Кіріспе

Лексема бір ретке үшін жасалған. Лингвистикада, нонс сөз – кез келген сөз (лексема) немесе дыбыстар немесе әріптер тізбегі, бір ретке немесе айтылуға құрылған, бірақ белгілі бір тілде сөз ретінде түсінілмеген немесе танылмаған. Нонс сөздердің әр түрлі функциялары бар және олар көбінесе әзіл-сықақ, поэзия, балалар әдебиеті, лингвистикалық тәжірибелер, психологиялық зерттеулер және медициналық диагноздар үшін қолданылады немесе кездейсоқ пайда болады. Кейбір нонс сөздер бастапқыда мағынаға ие болады немесе контекст пен қолданыстан алынған тұрақты мағынаға біртіндеп ие болады, бірақ егер олар тілдің қалыптасқан бөлігіне айналса (неологизмдер), онда нонс сөздер болудан тоқтатылады. Басқа нонс сөздер мағынасыз және бір рет қолданылатын (мағынасыз сөздер) болуы мүмкін, бірақ олар дәл осы себеппен пайдалы – мысалы, wug және blicket сөздерін зерттеушілер балалардың тілдік тестілеуінде қолдану үшін ойлап тапты. Мағынасыз сөздер көбінесе орфографиялық және фонетикалық жағынан (мағыналы) сөздермен ұқсас келеді, псевдосөздер сияқты, олардың мағынасы жоқ, бірақ тілдің фонотактикалық ережелеріне сәйкес айтылуы мүмкін. Мұндай ойлап тапқан сөздерді психология және лингвистика зерттеушілері мен педагогтар оқушының фонетикалық кодтау қабілетін бағалау үшін құрал ретінде қолданады, ал мағынасыз сөздің (гипотетикалық) мағынасын контексттен шығару қабілеті мидың зақымдалуын тексеру үшін қолданылады. Нақты немесе ойдан шығарылған тұлғалардың нақты есімдері кейде нонс сөздер ретінде туындайды. Бұл термин сөз "nonce үшін" (яғни, қазіргі уақытта немесе осы бір рет) жасалғандықтан қолданылады. Кейбір талдаулар нонс сөздерді неологизмдердің кең ауқымына жатқызады, олар әдетте тілдің сөздік қорына салыстырмалы түрде жақында қабылданған сөздер ретінде анықталады; басқа талдаулар олай емес. ghost word: анықтамалық еңбекте дұрыс сипатталған, бірақ қателік немесе басқа қарапайым қателіктерден туындаған сөз. protologism: бірнеше рет қолданылған нонс сөз, тіпті шағын топпен, бірақ одан әрі таралмаған (неологизмге қарай аралық қадам). stunt word: автордың тапқырлығын көрсету немесе эмоционалды реакция тудыру үшін (мысалы, таңқану немесе күлкі) қасақана жасалған нонс сөз (Доктор Сьюсс еңбектерінде жиі кездеседі: "Кейде мен нақты сенімдімін, пердеде Jertain бар").

Ұқсас немесе байланысты ұғымдар

Көптеген басқа сөздердің түрлері де мәнді бір реттік сөздер болуы мүмкін, сияқты көптеген сниглеттерде (сөздер, көбінесе ойын-қалжың үшін жасалған сөздер, тиісті сөздік сөзі болмаған кезде арнайы ойлап табылған). Басқа да түсініксіздіктер немесе әзілдік қайта формулировкалар да бір реттік сөздер болуы мүмкін, мысалы, сөз ойындары кезінде, кейбір каламбурлар, тіл бураулары, қате айтылулар және т.б. сияқты. Сонымен қатар, мағынасыз бір реттік сөздер қателіктер (басқаша айтқанда, теру қателіктері) немесе кездейсоқ пернелерді басу арқылы беймәлім немесе спонтанды түрде пайда болуы мүмкін.

Бала дамуы зерттеулерінде

Нонс сөздер кейде балалардың тілінің дамуын зерттеу үшін қолданылады, себебі олар зерттеушілерге балалардың бұрын естімеген сөздерді қалай түсінетінін тексеруге мүмкіндік береді. Бұл балалардың жаңа сөздердің мағынасы, синтаксистік құрылымы және т.б. туралы негізгі болжамдары туралы қорытынды жасауға көмектеседі. "Wug" тіл үйрену зерттеулерінде қолданылған ең ерте белгілі нонс сөздердің бірі және Жан Берконың "Wug тестісі" арқылы ең жақсы танымал. Бұл сынақта балаларға "wug" деп аталатын жаңа зат көрсетілді, содан кейін сол заттың бірнеше данасы көрсетіліп, көпше түрін білдіретін сөйлемді аяқтау сұралды, мысалы: "Бұл - wug. Енді екеуі бар. Екеуі не?" Балалардың "wugs" деген көпше түрін қолдануы олардың көпше жасау ережесін қолданғанын көрсетеді, және бұл білім бұрынғы тәжірибеге байланысты емес, ағылшын тіліндегі таныс немесе жаңа есімдердің көпшілігіне қолданылады. Нэнси Н. Соя, Сьюзан Кэри және Элизабет Спелке балалардың қатты емес заттар мен қатты заттарды ажырату білімі, массалық есімдер мен санау есімдерді ажырату білімінен бұрын болған-жоқпын тексеру үшін "blicket", "stad", "mell", "coodle", "doff", "tannin", "fitch" және "tulver" сөздерін нонс сөздер ретінде пайдаланды.

Әдебиетте

Сеймус Хинидің "Сөз жасама" атты өлеңі оның "Дистрикт және шеңбер" жинағына енген. Дэвид Кристал "фла́дл" деген сөзді хабарлаған, ол судың көлденең және тасқын арасындағы төгілуін білдіретінін түсіндірген, бұл сөзді ақын қажетті сөз болмағандықтан өзі ойлап тапқан. Кристал 1995 жылы егер бұл сөз танымал болса, ағылшын тіліне енуі мүмкін деген болжам жасаған. "Жа́ббервоки" өлеңі сөз жасама сөздерге толы, олардың екеуі – "чортл" және "га́лумф" – кеңінен қолданысқа енген.