Кіріспе

Американдық кино және театр режиссері (1914–1990)

Мартин Ритт (2 наурыз 1914 – 8 желтоқсан 1990) – американдық режиссер, продюсер және актер, кино, театр және теледидар саласында қызмет еткен. Ол әлеуметтік мәселелерді көтеретін драмалар мен әдеби шығармаларды бейімдеудегі шеберлігімен танымал болды.

Ритт Федералдық театр жобасы мен топтық театрдың режиссері болып, актерлік студияда Элия Казанның ассистенты болды. Екінші Қызыл қорқыныш кезінде теледидардағы перспективті режиссерлік мансабы тоқырап қалғаннан кейін, Ритт өзінің тұңғыш фильмін – «Қала шетінде» (1957) түсірді. 1958 жылы Уильям Фолкнердің шығармалары негізінде түсірген «Ұзақ, ыстық жаз» фильмі Канн кинофестивалінде «Алтын пальма» сыйлығына ие болды, бұл режиссердің осы құрметті сыйлыққа үш рет ұсынылуының бастауы болды. 1963 жылғы «Худ» фильмі оған «Оскар» сыйлығының «Ең үздік режиссер» номинациясын әкелді, ал 1965 жылғы Джон ле Карренің «Суық соғыстан келген тыңшы» фильмі «Ең үздік британдық фильм» номинациясы бойынша BAFTA сыйлығын жеңіп алды. Одан кейін түсірген «Саундер» (1972) және «Норма Рей» (1979) фильмдері де «Оскар» сыйлығының «Үздік фильм» номинациясына ұсынылды. Ритт өз заманының көптеген көрнекті актерлерімен жұмыс істеді, олардың 13-і «Оскар» сыйлығына ие болды немесе номинация алды: Пол Ньюман, Мелвин Дуглас, Патрисия Нил, Ричард Бертон, Джеймс Эрл Джонс, Джейн Александр, Пол Винфилд, Сисили Тайсон, Джеральдин Пейдж, Салли Филд, Рип Торн, Альфре Вудард және Джеймс Гарнер. Оның төрт фильмі («Қала шетінде», «Худ», «Саундер», «Норма Рей») Конгресс кітапханасының Ұлттық кино тізіміне «мәдени, тарихи немесе эстетикалық» маңызға ие деп енгізілді.

Ерте жылдары және ықпалы

Ритт Манхэттенде еврей отбасында, иммигрант ата-ананың ұлы ретінде дүниеге келді. Кейіннен ол Студияның өнер көрсететін емес, өмір бойына мүшелік ететін азаматтарының санатындағы аз ғана адамдардың біріне айналды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ритт АҚШ Әуе күштері қатарында қызмет етті және Әуе күштерінің Бродвейдегі пьесасында, сондай-ақ "Winged Victory" фильмінде актер ретінде ойнады. Пьеса Бродвей сахнасында қойылған кезде Ритт Сидни Кингслидің "Сары Джек" пьесасын қоюға режиссерлік жасады, "Winged Victory" пьесасының актерлерін пайдаланды және "Winged Victory" қойылымдарынан кейін, түнгі сағат 12-ден таңғы 3-ке дейін репетиция өткізді. Пьеса Бродвейде қысқа ғана уақыт қойылды және "Winged Victory" труппасы Лос-Анджелеске көшкен соң фильмге түсіру үшін қайта қойылды.

Теледидар және қара тізім

WPA-да драматург ретінде жұмыс істеген, сахнада актерлік ойнаған және жүздеген пьесаны қойғаннан кейін, Ритт сәтті теледидар режиссері және продюсеріне айналды. Ол "Қауіп", "Сомерсет Моэм телетеатры" (1950–1951), "Жұлдызды театр" (1951) және "Плимут ойын үйі" (1953) атты телешоулардың эпизодтарын өндіріп, режиссерлік етті.

Қара тізім

1952 жылы Ритт "Қызыл қорқыныш" пен Голливуд және киноиндустриясындағы коммунистік ықпалға қатысты тергеулерге ілікті. Америкалықтардың антикоммунистік қызметі жөніндегі комитеті (HUAC) Риттті тікелей атамаға қоймаса да, үш бұрынғы ФБР агенті құрған American Business Consultants компаниясының шығарған "Контратака" атты антикоммунистік бюллетенінде ол туралы айтылды. "Контратака" Ритттің Нью-Йорк негізделген Бөлшек сауда, көтерме сауда және универмагтар кәсіподағының коммунистік партиямен байланысты жергілікті ұйымдарына жыл сайынғы қойылымдарын ұйымдастыруға көмектескенін мәлімдеді. Сонымен қатар, ол Мэдисон Сквер Гардендегі Ресейлік соғыс жәрдеміне арналған қойылымды да қойған. Оның Ресей үлгісінде құрылған "Топ" театрымен және Федералдық театр жобасымен (Конгресс 1939 жылы кейбір қойылымдардың солшыл саяси бағыты бар деген уәжбен қаржыландыруды тоқтатқан) байланысы HUAC-қа белгілі болды. 1951 жылы Сиракузадағы дүкен иесі оны Коммунистік Қытайға қаржы жұмсады деп айыптағаннан кейін телеиндустрия оны қара тізімге енгізді. Ол бес жыл бойы Актёрлер студиясында сабақ беріп, өзін асырады.

Қала шетінде

Телевизия саласында жұмыс істей алмай, Ритт бірнеше жыл театрға қайта оралды. 1956 жылға қарай Қызыл қорқыныш әлсіреп, ол кинорежиссураға көшті. Оның режиссер ретіндегі тұңғыш фильмі – "Қала шетінде" (1957) болды, бұл Ритт үшін маңызды туынды және оның өмірлік тәжірибесін жеткізуге мүмкіндік берді. Сыбайлас жемқор басшының қысымына ұшыраған кәсіподақ док жұмыскерінің тағдырына негізделген бұл фильмде Ритт жылдар бойына назар аударған көптеген тақырыптар көтеріледі: сыбайлас жемқорлық, расизм, жеке тұлғаны топтың қорқытуы, мемлекеттік басқыншылыққа қарсы жеке тұлғаны қорғау, және ең бастысы – мейірімнің құндылығы мен жамандықтан өзгелерді қорғаудың маңыздылығы, тіпті осы үшін өз беделіңнен, мансабыңнан немесе өміріңнен айырылуға дайын болу.

Джоан Вудворд пен Пол Ньюман

Ритт одан әрі тағы 25 фильм түсірді. Продюсер Джерри Уолд оны Жоанн Вудвардпен бірге «Төлемсіз» (No Down Payment, 1957) фильмін режиссерлік етуге шақырды. Кейін Уолд Уильям Фолкнердің романдарының екі бейімделуінде Риттті пайдаланды, екеуі де Вудвардтың қатысуымен: Пауль Ньюманмен бірге «Ұзақ, ыстық жаз» (The Long, Hot Summer, 1958) – үлкен сәттілік, және Юл Бриннермен бірге «Дауыс және құйын» (The Sound and the Fury, 1959) – сәтсіздікке ұшырады. Олардың арасында Ритт Paramount студиясында «Қара орхидеяны» (The Black Orchid, 1958) түсірді, содан кейін Еуропада «Бес белгіленген әйел» (5 Branded Women, 1960) фильмін жасады. Ритт Вудвард пен Ньюменмен бірге «Парижтік блюз» (Paris Blues, 1961) фильмін түсірді. Ол Уолдпен тағы бір фильм жасады – Хемингуэйдің «Жас адамның басынан өткендері» (Adventures of a Young Man, 1962). Ритт пен Ньюманның «Худ» (Hud, 1963) фильмі үлкен табысқа ие болды. Ритттің 1964 жылғы «Жаңжал» (The Outrage) фильмі – Куросаваның «Расёмон» фильмінің американдық нұсқасы. Басты рөлдерді Лоренс Харви, Пол Ньюман, Клэр Блум, Эдвард Г. Робинсон, Говард да Силва және Уильям Шатнер сомдады. Куросаваның фильмі сияқты, Ритт өзінің фильмінде де флэшбектерді қолданады. Пол Ньюман бұл рөлді өте ұнатып ойнады. Ол Мексикаға сапар шегіп, жергілікті тұрғындармен сөйлесіп, акценттерді зерттеді. Ньюман фильмнің әртүрлі көзқарастардан құралған сюжетіне риза болды. 1976 жылы Ритт «қара тізім» туралы алғашқы драмалық фильмдердің бірін – Вуди Алленнің қатысуымен «Алдыңғы қатар» (The Front) фильмін түсірді. «Алдыңғы қатар» «алдыңғы қатардағылардың» – қара тізімге енген жазушылардың орнына сценарий жазған ер адамдар мен әйелдердің рөлін сатиралық тұрғыдан көрсетеді (олар бұл қызметті жеке қызығушылықтан немесе ақы алғандықтан атқарған). Фильм Ритттің жақын досы, сценарист Уолтер Бернштейннің өмірлік тәжірибесіне негізделген, ол 1950 жылдан бастап сегіз жыл бойы қара тізімде болды. Ритт онжылдықты «Кейсидің көлеңкесі» (Casey’s Shadow, 1978) және «Норма Рей» (Norma Rae, 1979) фильмдерімен аяқтады (Сали Филд «Үздік әйел актриса» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығын жеңіп алды).

Соңғы фильмдер

Ритт Салли Филдпен бірге "Кері жолдар" (1981) және Марджори Киннан Роулингстің "Жылдық" кітабының авторы туралы "Крестный ручей" (1983) фильмдерін түсірді. Ол төрт "Оскар" сыйлығына ие болуға ұсынылды (бірақ жеңе алмады), оның ішінде Альфре Вудард – үздік қосалқы актриса және Рип Торн – үздік қосалқы актер номинациялары бар еді. Ол "Мерфидің романсы" (1985) фильмінің режиссері болды, онда Филд де түсті. 1987 жылы Ритт Том Топордың осы аттас пьесасы негізінде "Nuts" фильмін түсірді, онда кеңейтілген флешбектер мен сюжеттік желінің сызықтық емес әдістерін қайта қолданды. Бюджетіне қарағанда фильм кассада сәтсіз болды, бірақ ол шынымен де ақша жоғалтпады. Ритттің соңғы фильмі "Стенли мен Айрис" (1990) болды.

Жеке өмір

Ритт пен оның әйелі Адельдің кино өндіруші қызы Мартина Вернер және ұлы Майкл болды.