жемқорлық туралы айыптауларды тергеу үшін сэр Джордж Лински басшылығымен Лински комиссиясын құрды. Ол енгізген өзгерістердің бірі – корольдік баланың дүниеге келуіне Ішкі істер министрінің қатысуы дәстүрін тоқтату болды, бұл дәстүр Джеймс II-нің ұлының жалған екені және патшайымның туу бөлмесіне тығылып кіргені туралы қауесеттерден кейін пайда болды. Эде Grand National атты жылқы жарысының күнін сенбіге ауыстыруға көмектесті және Еске алу күнін жазғы айға көшіруді ұсынды, бұл бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстардың әртүрлі күндерде аяқталғанын көрсетеді (бұл ұсыныс қабылданбады). Ол Эдинбург герцогы принц Филипптің азаматтығын рәсімдеуге көмектесті және оның британдық тегі ретінде Маунтбеттенді таңдауға қатысты. Эде 1951 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлауда Еңбек партиясы жеңілгеннен кейін үкіметтегі қызметтен шеттеді және қалған 15 жылы оппозицияда басқа қызығушылықтарды іздеді. Британ мұражайындағы жұмысынан басқа, ол BBC Бас кеңесінің белсенді мүшесі болды және Унитариан шіркеуінде жетекші рөл атқарды. 1964 жылы ол Палатадан шығып, 1965 жылдың 1 қаңтарында Суррей графтығындағы Эпсомның бароны Чутер Эде ретінде өмірлік пэр атанды, осыған байланысты 1964 жылдың 18 желтоқсанында Чутер Эде тегін қабылдады.
Унитариан шіркеуі
Ішкі істер министрі болған кезде Эде Унитариан шіркеуіндегі қызметін кеңейтіп, 1947 жылы оның Бас ассамблеясында сөйледі және шіркеудің Еске алу күнінде Cenotaph-та өкілдік етуін ұйымдастырды. Ол сондай-ақ түрлі унитариандық қауымдарға сөз сөйлеп, 1951 жылы қызметтен кеткеннен кейін бұл қызметін күшейтті. Халықаралық либералды христиандық және діни бостандық қауымдастығының (IARF) конгресстеріне қатысып, 1955 жылы оның президенті болып сайланды. Осы ретте ол Солтүстік Америкаға бірнеше рет сапар жасады. 1957 жылдан 1958 жылға дейін Эде Унитариан шіркеуінің Бас ассамблеясының президенті болды және бір жыл бойы елдің әртүрлі қауымдарын аралап, сөз сөйледі. Ол Эвансқа кешірім беру науқанына қатысып, өмірін өлім жазасын жою ісіне арнады. 1965 жылдың қараша айында "Қиындық (Өлім жазасын жою) туралы" заңмен кісі өлтіру үшін өлім жазасы жойылды, ал Эванстың денесі Эде қайтыс болғанға дейін көп ұзамай қасиетті жерге көшірілді. Оның күресі "ешқандай ескіше либералды конформисттің соңғы күресі" деп сипатталды.
Отбасы
1917 жылы Эде Ричард Уильямстың қызы Лилиан Мэриге үйленді. Олардың балалары болмады, ол бірнеше жыл ауырғаннан кейін 1948 жылы қайтыс болды. Лорд Чутер Эде одан 17 жыл өмір сүрді және 1965 жылдың қараша айында Суррейдегі Эуэлл қаласында 83 жасында дүние салды.
Ескерткіштер
Оңтүстік Шилдс қаласындағы Чутер Эде білім беру орталығы оның құрметіне аталған. Бұрын ол жалпы білім беретін мектеп болған. Эпсом ауруханасындағы палатаның және Тренттегі Ньюарк маңындағы бастауыш мектептің де атауы оның есімімен байланысты. Оңтүстік Шилдстегі Еңбек партиясының штаб-пәтері – Эд Хаус, ол оның парламент депутаты қызметін тоқтатуға дейін ашылып, аталған. Эде он екі томдық күнделіктерді мұра етіп қалдырды, қазір олар Ұлыбритания кітапханасында сақтаулы. Күнделіктерде (көбінесе түсірілмеген және жарияланбаған) 1941-1945 жылдардағы соғыс кезеңіндегі оның қызметі туралы толыққанды мәліметтер келтірілген, сондай-ақ ішкі істер министрі қызметін атқарған кезіндегі қысқаша естеліктер бар, олар сол қызметтің XX ғасырдың ортасындағы міндеттері мен алаңдаушылықтарының кең спектрін көрсетеді. Оларды зерттеу үшін қолданған тарихшының ұсынысымен, ол олардың көп бөлігін Британ мұражайына тапсырды, содан кейін ол мұражайға сенімді тұлға болып тағайындалды – бастапқыда ішкі істер министрі ретінде, ал қызметтен шеттетілгеннен кейін өз құқығымен.