Кіріспе

Албан фольклорындағы кейіпкер, айлакер пери. E Bukura e Dheut ("Жердің сұлулығы" немесе "Жер бетіндегі сұлулық") – албан мифологиясы мен фольклорындағы кейіпкер, кейбір дәстүрлерде айлакер пери ретінде, ал басқаларында жер құдайы ретінде бейнеленген, e Bukura e Detit (Теңіз сұлулығы) және i Bukuri i Qiellit (Аспан сұлулығы) сияқты. Кейбір албан дәстүрлерінде ол e Bukura e Detit-тің қарындасы және Баба Томордың әйелі ретінде қарастырылады. E Bukura e Dheut-ты іздеу – албан халық аңыздарында өте танымал және жиі кездесетін мотив: ханзада батыр Жер бетіндегі сұлулықты іздеуі немесе құтқаруы керек, тіпті оның мистикалық жер асты сарайына баруы керек.

Рөл

Е Букура е Дхеут – алтын шашты сұлулықтың өзі, бірақ қара терілі арап түрінде де көрінеді. Ол жақсы рух немесе (көбінесе) зұлым болуы мүмкін, оның киімінен туындайтын сиқырлы күштерге ие және жер асты әлемінде тұрады, онда оның сарайын үш басты ит, кучедра және түрлі-түрлі керемет жаратылыстар күзетеді. Ол кейде әрқашан көмектесуге дайын және соншалықты күшті деп сипатталады, одан ол әдетте Құдайдың немесе періштелердің құзырында болатын істерді атқара алады. Кейбір дәстүрлерде Е Букура е Дхеут – жер астының немесе жер анасының хтондық құдайы. Албандардың ата-бабалары, болжам бойынша, ежелгі гректердің теогониясындағы әлемді басқарудың үш бөлігі – аспан, теңіз және жер асты – ұғымымен ортақ болған, және грек құдайлары Зевс, Посейдон және Гадес сияқты функцияларды атқаратын құдайларға табынған. "Теңіздің сұлулығы" және "Жердің сұлулығы" тіркестері албан халықтық сенімдері мен ертегілердегі тұлғаларды білдіру үшін сақталған, ал "Аспанның сұлулығы" албан тілінде монотеистік Құдайды білдіру үшін қолданыла береді. Орталық албан фольклорында Е Букура е Дхеут – Баба Томордың әйелі.

Халық аңыздарында

Албантанушы Роберт Элси мен Дженис Мэти Хек бұл кейіпкер албан мифтері мен ертегілерінде өте танымал екенін мәлімдеді. "Е Букура е Диутты" іздеу – албан халық аңыздарында өте кең таралған және жиі кездесетін мотив: ханзада батыр Жер бетіндегі сұлулықты іздеуі немесе құтқаруы керек, тіпті оның мистикалық жер асты сарайына баруы да мүмкін. Ағылшын саяхатшысы Люси Мэри Джейн Гарнет бұл кейіпкердің албан және грек халық аңыздарында "Жердің сұлулығы" немесе "[Әлемнің] сұлулығы" деп аталатынын байқады.

Албанияда

Оның есімі Мартин Камайдың "Жердің сұлулығы" деп аталады және ол Джордж Пост Уилердің "Албан таңғажайып әңгімелерінде" кейіпкер ретінде кездеседі: Дифті өлтірген жігіт, Өлгендер тұратын әлемге хатты алып барған жігіт, Патша болуға тағдыры жазылған жігіт және Драгтың бауыры болған жігіт. Соңғы әңгіме – "Егіздер" эпосының ағылшынша аудармасы, ағайындылар Жерми мен Ханданың оқиғасы. Оның есімі тағы бір нұсқада "Жердің Беллесі" деп аударылады, бұл әңгімелердің ATU 707 түріндегі нұсқасы, Аугуст Дозонның Contes Albanais (Париж, 1881) жинағында жиналған және Сэр Р. Ф. Бертонның қосымша "Араб түндерінің" III томындағы (1887) әңгімелердің нұсқалары мен аналогтарында, В. А. Клаустон жариялаған. Дозон өзі кейіпкермен үш әңгімені жинаған, оларды La Belle de la Terre деп атаған: Tale II – Les Soeurs Jaleuses ("Кішір сестер"), Tale V – La Belle de la Terre ("Әлемнің сұлулығы") және Tale XII – La Loubie et la Belle de la Terre. Париж профессоры Андре Мазон Балқан фольклоры туралы зерттеу жариялады, онда "Жердің сұлулығы" атты төрт әңгіме келтірілген, оның атын ол lepinata zemiâtuj немесе lepinata zemjëtuj деп жазды: La Chevrette Merveilleuse, Belle de la Terre, Les Trois Soeurs және Le Fils de L'Ourse. Француз салыстырмалы тіл білімі маманы Эммануэль Косквин өзінің фольклорлық талдауында оны Хольгер Педерсен жинаған әңгімеде "La Belle de la Terre" (аты французша аудармасында) деп атады: жасөспірім, аңшы ұлы, ағашта ілінген төрт ет бөлігіне тиесілі; олар Жердің сұлулығына айналады, ол 10 жыл бойы "қара эльфтің" тұтқыны болғандығын түсіндіреді. Косквин сондай-ақ Жердің сұлулығының өзін "қара теріге" жамылып, басқа тұлғаны қабылдағаны туралы әңгімені келтірді. Сиқырлы киімнің мотиві оның күйеуі сиқырлы киімді үйіне әкелген оқиғада да кездеседі. Неміс альбанологы Роберт Элси өзінің кітабында оның есімін "Жерлік сұлулық" деп аударды. Ол өзінің жинақтауындағы алты әңгімеде кездеседі: Маңдайларында жұлдыздары және көкіректердегі жарты айлары бар жастар мен қыздар, Үш дос және жерлік сұлулық, Жігіт және жерлік сұлулық, Скарфхед (жер асты патшалығында тұратын жерлік сұлулардың үштігі ретінде), Штрип Моор (моордың нағыз тұлғасы және кейіпкердің көмекшісі ретінде) және Патшаның қызы мен бас сүйек (бас сүйекті құтқаратын пери ретінде). Бұл кейіпкердің есімі неміс тілшісі Аугуст Лескиннің Балқан халық ертегілері кітабында "Die Lubi und die Schöne der Erde", "Die Schöne der Erde", "Die neidischen Schwestern" (ATU 707 ертегі түрінің нұсқасы) және "Die Nachtigall Gisar" (ол жерде ол жағалайқ Гиссардың иесі ретінде пайда болады) деп аударылды. Ол сондай-ақ фон Ханның албан ертегілері кітабындағы Das Haar der Schönen der Erde ("Жердің сұлулығының шашы") және Густав Мейердің Die drei Gesellen кітабында да кездеседі. Люси Мэри Джейн Гарнет Лескиннің албан әңгімесін "Лиувия және Жердің сұлулығы" деп аударды. Жердің сұлулығы сондай-ақ Антон Четтаның Përralla, II томда жинаған "Peshkatari dhe e Bukura e dheut" ("Балықшы мен әлемнің сұлулығы") әңгімесінде және Донат Куртидің "Жердің сұлулығы мен Штрига" (e Bukura e dheut dhe shtriga) әңгімесінде кездеседі. Фольклорист Антон Бериша кейіпкермен тағы бір албан тіліндегі әңгіме жариялады, оның атауы "Djali i vogël i padishajt dhe e bukura e dheut që bahesh skile".

Грекияда

Бұл мифологиялық тұлға Грекиядағы албан тілінің арванитика диалектісінде грек әрпімен жазылған Е μπούκουρα ε δέουτ түрінде кездеседі. "Елдің сұлулығы" атты кейіпкер Арне-Томпсон-Утер көрсеткіші 707 нөмірімен белгіленген "Үш алтын бала" (Бейнелі су, ән шырқаған алма және сөйлейтін құс) ертегісінің нұсқасында пайда болады. Бұл ертегі Епирдің Загори ауылында Дж. Г. Фон Ханмен жиналып, оның "Грекия және Албан ертегілері" (Лейпциг, 1864) еңбегінде жарияланған, ал Артур Бернард Кук "Зевс, ежелгі діндерді зерттеу" атты еңбегінде талдаған. Эндрю Лэнгтің "Сұр ертегілер кітабында" (көздері көрсетілмеген) және Георгиос А. Мегастың "Грекия халық ертегілері" кітабында жарияланған "Егіз бауырлар" (ATU 303, "Егіздер немесе қан бауырлар") ертегісінде, бір қарт әйел балықшының әйелінің бедеулігін алтын балықтың етін жеу арқылы емдеуге болатынын, ал кейін оны иттер мен биелерге беру керектігін айтады. Содан кейін егіздер туады – екі ұл, екі тай, әрқайсысына бір итті және бір жылқыны сыйлайды. Балықшының бағында екі кипарис ағашы өсіп, олар олардың өмірлік белгісі болып табылады. Егіздердің бірі үйден кетіп, бір патшалыққа келгенде, оның әкесі үшін үш тапсырманы орындау арқылы осы патшалықтың ханшайымын бағындыруға тырысады. Лэнгтің аудармасында ханшайымның есімі "Елдегі ең әдемі", ал Мегастың нұсқасында "Елдің сұлулығы" деп берілген. Бұл ертегі алғаш рет неміс тілінде Австрия консулы Иоганн Георг фон Ханнан Негадес, Загориден жиналған, "Егіз бауырлар" деп аталады. Ханның нұсқасында ханшайым "Schönen des Landes" деп аталған. Георгиос А. Мегас жинаған тағы бір ертегіде, "Жердің ортасы" атты ертегіде, өлім алдындағы патша өз ұлдарына өлімінен кейін олардың қамалынан өткен адамға үш қарындасын үйлендіруге уәде береді. Кіші ұлы өз әпкелерін тиісінше, ақсақ адамға, бір көзі бар адамға және жыртық киім киген адамға үйлендіреді. Кейін ол қауіпті беделіне қарамастан, "Әлемнің сұлулығын" өз жарқызы ретінде алуға шешім қабылдайды.

Италияда

"Егіздер" (албан тілінде: Binoshët; итальян тілінде: I Gemelli) атты батырлық әңгімесі Джузеппе Широның "Пиана дельи Албанези" жинағында және 1923 жылы жарық көрген "Canti tradizionali ed altri saggi delle colonie albanesi di Sicilia" еңбегінде жарияланған. Албантанушы Роберт Элсидің сөзіне сәйкес, итальяндық ақын және арбереш тегінен шыққан жазушы Бернардо Билотта "Жердің сұлулығы" аңызы негізінде жазылмаған поэмалар құрастырған, оларда ертегілік мотивтер бар: E bukura e Jetës (La Bella del Mondo) (1894) және La Bella Gioia (1896).