Кіріспе

Еуропаның басқа елдеріндей, Польшадағы ең көп таралған және танымал театр түрі – тұрақты көркемдік ұжымдарға негізделген драма театры. Бұл, ең алдымен, режиссерлердің театры, олар өндірістің формасын және жекелеген сахналардың көрінісін анықтайды. Польшада театр және кино режиссерлері мен актерлері арасында қатаң шекара жоқ, сондықтан көптеген сахна шеберлері театр көрермендеріне Анджей Вайданың фильмдерінен, мысалы: Войцех Пзоняк, Даниэль Ольбрихский, Кристина Янда, Ежи Радзивилович, ал Кшиштоф Кисловскийдің фильмдерінен Ежи Штур, Януш Гайос және тағы басқалар белгілі. Әдебиетке негізделген драма театрының көптеген түрлерімен қатар, Польшада сөздің басты құралы емес, тарихи театр түрлері де бар, мысалы, мемлекеттік цензураға қарсы танымал болған көру театры, музыкалық театр, қозғалыс театры және т.б. Қуыршақтарды, фигураларды немесе көлеңкелерді пайдаланатын театрлар да кең танымал; тіпті сурет салу театры және от театры да бар.

Дәстүр

Польша драма театрының күші актерлерінің кәсіби шеберлігінде. 19 ғасырдың ұлы шеберлерінің дәстүрін, оның ішінде "екі құрлықтың жұлдызы" атанған Елена Моджеевскаяны алдыңғы қатарда ұстап, университеттерде білім алған суретшілердің келесі буындары жалғастырды. Осындай алуан түрлілік және көптеген адамдардың шынайы берілгендігі Польшада театрдың рухани күш сыйлайтын тәжірибе болғанын және қазір де солай екенін көрсетеді. Бұл жаңа, тәжірибелік театрға көрермендердің қызығушылығының артуында да көрінеді, ол өзінің төңірегінде ерекше атмосфера қалыптастырады. Мұны фестивальдердің кеңеюі мен "Диалог" сияқты театр туралы құрметті журналдарда, онда ондаған жылдар бойы әлемдік драматургияның соңғы жетістіктері жарияланып келеді, де көрсетеді. Кәсіби тәжірибелі актерлері мен ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрі бар театрлармен қатар, әуесқой театрлар мен гастрольдік топтар да бар. Кәсіби театрлардың ішінде ең танымал – Варшавадағы Ұлттық театр. Оның репертуарының негізін ең сүйікті поляк және шетелдік драмалар құрайды, режиссерлер олармен жеке диалог жүргізеді, осы классикалық туындыларға қазіргі поляктарды мазалайтын сұрақтар қояды. Осы зерттеулер барысында Ұлттық театр жиі өте батыл тәжірибелерге барады, сондықтан оның сахнасы, көрнекі болғанымен, академиялық емес. Ең ерекшесі – Джерзи Грегоржевскийдің (1997-2002 жылдар аралығында театр директоры) қойылымдары. Ол күрделі сахналық жабдықтарды (пантографтар, ірі музыкалық аспаптар немесе символдық реквизиттер сияқты метафоралық сценографиялық элементтер) пайдаланып, классикалық мәтіндердің өзіндік монтаждарын жасап, олардың құндылығын сынап, олардың бүгінгі күнмен байланысын іздеді. Ұлттық мәртебесі бар екінші поляк театры – Краковтағы Ұлттық ескі театр, Польшадағы Еуропа театрлары одағының жалғыз мүшесі, шамалы консервативті. Конрад Свинарски, Ежи Яроцкий және Анджей Вайданың әлемдік деңгейде танымал қойылымдарының арқасында жарқыраған бұл театр осы дәстүрді жалғастыруға тырысып, осы шеберлердің лайықты ізбасарларын іздеп жүр. Қазіргі уақытта "Ескі театрдың" ең маңызды серіктесі – Кристиан Лупа. Ол жылдар бойы неміс тіліндегі жазушылардың (Т. Бернхардт, Р.М. Рильке, Р. Музил) драмаларын және прозасын тұрақты түрде қойып келеді, тіпті Брохтың "Ұйықтаушылар" романын сахнаға көшіруге де еш ойланбады. Орыс әдебиеті де оның қызығушылығын қамтиды (Достоевскийдің "Карамазовтар" және жақында М. Булгаковтың "Мастер және Маргарита" қойылымдары). Лупа спектакльдердің дәстүрлі әрекетін бұзады, олардың темпін созады және сюжетке немесе қақтығысқа қарағанда жекелеген жағдайлардың поэтикалық құндылықтарына назар аударады. Бұл – философиялық және экзистенциалдық ой-толғаныстар театры, оның ортасында әлемде өз орнын табуға тырысатын қазіргі адам тұр. Лупаның қойылымдары бірнеше маусым бойы Парижде тұрақты түрде көрсетіліп келеді, онда олар сыншылар мен көрермендер тарапынан зор құрметке ие болады. Лупа сонымен қатар Краковтағы Людвик Сольский атындағы драмалық өнер академиясында режиссураның ең маңызды ұстаздарының бірі, оның студенттерінің арасында поляк режиссерлерінің жаңа буыны: Кшиштоф Варликовский, Гжегож Ярзина, Мая Клечевская, Анна Августинович, Михал Задара және Ян Клата бар.

Актерлер мен режиссерлер

Қазіргі уақытта Польша театр актері ретінде елден тыс жерлерде ең танымал болғаны – Анджей Северин, ол 1984–1988 жылдары Питер Брук құраған халықаралық топқа қатысып, «Махабхарата» қойылымын дайындаған. 1993 жылдан бері ол «Комеди Франсез» театрымен байланысты. Польшада ХХ ғасырдың екінші жартысындағы ең құрметті актер – 1992 жылы «Король Лир» спектакліне репетиция кезінде жүрек талмасынан қайтыс болған Тадеуш Ломницкий деп есептеледі. Тоқсаныншы жылдардың екінші жартысында поляк драма театрында жаңа буын режиссерлер пайда болды. Олар массалық мәдениетке толы ортада өскен, қарқынды өмір салтына үйренген, бірақ тұтыну капитализмінің әлемінде жоғалған тридесетке таяу жастағы адамдардың тәжірибесі мен проблемаларын көрсететін қойылымдар жасауға тырысты. Бұл қозғалыстың жетекші театры – Варшаваның «қаладағы ең жылдам театр» деп аталатын TR театры. Оның режиссерлерінің ішінде Кшиштоф Варликовский мен Грегорц Яржина ерекше көзге түседі. Варликовский Шекспирдің бірқатар инновациялық қойылымдары арқылы халықаралық деңгейде танымал болды, олар поляк театрларында («Ширеге үйрету», «Гамлет») және шетелде (Миландағы «Пикколо Театрода» «Перикл», Штутгарттағы «Штатстеатрода» «Он екінші түн» және «Дауыл») қойылды. Қазіргі заманғы адамзаттың күрделі экзистенциалдық жағдайын көрсетуді көздеген Яржина заманауи драматургияға (Виткевичтің «Тропикалық ақымақтық», Гомбровичтің «Ивона ханшайымы» немесе Фрейзердің «Анықталмаған адам дене қалдықтары») және еуропалық классикалық романдарға (Достоевскийдің «Идиот», Манннің «Доктор Фаустус», Берлиндегі «Хеббель театрында» қойылған) жүгінеді. Соңғы кезде екі режиссер де Сара Кейннің туындыларына қызығушылық танытып, таң қалдыратын қойылымдар жасады: Варликовскийтің «Тазаланған» және Яржинаның «4.48 Психоз» спектакльдері. Совет империясының құлауынан кейін шынайы жаңаруды Краковтың Нова Хута ауданындағы «Людовик» театры басынан өткерді, оны актер, режиссер және саясаткер Ежи Федорович (1989–2005) басқарды. Оның басшылығымен театр үлкен танымалдыққа ие болды және көптеген марапаттарға ие болды. Театр екі рет Эдинбург халықаралық фестиваліне шақырылды: 1996 жылы Джерзи Стурдың «Макбет» спектаклімен, ал 1997 жылы Влодзимиерз Нурковскийдің «Антигона» қойылымымен. Қазіргі директоры – театр және кино продюсері Жацек Страма.

Орындар

Польшаның театр картасы, онда көптеген жылдар бойы ең маңызды орталықтар Варшава мен Краков болды, соңғы онжылдықта көптеген өзгерістерге ұшырады. Польшадағы ең танымал режиссерлер, мысалы, Кшиштоф Варликовский, Гжегорц Ярзина, Ян Клата, Михал Задара немесе Мая Клечевская Варшавада жұмыс істейді, сонымен қатар басқа қалаларға да саяхаттайды. Елорданың орны берік деп айтуға болады, бірақ Краков пен Вроцлав екінші орын үшін күшті бәсекелесіп жатыр. Танымал шеберлер (Ежи Ярокки, Кристиан Лупа) және жас режиссерлер тобы, олардың алдында Пиотр Цьеплак пен Пауль Мишкевич, Вроцлав театрларымен ынтымақтастық жасайды. Познань, Гданьск және Лодзь қалалары да сондай амбицияларды көздейді. Соңғы маусымдардағы күтпеген жаңалықтардың бірі – Легница қаласындағы театрдың гүлденуі болды, бұл қала бұрын Польшадағы ірі советтік әскери базасы болып саналған. Мұндағы көркемдік директор Яцек Гломб қала тұрғындарына жаңа жолдармен жетуді белсенді түрде іздестірді. Сондықтан ол жергілікті азаматтардың өмірінен оқиғаларды көрсететін қойылымдарды қоюға кірісті, сондай-ақ классикалық драмаларды таңғажайып ареналарда сахналады (мысалы, Шекспирдің «Кориолан» ескі прус казармасында). Пауль Лисак Бидгощ театрының көркемдік жетекшісі болғаннан бері, Польшаның орталық бөлігіндегі бұл қалада да жоғары деңгейдегі театр өнері дамуда. Польша театрының ХХ ғасырдағы ең үлкен жетістіктері театр өнерінің жаңа формаларын және функцияларын іздеген суретшілердің еңбегінің нәтижесінде туды. Еуропадағы реформалық қозғалыстың басынан бастап, поляк театршылары осы салада батыл тәжірибелер жүргізіп келеді. Реформаның поляк ағымы театр мен метафизиканы байланыстырумен ерекшеленеді. Мұндай ізденістердің бастауы Адам Мицкевичтің жетекшілігімен поляк романтиктерінің еңбектері мен ой-пікірлерінде жатыр. Польша әдебиетінің ең маңызды туындысы – «Аталар рухы» поэмасында театр құбылысы спектакль мен актер жетекшілік ететін рәсімнің арасындағы шекарада бейнеленген. Келесі жылдары поляк сахнасының ең маңызды суретшілері осы көрініске сілтеме жасады, оны дамытып немесе өзгертіп, кейде оны сынға түсті. Осы түбірден Станислав Виспианскийдің өнері пайда болды. Ол ақын, суретші, көреген, ХХ ғасырдың басында өнер көрсеткен және келесі ғасырдың театрының дамуына ықпал еткен тұлға. Оның романтикалық және символистік шабыттан туған шығармалары католик, пұтқа табыну және классикалық дәстүрлерді жаңа ғасырдың экзистенциалдық және саяси мәселелерімен біріктіріп, бүгінгі күнге дейін толыққанды ашылмаған және түсінілмеген, жан-жақты және қызықты мұраны құрайды. Польша монументалды театрының негізін қалаушылар Леон Шиллер (Эдвард Гордон Крейгтің серіктесі), Юлиуш Остерва және Вилем Хоржица осы дәстүрге қайта оралды. Театрдың жаңа формаларын іздеуге ұмтылған авангардтық суретші Тадеуш Кантор да театрға қызығушылық танытып, өзінің театрлық ізденістерінде оған сілтеме жасады. Көп жылдық зерттеулерден кейін (тахизм және перформанс өнерінің қағидаларын театрдың қажеттіліктеріне бейімдеуге тырысқаннан кейін) Кантор өзінің «Өлім театры» деп аталатын моделін жасады. Оның ең танымал қойылымдарында – «Өлі сынып», «Вилополь, Вилополь немесе Мен ешқашан қайта оралмаймын» суретші уақыттың өтуімен деформацияланған суреттерді, сөздерді және дыбыстарды шақырып, рухани сеанс сияқты көрініс ұсынады. Ол өзінің естеліктері мен тәжірибелеріне сілтеме жасап, ХХ ғасырдың аяғындағы, Холокост ғасырындағы трагедиялық оқиғалардың ұжымдық есте сақтауын бейнеледі.

Ежи Гротовский

Театрдың жаңаруына қатысты бірдей түсініктер қалыптасқанмен, оны жаңғыртуға қатысты мүлдем басқаша әрекет жасады: ол – Ежи Гротовский. Ол спектакльді жанқиярлық құрбандық ретінде жасауды мақсат етіп, Константин Станиславскийден кейін актерлік өнердің екінші үлкен реформасын жүргізді, ал оның «Кедей театрға қарай» кітабы әлі күнге дейін бүкіл әлемдегі драма мектептеріндегі ең маңызды оқулықтардың бірі болып табылады. Гротовскийдің Театр Лабораториясының «Акрополис» (Виспианскийдің драмасы, концлагерьде қайта жаңғыртылған), «Тұрақты ханзада» (Кальдерон Словацкийдің шығармасы бойынша) немесе «Апокалипсис cum figuris» сияқты қойылымдары ХХ ғасырдың әлемдік театрының ең маңызды жетістіктерінің бірі болып табылады, олар әлі де көптеген суретшілер үшін анықтамалық нүктелер болып табылады. Басқалар арасында Питер Брук, Евгений Барба, Маркета Кимбрелл, Ричард Шехнер және Андре Грегори Гротовскийдің еңбегінен шабыт алды. Өмірінің соңғы он жылдығында Гротовский діни рәсімге ұқсас әсер ететін драмалық құрылым жасау мүмкіндігін зерттеді. Оның өлімінен кейін (1999), жұмысты оның шәкірттері Томас Ричардс және Марио Биагини жалғастырды, олар Италиядағы Понтедерада Гротовский құрған Жұмыс орталығын басқарды. Гротовскийдің шығармашылығы көптеген поляк театр суретшілеріне де әсер етті. Влодзимиер Станевский, бірнеше жыл бойы Гротовскимен тығыз жұмыс істегеннен кейін, ақыры қарсылық білдіріп, 1977 жылы Люблиннің маңындағы шағын ауылда «Гардзиенице» Театр Практикасы орталығын құрды. Бүгін, 25 жылдан кейін, бұл орталық әлемге әйгілі, ал Станиевскийдің «театр экологиясы» деп аталатын актерлік әдісі ХХ ғасырдың ең маңыздыларының бірі болып саналады. «Гардзиенице» драмасының ең ерекшелігі – театрдың көптеген мәдени іс-шаралардың бірі ретінде қарастырылуы, соның ішінде халықтық дәстүрлерді ұстанып жүрген адамдар тұратын аймақтарға экспедициялар (мысалы, Польшаның шығыс бөліктері, Лемко ауылдары немесе Украинаның Хукул аймағы) және өнер мен оның пайда болған ортасы арасындағы тығыз байланыс. Әдеттегідей қарқынды, музыкамен, қозғалысымен және драмалық әнмен толы қойылымдар Шығыс пен Батыстың негізгі аңыздарын еске салады. Бірнеше жылдан бері Станиевскийді Еуропа мәдениеті мен руханилығының көзі ретінде Ежелгі Грекия қызықтырады. Апулейдің «Метаморфозаларынан» кейін (басқа елдермен қатар Германияда, АҚШ-та, Ұлыбританияда және Испанияда орындалды) ол «Гардзиенице» қойылымымен Еврипидтің «Электра» қойылымын шығарды, бұл оның театрлық ізденісінде жаңа жолдарды ашты. Влодзимиер Станевский тобының қатарынан көптеген белсенді және ерекше қызықты орталықтардың негізін қалаушылар шықты, олар тек театрмен ғана байланысты емес. Сейниде Гардзиеницеде жұмыс істеген Кшиштоф Чижевский құрған Шекаралық қор бар. «Шекаралық» шығармашылық түрлерінің бірі – театр (мысалы, Шимон Анскидің «Диббук» қойылымы), оның мақсаты – шекаралық аймақтардың тұрғындарын олардың мәдени дәстүрінің ерекше байлығына қатысты санасын арттыру, ол ғасырлар бойы поляк, еврей, белорус, литва, украин, тіпті татар ықпалдарын байланыстырды. Чижевски сияқты «Шығыс елдерінің музыкасы» қорының негізін қалаушы Ян Бернад та Гардзиеницеден шыққан және көптеген жылдар бойы Шығыс шекараларының ежелгі музыкасының бай көпұлтты дәстүрлерін жинап, қайта құруға арнады. Алпыс пен жетпісінші жылдары Гротовскийдің шығармашылығымен бір уақытта Польшада әлеуметтік және саяси театр қозғалысы да дамыды. Бастапқыда бұл, ең алдымен, бүлікші студент театры болды, кейін, соғыс заңы кезінде, қозғалыс жер асты үй театры үшін қойылымдар ұйымдастыратын мамандарды да қабылдады. Театр арқылы саяси бүліктің бір ерекше түрі Вроцлавтың «Оранжевая альтернатива» бейресми тобымен ұйымдастырылды. 1989 жылы егемендік алғаннан кейін бұл қозғалыстың күші әлсіреп, бірақ жақында ол капитализмге қарсы және соғысқа қарсы қозғалыс ретінде қайта туылды. Мұндай қызметтің ең маңызды орталығы – Познань, онда бір кездері әйгілі және әлі де белсенді Сегізінші күн театрымен (глобализмге қарсы өндіріс саммиті) қатар Саяхат агенттік театры жұмыс істейді. Оның ең маңызды жетістіктерінің бірі – бұрынғы Югославиядағы оқиғалардың әсерінен құрылған және бүкіл әлемде көрсетіліп отырған «Кармен Фунебре» ашық аспан астындағы қойылымы. Польшада театрдың тағы бір дамып келе жатқан ағымы – бейнелі театр, ол суреттерді ең алдымен қолданады және сөйлеу сөзінен мүлдем қашады. Оның бастауышы болып саналады Йозеф Szajna (1922), театрмен ынтымақтастығы кезеңінде...

Фестивальдар

Халықаралық фестивальдар – поляк театр өмірінің ерекше бір бөлігі, Шығыс пен Батыстың көркем жетістіктерін салыстыруға мүмкіндік беретін шаралар. Осы мақсатта "Contact" фестивалі жыл сайын Торунь қаласында, ал "Dialogue" фестивалі екі жылда бір рет күзде Вроцлав қаласында өтіп тұрады, сондай-ақ Краковтың "Құрметтеулер" (қазан) және Варшаваның "Кездесулер" (қараша) фестивальдері де ұйымдастырылады. Бұлардан өзге, ең қызықты шаралар – Люблиндегі "Театрлық қақтығыстар" (қазан), Познаньдегі ашық ауадағы "Мальта" фестивалі (маусым), Краковтың "Көктемдегі балет" және Биелско-Бяла қаласындағы қуыршақ театрының екі жылдық фестивалі. ХХ ғасыр поляк театрымен байланысы бар әлемге танымал тұлға – Папа Иоанн Павел II. Оның театрға деген қызығушылығы Водовицедегі орта мектеп жылдарына дейін барып жетеді, онда жас Карол Войтыла мектеп театрында жұмыс істеген. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол бұрынғы мұғалімі Мичислав Котларчикпен бірге, поэзияның романтикалық дәстүрін дамытқан құпия "Рапсодиялық театрды" құрды. Соғыстан кейін, дін қызметкері ретінде, ол бұл топты қолдады және олардың сыншысы болды, қойылымдарына сын жазды. Әдеби шығармаларында Иоанн Павел II бірнеше драма жазған, олардың ең танымалдары – "Құдайдың інісі" және "Зергердің дүкені".

Виткаци сыйлығы

Станислав Игнатий Виткевич (Виткачи) сыйлығы (поляк тілінде: Nagroda im. Stanisława Ignacego Witkiewicza) – Халықаралық театр институтының Польша орталығының шетелдік (Польша орталығының басқармасымен табыс етіледі) және поляк (Сыншылар тобымен табыс етіледі) өнер қайраткерлеріне, ғалымдарға немесе сыншыларға Польша театрын әлемде насихаттау бойынша ең үлкен жетістіктері үшін жыл сайын берілетін сыйлық. Сыйлық 1983 жылдан бастап Әлемдік театр күніне орай табыс етіледі. Үміткерлерді жыл сайын Польша мәдениетінің көрнекті тұлғалары ұсынады, ал лауреаттарды Мәдениет және ұлттық мұра министрлігінің өкілі, Збигнев Рашевский атындағы театр институтының өкілі, Польша орталығының басқармасының өкілдері және Сыншылар тобынан құралған қазылар алқасы таңдайды. Шетелдік лауреат Польша суретшісінің түпнұсқа туындысын және Польшаға шақыру қағазын алады, сапары Министрлік тарапынан қаржыландырылады. Сапар барысында лауреат ITI-дің Польша орталығы ұйымдастырған Польша театр қауымдастығымен бірқатар кездесулерге қатысады. Көбінесе бұл сапар Польшадағы халықаралық театр фестивалімен бірге өтеді. Шетелдік лауреаттардың кейбіреулері: Дэниел С. Герульд (1983), Роберто Баччи (1989), Бонни Марранка (1990), Мишель Кокосовски (1991), Ричард Демарко (1992), Хендрик Линдепуу (1997), Жак Роснер (2002), Нина Кирали (2005), Аллен Кухарски (2006), Эллен Стюарт (2008), Моник Сталенс (2010), Манфред Бейлхарц (2013), Филипп Арнольт (2014), Дарья Доминкуш (2015), Ричард Гоф (2016). Польшалық лауреаттардың кейбіреулері: Ежи Яроцкий (1984), Казимирж Деймек (1984), Ежи Штур (1988), Тадеуш Кантор (1989), Йозеф Сжайна (1992), Эрвин Аксер (1993), Анджей Вайда (1995), Анджей Северин (1996), Кристина Мейснер (1997), Кристиан Лупа (2000), Ежи Радзивилович (2000), Тадеуш Брадецкий (2001), Януш Опринский (2002), Кшиштоф Варликовский (2003), «Саяхат агенттігі» театры (2004), Гжегож Жаржина (2005), Мариуш Трелиньский (2006), Ева Вичиховска (2008), «Ешкінің әні» театры (2010), Стефан Сутковский (2013), Анджей Вирт (2014), Янина Сзарек (2015), Анджей Шцитко (2016).