Кіріспе

Неміс дәрігері және табиғаттанушы Маркус Элизер Блох (1723–1799) – неміс дәрігері және табиғаттанушы, ол әлемдегі балықтарды бейнелейтін көп томдық суреттер каталогы арқылы ихтиология ғылымына елеулі үлес қосып белгілі. Иврит тілінде сөйлейтін еврей отбасында өскен ол неміс және латын тілдерін үйреніп, Берлинге дәрігер болып қоныстанғанға дейін анатомияны оқыды. Ол табиғи тарихтан, әсіресе балық үлгілерінен үлкен коллекция жинады. Ол, әдетте, 18 ғасырдың ең маңызды ихтиологтарының бірі саналады және табиғи тарих, салыстырмалы анатомия және физиология салаларында көптеген зерттемелер жазды.

Өмір

Блох 1723 жылы Ансбах қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Тора жазушысы болса, анасы шағын дүкеннің иесі еді. Үйде еврей әдебиетінен білім алған ол Гамбургте яһуди хирургтың жеке тәрбиешісі болды. Мұнда ол неміс, латын тілдерін және анатомияны үйренді. Содан кейін Берлинде медицинаны оқып, 1762 жылы Одердегі Франкфурттан тері аурулары туралы диссертация қорғап, доктор ғылымын алды. Ол Берлинде жалпы тәжірибелі дәрігер болып жұмыс істеді және 1765 жылы "қорғаулы еврей" Рубен Йозеф Ринтелдің (1699–1765?) қызы Брейншеге үйленді. Бұл оған Берлинде қоныстануға мүмкіндік берді. Блох 1773 жылы Мұса Мендельсонмен бірге Табиғаттанушылар қоғамын құруға көмектесті және Мендельсонның жеке дәрігері болды. Ол үлкен табиғат тарихы коллекциясын және кітапханасын жинауға кірісті. Сондай-ақ, ол ғылыми журналдарда мақалалар жариялай бастады. Брейнше 1769 жылы қайтыс болды, ал олардың жалғыз ұлы 21 жасында, әкесі жазған балықтар туралы кітабын сату үшін Парижге сапарлап бара жатып көз жұмды. 1774 жылы ол банкир Йозеф Вейтель Эфраимнің (1775–1807) қызы Чейлеге үйленді, олардың дәрігер Вольф Дэвидсонға (1772–1800) үйленген қызы болды. Чейле қайтыс болғаннан кейін ол еврей әлеуметтік жұмыскері Еремиас Бендикстің (1735–1790) қызы Рахельге үйленді, олардың бір ұлы мен екі қызы дүниеге келді. Блох 1782 жылы Линнейдің еңбектерінде таба алмаған балықтарды тапқаннан кейін ғана балықтарға қызығушылық таныта бастады. Ол балықтарды жинауды бастады және бүкіл әлемнен балық үлгілерін алдырды, соның ішінде Үндістаннан келген корреспонденттер, мысалы, Йохан Герхард Кёниг және Кристоф Самуэль Джон да болды. Коллекцияда шамамен 1400 дана болды, олардың 800-і қазір Берлиндегі Табиғаттану музейінің Блох кабинетінде сақталуда. Ол 1782 жылдан 1784 жылға дейін Германия балықтарының каталогын жасауға кірісті, ал 1795 жылға дейін шетел балықтары туралы кітаптарды, көбінесе өз қаражатымен жасалған мысқа басылған суреттермен шығарды. Кейіннен ол Пруссия королевасы мен ханзадасы, Саксен-Кобург ханзадасы, Дания, Швеция, Польша патшалық отбасылары және сарай банкирі Исаак Даниэль Ициг сияқты жазылушыларды тартты. Блох медицина саласында да жарияланды, Пирмонт сулары және ішек паразитті құрттары туралы жазды. Блох 1797 жылы Парижге балық коллекцияларын қарау үшін барды және Голландия арқылы оралды. Оның денсаулығы нашарлап, ол Карлсбадқа барып, инсульттан көз жұмды. Ол Лихтенштадт еврей зиратына жерленді.

Шығармалары мен мұрасы

Блох ең алдымен ихтиологиядағы энциклопедиялық еңбегімен танымал. 1782 және 1795 жылдар аралығында ол өзінің «Allgemeine Naturgeschichte der Fische» атты 12 томдық, әдемі суреттермен толық, балықтар туралы жан-жақты еңбегін жариялады. Бірінші үш том Германиядағы балықтарды сипаттайды және «Oeconomische Naturgeschichte der Fische Deutschlands» деп аталды, ал қалған тоғыз томда әлемнің басқа аймақтарындағы балықтар сипатталды және «Naturgeschichte der ausländischen Fische» деп аталды. «Ichthyologie, ou histoire naturelle, générale et particulière des poissons» француз тіліне аудармасы 1785 және 1797 жылдар аралығында 12 томдық болып жарық көрді. Оның «Systema Ichthologia» еңбегі Иоганн Г. Шнайдермен оның өлімінен кейін жарияланды. Блох Питер Артеди мен Карл Линнейдің балықтарды жіктеу жүйесін ұстанды, бірақ ол бесінші жегіштің болуы немесе болмауы, жегіштің құрылымы және сүйекті доғалар сияқты жаңа жіктеу белгілерін қосты. Ол кем дегенде 267 жаңа түр және 19 туысты сипаттады, ал оның бірнеше екі атаулы номенклатурасы бүгінге дейін қолданылып келеді. Блохтың 800-ге жуық сақталған үлгілерден тұратын коллекциясы Берлиннің Гумбольдт университетінің Табиғаттану мұражайында (Museum für Naturkunde) сақтаулы.