Кіріспе
Ipomoea – гүлді өсімдіктер туысы, 600-дан астам түрі бар және Convolvulaceae тұқымдастығының ең ірі туысы болып табылады. Бұл үлкен және әртүрлі топ, оның көптеген атаулары бар: таңғы даңқ, су конвольвулусы немесе су шпинаты, тәтті картоп, байлаушы, ай гүлдері және т.б. Бұл туыс әлемнің тропикалық және субтропикалық аймақтарында кездеседі, бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер, лианалар, бұталар және кішкентай ағаштарды қамтиды; көптеген түрлері - өрмелегіш өсімдіктер. Олардың ең көп таралған атауы – таңғы даңқ, бірақ туысқан тұқымдардың кейбір түрлері де осы атаумен белгілі, ал кейбір Ipomoea түрлері басқаша аталады. Бұрын Calonyction (грекше καλός "жақсы" және νύξ, νυκτός, "түн") деп бөлінгендері ай гүлдері деп аталады.
Ipomoea (,/ɪ//p//ə/'/m//iː//.//ə//, // //oʊ// /) is the largest genus in the plant family Convolvulaceae, with over 600 species. It is a large and diverse group, with common names including morning glory, water convolvulus or water spinach, sweet potato, bindweed, moonflower, etc. The genus occurs throughout the tropical and subtropical regions of the world, and comprises annual and perennial herbaceous plants, lianas, shrubs, and small trees; most of the species are twining climbing plants. Their most widespread common name is morning glory, but some species in related genera bear that same common name and some Ipomoea species are known by different common names. Those formerly separated in Calonyction (Greek καλός "good" and νύξ, νυκτός , , "night") are called moonflowers.
Дәрілік және энтеогендік
Адамдар Ipomoea spp. түрлерін медициналық және психоактивті қосылыстары үшін, негізінен алкалоидтар үшін пайдаланады. Кейбір түрлері халық медицинасы мен дәрілік өсімдіктердегі қасиеттерімен белгілі; мысалы, Вера-Круз жалабы (I. jalapa) және Тампико жалабы (I. simulans) жалап жасау үшін қолданылады, ол ішек қозғалысын жеделдететін тазартушы препарат. Кирибаду ала (үлкен картоп, I. mauritiana) – «өмір эликсирі» деп аталатын ежелгі аюрведалық тоник – чаванпраш құрамындағы көптеген ингредиенттердің бірі. I. batatas жапырақтары көкөніс ретінде желінеді және LDL-дың тотығуын баяулататыны көрсетілді, бұл жасыл шай мен жүзім полифенолдарына ұқсас денсаулыққа пайдалы болуы мүмкін. Басқа түрлер де күшті энтеогендер ретінде қолданылған және қазір де қолданылуда. Мексикалық таңғы даңқының (tlitliltzin, I. tricolor) тұқымдарын ацтектер мен запотектер шамандық және діни болжамдарда пайдаланған, ал кем дегенде біріншілері оны у ретінде де қолданған, құрбанға «қорқынышты сапар» сыйлау үшін (қараңыз, ацтектердің энтеогендік кешені). Жағажай гүлшоласы (I. violacea) да осылай қолданылған, ал бүгінде психоактивті қасиеттерімен танымал ‘Heavenly Blue’ сорттары осы екі түрдің белгісіз гибридтерінің жиынтығынан тұратын сияқты. Энтеогендік әрекетке ерголин туындылары (лизергамидтер) жауапты болуы мүмкін. Эргин (LSA), изоергин, D-лизергін қышқылының N-(α-гидроксиэтил)амиді және лизергол I. tricolor, I. violacea және/немесе қызғылт таңғы даңқынан (I. purpurea) бөліп алынған; олар өсімдіктердің әсеріне себеп болатындығы айтылса да, ғылыми зерттеулер бұл тұжырымды растамайды, олар психоактивті болғанымен, айқын галлюциногенді емес. Александр Шульгин TiHKAL еңбегінде ергоновиннің кінәлі екенін ұсынады. Оның психоактивті қасиеттері расталған, бірақ тұқымдарда әлі ашылмаған басқа лизергамидтер болуы мүмкін. Лизергамидтер көбінесе «демалысқа» арналған препараттар ретінде қарастырылса да, олар медициналық маңызы бар. Эргоновин окситоцинның әсерін күшейтеді, ол босанғаннан кейінгі қан кетуді тоқтату үшін қолданылады. Эргин ұйқылылық пен жайлылықты тудырады, сондықтан ол қылықты емдеуде пайдалы болуы мүмкін. Ipomoea түрлерінің осы қосылыстардың пайдалы көзі болатыны әлі анықталған жоқ. Дегенмен, кейбір юрисдикцияларда белгілі бір Ipomoea түрлері реттеледі, мысалы, Луизиана штатының 159-заңы I. violacea-ны сәндік мақсаттардан басқа өсіруге тыйым салады.
Зиянкестер мен аурулар
Көптеген шөпқоректі жануарлар Ipomoea сияқты таңғы даңқтың гүлдерінен қашып жүреді, себебі жоғары алкалоид мөлшері осы өсімдіктерді дәмсіз, тіпті уытты етеді. Дегенмен, Ipomoea түрлері кейбір Lepidoptera (көбелектер мен молықтар) құрттары үшін тағам ретінде қолданылады. Тәтті картоптың (I. batatas) ауруларының тізімін қараңыз, олардың көпшілігі осы туыстың басқа өкілдеріне де жұғады.
Аңтану
Ипомея түрлері бір-бірінің тозаңдануына араласады. Әртүрлі түрлердің тозаңдары бір-бірінің көбею процесінде бәсекелесіп, тіршілікке әсер етеді.