Кіріспе
1842 жылы шыққан Николай Гоголь романы "Өлі жандар" (Мёртвые души Myórtvyye dúshi, реформаға дейінгі жазу: Мертвыя души) – Николай Гогольдің 1842 жылы алғаш рет жарық көрген романы. Роман Павел Иванович Чичиковтың саяхаттары мен басынан өткен оқиғалары және ол кездесетін адамдар туралы айтады. Бұл адамдар сол заманғы орыс орта аристократиясының типін көрсетеді. Гоголь өзінің туындысын "прозадағы эпикалық поэма" деп есептеген, ал кітапта оны "прозадағы поэма" деп сипаттаған. Гоголь бұл романды үш томдық туындының бірінші бөлігі деп жоспарлаған, бірақ өліміне аз уақыт қалғанда екінші бөлігінің қолжазбасын өртеп жіберген. Роман сөйлемнің ортасында аяқталғанымен (Стерннің "Сезімтал саяхаты" сияқты), кейбір адамдар оны қазіргі түрінде аяқталған деп санайды.
Dead Souls (Мёртвые души Myórtvyye dúshi, pre reform spelling: Мертвыя души) is a novel by Nikolai Gogol, first published in 1842, and widely regarded as an exemplar of 19th century Russian literature. The novel chronicles the travels and adventures of Pavel Ivanovich Chichikov and the people whom he encounters. These people typify the Russian middle aristocracy of the time. Gogol himself saw his work as an "epic poem in prose", and within the book characterised it as a "poem in prose". Gogol intended the novel to be the first part of a three volume work, but burned the manuscript of the second part shortly before his death. Although the novel ends in mid sentence (like Sterne's Sentimental Journey), it is regarded by some as complete in the extant form.
Атау
Алғашқыда, иллюстрацияда көрсетілгендей, кітаптың атауы "Чичиковтың саяхаттары немесе Өлі жандар. Поэма" деп берілген, бірақ кейін ол жай ғана "Өлі жандар" деп қысқартылды. Ресей империясында 1861 жылы крепостной шаруалар азат етілгенге дейін, жер иелері өздерінің жерлерін өңдеу үшін крепостной шаруаларға ие болуға құқылы болды. Көбінесе крепостной шаруалар жер иелерінің мүлігі саналды, оларды кез келген жылжымалы мүлік сияқты сатып алуға, сатуға немесе кепілге беруге болады. Адамдарды, әсіресе крепостной шаруаларды санау үшін "жан" термині қолданылды, мысалы, "кұлдардың алты жаны". Романның сюжеті әлі де мүлік тізімінде тіркелген "өлі жандарға" (яғни "өлі крепостной шаруаларға") негізделген. Бірақ атау Гогольдің кейіпкерлерінің "өлі жандарына" да сілтеме жасайды, олардың әрқайсысы пошлостьтың (орыс тілінде "әдеттегілік, өрескелдік" деп аударылатын, сонымен қатар моральдық және рухани құлдырау, орта таптың мақтандығы, жалған маңыз және филистерлік) әртүрлі қырларын көрсетеді. Бұл роман сонымен қатар пикареск роман ретінде сипатталады, бұл сол кездегі орыс әдебиетінде дерлік кездеспейтін әдеби жанр.
Өмірбаян
20 ғасырдың басында сыншылар бұл әңгіменің Дантетің "Тозақ" бөлімінен шабыттанған болуы мүмкін деген пікірге келді, бірақ бұл идея кейін ғалымдар арасында бәсеңдеді. "Гоголь оқырмандарына Францияның сәтсіз шапқышылығынан кейін Ресейдегі сырқаттанған әлеуметтік жүйенің толыққанды суретін көрсетеді. Гогольдің көптеген әңгімелеріндегідей, "Өлі жандар" романындағы әлеуметтік сын абсурдты және қызық сатира арқылы жеткізіледі". Дегенмен, повестьтерден өзгеше, "Өлі жандар" тек проблемаларды көрсетумен шектелмей, оларға шешімдер ұсынуды көздеген. Бұл ауқымды жоспар Гогольдің өлімінен кейін толыққанды жүзеге асырылмады; шығарма аяқталмады және романның ертерек, қараңғы бөлігі көбінесе есте қалады. Гогольді зерттеушілер Андрей Белый, Д. С. Мирский, Владимир Набоков және басқа да модернист сыншылар "Өлі жандарды" реформаторлық немесе сатирикалық туынды деп санайтын дәстүрлі көзқарасқа қарсы шықты. Мысалы, Набоков "Өлі жандар" сюжетіне маңыз бермейтін, ал Гогольді ақылға сыймас нәрселерге бойымен, көркем тілінде керемет суреттемелік қабілет пен романдық канондарды елемеуді үйлестірген ұлы жазушы деп есептейді. Расында, Чичиков өте қайта-қайталанатын моральдық бұзылуды көрсетеді, бірақ өлі жандарды сатып алу мен сату идеясы Набоков үшін күлкілі; сондықтан романның провинциалдық ортасы осы туындының прогрессивті, реформаторлық немесе христиандық тұрғысынан қарау үшін тиімсіз фон болып табылады.
Құрылымы
Романның айналмалы құрылымы бар, ол Чичиковтың губерния астанасының маңындағы жер иелерінің ендіктеріне сапарымен қатар жүреді. Гоголь "Одиссея" және "Құдайлық комедия" шығармаларын үлгі етпек болғанмен, көптеген сыншылар "Өлі жандардың" құрылымын 16 және 17 ғасырлардағы пикареск романнан шығарады, себебі ол бір-бірімен толық байланыспаған эпизодтардан тұрады, ал сюжеті түпнұсқа пикаресктердегі қарақшы басты кейіпкердің өркендеген нұсқасына арналған. Константин Аксаков Гоголь мен Гомердің туындыларын ең алғаш рет толық салыстырып қарады: "Гогольдің эпосы ежелгі Гомер эпосын жаңғыртады; сіз оның маңыздылығын, көркемдік жетістіктерін және кең ауқымын танисыз. Бір нәрсені екіншісімен салыстырғанда, Гоголь өзін тақырыпқа толық беріп кетеді, салыстыруға себеп болған мәселені уақытша еске алмайды; ол тақырып аяқталғанша оны талқылай береді. "Илиаданы" оқыған әрбір оқырман осы тәсілге таңғалып қарады". Набоков та Гогольдің салыстырулары мен ойысуларының күрделі абсурдтық әдісінің Гомерлік тамырларын көрсетті.
Кейіпкерлер
Гогольдің барлық туындыларының ішінде Чичиков, мәмілешілік пен жалғандықтың (poshlost) бейнесі ретінде ерекше көзге түседі. Чичиковтың көлеңкелі ісімен баратын шаруалар: Собакевич – күшті, үнсіз, ұқыпты адам; Манилов – сезімтал, еріндерін қысқан адам; Корбочка ханым – жесір; Ноздрев – зорлық-зомбылыққа бейім адам. Плюшкин, сараң, жалғандық артетипінен асып түседі, себебі ол жайбарақат емес, қайғылы.
Бірінші кітап
Тарих орта буынның және орта әлеуметтік таптың ер азамат Чичиковтың ерліктерін баяндайды. Чичиков кішкентай қалаға келіп, жергілікті билік пен жер иелерін жақындату үшін оның әсемдігін қолданады. Ол өзінің өткені мен мақсаты туралы аз айтады, өйткені ол "өлі жандарды" алудың таңғажайып және құпия жоспарын жүзеге асыруға кіріседі. Жер иелеріне қанша құл (немесе "жан") бар екеніне қарай салық төленеді. Бұл сандар жиі жүргізілмейтін санақтан анықталды, сондықтан жер иелері көбінесе өмір сүрмейтін крепостнойлар үшін салық төлейтін, сондықтан "өлі жандар". Тек қағаз жүзінде ғана өмір сүретін осы өлі жандарды Чичиков өзі баратын ауылдардың жер иелерінен сатып алуға тырысады, оларға ол қажетсіз салық ауыртпалығынан арылтады дейді. Чичиковтың қала тұрғындары туралы әңгімелері - қарапайым карикатуралар, бірақ олар ешқандай стереотип емес. Керісінше, әрқайсысы невротикалық жеке тұлға, Гоголь әдетте сатирикалық түрде көрсететін ресми сәтсіздіктерді (көрсеттілік, жемқорлық, параноя) жеке қызығушылықтар жиынтығымен біріктіреді. Чичиков көршілес егістіктерге жолға шыққанда, алдымен, білімсіз провинция тұрғындары өлі жандарын белгілі төлем үшін беруге асығады деп санайды. Алайда, жер иелерінің ашкөздігі, күдіктілігі және жалпы сенімсіздіктері салдарынан, өлген адамдардың құқықтарын жинау міндеті қиын болып көрінеді. Ол әлі де 400-ге жуық адамды сатып алады, сатушыларды құпия ұстауға ант береді және сауда-саттықты заңды түрде тіркету үшін қалаға қайта оралады. Қалаға оралғанда Чичиковты кішігірім шенеуніктер арасында ханзададай қарайды, ал оның сатып алулары құрметіне мереке ұйымдастырылады. Алайда кенеттен ол сатып алған құлдардың бәрі өліп, губернатордың қызымен қашып кетуді жоспарлап отыр деген хабарлар тарады. Осылайша, қала тұрғындарының артта қалуы, ақылға сыймайтын, уәдеге құмарлығы өте нәзік жолмен көрініс табады. Ақымақтық ұсыныстар, мысалы, Чичиков - жамылған Наполеон немесе "Капитан Копейкин" деген атақты жан қорғаушы болуы мүмкін. Осылайша, бұл саяхатшы бірден өзінен бұрын-соңды жақсы көрген адамдармен араласпай, қаладан қашудан басқа амалы жоқ. Автор Чичиковтың жемқорлық үшін жұмыстан босатылған және түрмеден қашып құтылған бұрынғы орта деңгейдегі мемлекеттік қызметкер екендігін айтады. Оның "өлі жандарды" алу жөніндегі қорқынышты миссиясы шын мәнінде "тезірек баю" схемаларының бірі ғана. Ол өлі жандарды жеткілікті мөлшерде жинап алған соң, оларға үлкен қарыз алып, ақшаны өзіне алады.
Екінші кітап
Романның екінші бөлігінде Чичиков Ресейдің тағы бір бөлігіне қашып, кәсібін жалғастыруға тырысады. Ол еңбекке жарамсыз Тентетниковке генерал Бетрищевтің құрметін алуға көмектесуге ұмтылады, осылайша Тентетников генералдың қызы Улинкаға үйленуіне мүмкіндік жасау үшін. Мұны істеу үшін Чичиков Бетрищевтің көптеген туыстарын, бастапқыда полковник Кошкаревті аралап шығады. Содан кейін Чичиков қайтадан елді мекендерді аралай бастайды, жолында ерекше және абсурдты тұлғаларға кездеседі. Ақырында ол мүсір Хлобуевтен мүлікті сатып алады, ал жоғалған тараулардың бірінде Хлобуевтің бай әпкесінің өсиетнамасын жасауға тырысқанда тұтқындалады. Ол мейірімді Муразовтың көмегімен босатылады, бірақ ауылды тастап кетуге мәжбүр болады. Роман Чичиковты тұтқындаған ханзаданың Ресей үкіметіндегі жемқорлыққа қарсы айқын сөйлеген сөзімен аяқталады.
Бейімделулер
Михаил Булгаков романды Мәскеу Көркем театрының сахнасы үшін бейімдеді. Бұл спектакльді 1932 жылғы 28 қарашада сахнаға қойған режиссер Константин Станиславский болды. "Өлі жандар" романының сақталған бөлімдері 1976 жылы орыс композиторы Родион Щедриннің операсының негізіне алынды. Онда Щедрин Чичиковпен байланысқа түсетін әр түрлі қала тұрғындарын жеке музыкалық эпизодтар арқылы бейнелейді, олардың әрқайсысы кейіпкердің ерекше мінезін көрсететін әртүрлі музыкалық стильді қолданады. Романды 1984 жылы Михаил Швейцер сол аттас телесериал ретінде бейімдеді. 2006 жылы роман BBC арқылы радио үшін екі бөлімге бөлініп драматизацияланды және Radio 4 арнасында көрсетілді. Ол көбінесе сатирикалық емес, комедиялық эффект үшін ойналды, басты комедия Марк Хиптің Чичиков рөлін сомдауынан және баяндаушының бастапқы орналасуынан туындады. Майкл Пэлин оқиғаны баяндайды, бірақ ол Чичиковтың ізінен еріп бара жатқаны белгілі болады, мысалы, оның каретасында отырып немесе бір төсекте ұйықтап, Чичиковты үздіксіз баяндамасымен ашуландырады. Ұлыбританиядағы алғашқы театрлық қойылым 2014 жылдың қараша айында Лондондағы Театр коллекциясымен сахналанды, режиссері Виктор Собчак, Чичиков рөлінде Гарри Восс және Коробочка рөлінде Вера Хортон ойнады.