Кіріспе
Шығармашылық поляк композиторы Пиотр (немесе Пьотр) Зак – бұл ойдан шығарылған поляк композиторының аты, оның "Таспа мен соққы аспаптары үшін мобильді" атты композициясы 1961 жылғы 5 маусымда BBC үшінші бағдарламасында екі рет "Клод Тессье" және "Антон Шмидт" орындаған деп есептелген қойылымда таралды. Шындығында, композитор мен орындаушылар BBC продюсерлері Ханс Келлер мен Сьюзан Брэдшоудың псевдонимдері еді, олар қасақана музыкалық емес соққы аспаптарынан тұратын шығарманы әзіл ретінде құрастырды. Брэдшоудың сөзіне сүйенсек, "Бұл – жалған музыканы нағыз музыкадан ажырату мүмкін емес деп ойлауға итермелеу үшін жасалған маңызды алдау болды". Дегенмен, бұл әзілдің сәттілігі күмәнді. "Таспа мен соққы аспаптары үшін мобильді" бірнеше сыншылар тарапынан зерделеніп, талданғанмен, барлық сын-пікірлер теріс болды және шығарма бірден "музыкалық емес" студиялық әзіл ретінде анықталды.
Piotr (or Pjotr) Zak is the name of a fictional Polish composer whose alleged composition Mobile for Tape and Percussion was broadcast twice on the BBC Third Programme on 5 June 1961 in a performance supposedly played by "Claude Tessier" and "Anton Schmidt". In fact, the composer and the performers were pseudonyms of BBC producers Hans Keller and Susan Bradshaw, who concocted the deliberately unmusical percussive piece as a hoax. According to Bradshaw, "It was a serious hoax to set people thinking that fake music can be indistinguishable from the genuine." The success of the hoax, however, is open to question. While Mobile for Tape and Percussion was reviewed seriously by several critics, all of the reviews were roundly negative, with the piece being almost instantly identified as a "non musical" studio prank.
Қалпына келтіру
Бұл оқиғадан екі айдай өткен соң, BBC өкілі бұл жұмыстың әжуа екендігін жоққа шығарып, оны "эксперимент" деп сипаттады, онда "таспадағы соққы аспаптары кездейсоқ ойнатылды. Мен Пётр Зактің болмағанын елестетемін. Бірақ біз тыңдаушыларды алдаған жоқпыз. Бұл эксперимент еді". Келесі күні жарияланған қарама-қайшылықты хабарламада BBC-нің бүкіл бағдарламаның әжуа екенін мойындағаны айтылды. Бұл шығарманың продюсерлері Ханс Келлер мен Сьюзан Брэдшоу екені белгілі болды. Екеуі ("Тессье" және "Шмидт" ретінде) кездейсоқ және әдейі мағынасыздықпен соққы аспаптарының жинағына соққы беріп, он екі минуттық, сырттай "авангардты" сипаттағы, күшпен жасалған "жұмысты" құрады. Бұл адамның сыбызғымен дыбыстау үнінің таңдауымен (көрініп тұрғандай, "таспаны" бейнелеу үшін) толықтырылды, ал нәтижесіндегі хаос BBC техниктерімен біртұтас формаға өңделді. Шығарманың нағыз мәнін ашу, BBC радиосы 1961 жылдың 13 тамызында алғаш рет эфирге шыққан "Пьотр Зактың ерекше жағдайы" атты деректі фильмінің жариялануының бір бөлігі болды, онда Келлер музыка сыншылары Джереми Нобл мен Дональд Митчеллмен өзінің әжуасын талқылады. Екі сыншы да ұсынылу әдісіне байланысты шығарманы қабылдауға мәжбүр болды, бірақ екеуі де оған жағымсыз баға бергендіктен, оларды толығымен алдаған деуге болмайды. Бастапқы эфирден кейінгі айлар мен жылдарда оқиғаның кейбір нұсқаларында Зактың жұмысы кездейсоқ шуды нағыз авангардты музыкадан ажырата алмаған сыншылардан жағымды пікірлер алғаны айтылды. Алайда, 1961 жылдың қазан айында "The Musical Times" журналының редакторы Эндрю Портер "Зак ісі" туралы жазғанда, кейбір хабарламаларда "сыншылар оған сеніп қалды" делінгеніне қарамастан, "бұл дұрыс емес екенін мәлімдейміз" деді. Бірнеше замандас сынды пікірлерді талқылап, келтіргеннен кейін (және 16 жыл бұрын заманауи поэзия айналымында дау тудырған ұқсас Эрн Малли ісіне сілтеме жасап), Портер "сыншылар Зак пен Стокгаузенді ажырата алатынын анық көрсетті – оның Zyklus шығармасы, бұрынғы BBC концертінде шетелден келген жеке соққы аспаптарымен орындалған және мақтауға ие болды".
Зак сыншы ретінде
Портердің редакциялық мақаласына қарамастан, "Пьотр Зак" (оның есімі бұрын "Пьотр" деп белгіленген) бірнеше айдан кейін "The Musical Times" журналына мақала жазды. Шындығында Келлер жазған бұл мақала 1962 жылғы шілде нөмірінде жарияланды. Зактың мақаласы – 1959 жылы алғаш орындалған, бірақ 1962 жылға дейін нота түрінде жарияланбаған Стокгаузеннің "Цыкл" шығармасының 700 сөздік шолуы болды. Зактың шолуында нотаның импровизацияға мүмкіндік беретін ерекшеліктері талқыланды, сонымен қатар ол Стокгаузеннің нотасының мағынасы "бір орындаушының (а) толығымен еркін импровизациясынан немесе (б) менің "Мобилімнің" мәңгілікке сақтап қалған тәжірибесінен" қалай ерекшеленетіні туралы сұраққа жауап бере алмайтынын айтты. Дегенмен, Зак "шығармашылық ойды дамытуға қызығушылық танытқан ешкім Стокгаузеннің нотасымен таныс болмай қалуға құқықсыз" деп жазды. Ол сондай-ақ, Стокгаузеннің Закқа әсері даусыз болғанын, бірақ Зактың "Мобилі" "Цыкл" үшін жарияланған нотаға әсер еткен болуы мүмкін екенін әзілмен айтты, "бірақ бұл фактіні Стокгаузен де, мен де оңай мойындамайтын шығар".