Кіріспе

Бангладеш ақыны және жазушысы Хумаюн Азад (28 сәуір 1947 – 12 тамыз 2004) – Бангладеш ақыны, романист, әңгімеші, сыншы, тіл білгісі, публицист және Дакка университетінің профессоры. Ол алпыстан астам кітап жазды. 1986 жылы бенгал тіл біліміне қосқан үлесі үшін Бангла Академиясының әдеби сыйлығымен марапатталды. 2012 жылы Бангладеш үкіметі оны бенгал әдебиетіне қосқан еңбегі үшін Экушей Падакпен құрметтеді.

Ерте өмір және білім

Азад 1947 жылғы 28 сәуірде Бикрампурдың Рарихал ауылында Хумаюн Кабир ретінде дүниеге келді. Атақты ғалым Жағадиш Чандра Бос та осы ауылда туған. 1962 жылы Сэр Жағадиш Чандра Басу институтынан орта білім беру емтиханын тапсырды, ал 1964 жылы Дака колледжінен жоғары білім беру емтиханын тапсырды. 1967 және 1968 жылдары Дака университетінен бенгал тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша бакалавр және магистр дәрежелерін алды. 1976 жылы Эдинбург университетінен «Pronominalisation in Bangla» тақырыбында диссертациясын қорғап, тіл білімі саласында докторлық ғылымын бітірді. Азад 1988 жылғы 28 қыркүйекте Нараяндж ауданының соты арқылы Кабир тегін Азадқа өзгертті. 1978 жылғы 1 қарашада Дака университетінде бенгал тілінен доцент болып тағайындалды және 1986 жылы профессор қызметіне көтерілді. Осы жылы ол Эдинбург университетінде тіл білімі бойынша докторлық диссертациясын тамамдау үшін Шотландияға барды. 1979 жылы «Оноборото Тушарпат» атты әңгіме жазды, оның шабыты Дака университетіндегі сыныптасы Латифа Кохинормен шаңырағын құрған жаңа өмірінен туды. Бір күні Ұлыбританияда әйелімен бірге қатты қар жауғанда көлік жүргізіп бара жатқанда, бұл оқиға әңгіменің негізгі сюжетіне айналды. Көп жылдар өткен соң Азад бұл әңгімені 1996 жылы жарық көрген «Жадукорер Мритиу» кітабына енгізді, бұл кітап оның өзі жазған бес әңгімеден тұрады. 1980-жылдардың соңында ол қазіргі әлеуметтік-саяси мәселелерге арналған газет мақалаларын жаза бастады. Оның пікірлері 1990-жылдар бойына жалғасты және кейіннен олардың саны артып, кітаптар түрінде жарияланды. 1990 және 2000-жылдардың басындағы шығармалары арқылы ол өзін романист ретінде таныстырды. 1992 жылы Азад бенгал тілінде «Нари Нари» атты алғашқы толыққанды феминистік кітабын жариялады. Бұл трактат ретінде оң және теріс пікірлерге ие болды және Бангладеш тәуелсіздік алғаннан кейін жарық көрген алғашқы феминистік кітап деп есептелді. 1994 жылы ол «Чхаппанно Хаджар Боргомайл» атты алғашқы романын жариялады, ол 1980-жылдардағы Бангладештегі әскери билік туралы айтады. Ол 1995 жылы жарық көрген «Саб Кичу Бхене Паре» атты екінші романы үшін ерекше танылды, ол Бангладеш қоғамындағы адамдар арасындағы қарым-қатынасқа негізделген. Ол «Екти Кхунер Свапна» романын жазды, ол өзінің студенттік кезінде Дака университетінің Салимулла Мұсылман залында тұрған басты кейіпкердің өмір тарихына арналған, өйткені Азад өзінің студенттік жылдарында сол жерде тұрған. Бұл Азадтың 2004 жылы қайтыс болған жылы жарық көрген соңғы романы болды. Басқа маңызды романдардың қатарында «Коби Отоба Дондито Аупуруш» және «Нижер Шонге Нижер Джибонер Моду» кіретін еді. Біріншісі 20-шы ғасырдың соңында өмір сүрген Бангладеш ақынының өміріне негізделген, ол жас әйелмен қарым-қатынаста болғаннан кейін кастрацияланды. Ал екіншісі Азаддың жас кезінде ауылдық өмірінен шабыттанды. Азад жазған тағы бір танымал роман – «Фали Фали Коре Ката Чанд», онда басты әйел кейіпкері Ширин – білімді, өзін мақтан етуге бейім жас әйел, ол адалсыздыққа барып, күйеуін тастап, ер адамдарға деген жек көрушілікке ие болады. Азад жасөспірімдерге арналған әдебиеттерді де жазды, олардың ішінде «Лаал Нил Дипабали» атты әңгімелер жинағы бар. Бұл кітап жасөспірім ұлдар мен қыздарға арналған, өйткені Азаддың мақсаты Бангладештің жасөспірім ұлдары мен қыздарына бенгал әдебиетінің тарихы туралы қысқаша мәлімет беру болды.

Адам өлтіруге әрекеті

2004 жылғы 27 ақпанда Дака университетінің кампусы маңында, жыл сайынғы Бангла Академиясының кітап жәрмеңкесі кезінде екі шабуылшы, шақырғыш пышақтармен қаруланған, Азадты жаққа, мойынның төменгі жағына және қолдарына бірнеше рет шапты. 2003 жылы "Дейли Иттефак" газетінің мерекелік қосымшасында оның "Пак сар жамин сад бад" романының үзінділері жарияланғаннан бері Азад өміріне қауіп сезініп жүрген. Азадқа жасалған шабуылға бір апта бұрын Бангладеш парламентінің депутаты Делвар Хоссейн Саиди парламентте Азаддың "Пак сар жамин сад бад" атты саяси сатиралық туындысына тыйым салу қажет екенін айтты, сондай-ақ осындай кітаптарға қатысты Бангладеш құқық қорғау заңдарын қолдануды талап етті.

Өлім

2004 жылдың 12 тамызында Азад Германияның Мюнхен қаласындағы пәтерінен өлген күйде табылды. Ол бір апта бұрын 19 ғасырдың неміс романтикалық ақыны Генрих Хайне туралы зерттеу жүргізу үшін келген еді. Оның отбасы тергеу талап етіп, оның өліміне бұрынғы қастандыққа ұрыныс жасаған экстремистердің қатысы болуы мүмкін деп мәлімдеді. Азад тірі кезде қайтыс болғаннан кейін денесін медициналық колледжге беруге ниеттенгенін айтқан. Бірақ оның орнына Бангладештің Рарихал ауылындағы туған жеріне жерленді, себебі дәрігерлер денесі Германиядан Бангладешке жеткенге бірнеше күн өткендіктен, медициналық зерттеулер үшін оны алудан бас тартты. 2005 жылдың 12 тамызында Рарихал ауылында Азадтың қайтыс болғанына бір жыл толуы құрметпен еске алынды.

Жеке өмір

Азад 1968 жылы Дакка университетінде оқып жүргенде танысқан Латифа Кохинурға 1975 жылғы 12 қазанда үйленді.