Кіріспе

Тай ұлттық эпосы (รามเกียรติ์, ,;; кейде сондай-ақ жазылады) – Таиландтың ұлттық эпостарының бірі. Бұл ежелгі үнді эпосы Рамаянаның тай тіліндегі нұсқасы. Рамакиен тай әдебиетінің маңызды бөлігі болып табылады. Рама VI Таиландта Рамаянаны зерттеуді бастаған адам болды, ол осы шығарманың түбірлерін іздеп, оны санскрит тіліндегі Вальмики Рамаянасымен салыстырды. Ол Рамакиеннің үш көзден әсер алғанын анықтады: Вальмикидің Рамаянасы, Вишну Пуранасы және Хануман Натака (олардың үшеуі де индуизмге жатады). 1767 жылы Аюттаяның қирауы салдарынан эпостың көптеген нұсқалары жоғалып кетті. Қазіргі уақытта үш нұсқа сақталған, олардың бірі 1797 жылы Рама I патшаның тікелей қадағалауымен (жазылуына ол да қатысқан) дайындалды. Оның ұлы Рама II әкесінің нұсқасының кейбір бөліктерін кон драмасы үшін қайта жазды. Бұл туынды тай әдебиетіне, өнеріне және драмасына (кон және нанг драмалары одан туындаған) зор ықпал етті. Баяндалған оқиға негізінен Дасаратха Натакаға ұқсас болғанымен, кейбір эпизодтарда айырмашылықтар сақталып қалды. Киім-кешек, қару-жарақ, жер бедері және табиғат элементтері сияқты көптеген басқа да жайттар тай мәдениетіне бейімделді, тай стилінде сипатталды. Таиланд – теравада буддистік қоғам ретінде қарастырылатындықтан, Рамакиендегі буддистік тарих тай жырларына жаратылыс мифін және тай анимизмінен туындаған сенімдерді толықтыратын түрлі рухтардың бейнелерін ұсынады. Рамакиеннің суреттелген бейнесі Бангкоктегі Зүңгіт Будда ғибадатханасында ілінген, ал ондағы көптеген мүсіндер осы эпостың кейіпкерлерін бейнелейді.

Өмірбаян

Джатакалар, соның ішінде Дасарата Джатака, Оңтүстік-Шығыс Азияға буддалық миссионерлер, үнді саудагерлері мен ғалымдар арқылы келді. Олар кхмер патшалықтарымен (Фунан және Ангкор сияқты) және Шривиджаямен сауда-саттық жасады, олармен үндістер тығыз экономикалық және мәдени байланыстарды ұстады. Тай халқы кхмерлерден "Рамаяна" сияқты үнді мәдениетінің элементтерін қабылдады. Бірінші мыңжылдықтың соңында, эпос (жазуы: รามเกียรติ์, бірақ оқылуы: รามเกียรติ์) тай халқы тарапынан қабылданып алынды. Ең көне Сухотай патшалығының 13 ғасырдағы жазбалары Джатака аңыздарынан алынған оқиғаларды қамтиды. Аңыздардың тарихы Индонезиядан алынған стильдегі көлеңке театрында (тай тілінде: หนัง, ) айтылды – бұл былғары қуыршақтарды қолданып, экранға көлеңке түсіретін көлеңкелі қуыршақтар ойыны, ал көрермендер қарсы жағынан тамашалады. Тайлық аңыздар алғаш рет 18 ғасырда Аюттхая патшалығы кезінде, Сухотай үкіметінің құлауынан кейін жазылды. Алайда, 1767 жылы Аюттхая қаласы Бирма (қазіргі Мьянма) әскерлерімен қиратылғанда, көптеген басылымдар жоғалып кетті. Бүгінде танылған нұсқа Сиам Корольдігінде, Чакри әулетінің негізін қалаушы, Тайланд тағын әлі де ұстап тұрған Рама I патшаның (1726–1809) қадағалауымен құрастырылды. 1799 және 1807 жылдар аралығында Рама I әйгілі басылымның жазылуын қадағалап, тіпті оның бір бөлігін өзі жазды. Сондай-ақ, Рама I билігі кезінде Бангкоктегі Тайлық Ұлы сарайдың құрылысы басталды, оның ішінде Ват Пхра Каев, Изумруд Будда ғибадатханасы да бар. Ват Пхра Каев қабырғалары Рама II (1766–1824) әкесінің басылымын khon драмасы үшін бейімдеген, бұл тай бишілерінің сөзсіз, әсем костюмдер мен маскалары бар театр формасы. Сахнаның бір жағынан хор оқыды. Бұл нұсқа Рама I құрастырған нұсқадан сәл өзгеше, маймылдардың патшасы Хануманға кеңейтілген рөл беріліп, аяқтамасы қуандыратын етіп өзгертілді. Тай халқына таныстырылғаннан бері, бұл мәдениеттің берік бөлігіне айналды. Рама I-нің "Рамаянасы" тай әдебиетінің шедеврлерінің бірі саналады. Ол әлі де оқылады және елдің мектептерінде оқытылады. 1989 жылы Сатьяврат Шастри оны 25 ән (кантос) және 14 өлшемде 1200 шумақтан тұратын "Махакавия" атты санскрит эпосына аударды. Бұл туынды он бір ұлттық және халықаралық сыйлыққа ие болды.

Мазмұны

Бұл әңгімелер Рамаянаға ұқсас, бірақ Аюттаяның жер бедері мен мәдениетіне бейімделген, онда Фра Нарайдың Аватары (Вишнудың тайша нұсқасы, сонымен қатар Нараяна деп те аталады) Фра Рам ретінде дүниеге келеді.

Адам

Фра Рамте Бодхисатта, Аюттхая патшасы Тоцсароттың (Дашаратха) ұлы және Фра Нарайдың жаны. Нанг Сида ((Сита)) – Фра Рамның әйелі, тазалық пен адалдықтың өзі. Лакшмидің жаны. Фра Пхрот (Бхарата), Фра Лак (Лакшмана) және Фра Сатарут (Шатругна) – Фра Рамның кіші туған ағалары, Фра Нарайдың қайта туған иеліктерін көрсетеді. Тоцсарот ((Дашаратха)), көбінесе Тао Тоцсарот деп аталады. Аюттхая патшасы және Фра Рам мен оның бауырларының әкесі. Нанг Каосурия (Каусалья) – Тоцсароттың үш әйелінің бірі, Фра Рамның анасы. Нанг Кайякеси (Кайкей) – Тоцсароттың үш әйелінің бірі, Фра Пхроттың анасы. Нанг Самуттеви (Сумитра) – Тоцсароттың үш әйелінің бірі, Фра Лак пен Фра Сатаруттың анасы.

Фра Рамның одақтастары

Ханнуман – маймылдардың патшасы, Фра Рамды қолдап, оның ванара генералы болған. Фали Тират (Вали) – Китхиннің (Кишкинданың) патшасы, Сухриптің үлкен інісі және Хануманның аралас ағасы. Сухрип (Сугрива) – Киткиннің билеушісі, Фалидің кіші інісі және Хануманның аралас ағасы. Онгхот (Ангада) – Фали Тират пен Нанмонто (Деви Тараның) ұлы, Хануманның туысы. Фифек (Вибишана) – Тотсаканның шеттетілген інісі. Ол керемет астролог және Тотсаканды жеңу үшін Фра Рамға құнды ақпарат берген. Чомпхуфан (Джамбаван) – аю ханзадасы және Фалидің асырап алған ұлы, емдеу өнерінде сарапшы және әскердің фельдшеры.

Фра Рамның жаулары

Тхоцакан (Равана) – Ланка ракшастарының патшасы және Фра Рамның қарсыластарының ең күштісі. Тхоцаканның он беті, жиырма қолы және сансыз қару-жарағы бар. Интрахит (Индражит) – Тхоцаканның ұлы, Фра Рамның екінші ең күшті қарсыласы. Интрахит басқа қаруларға қарағанда көбінесе садағын қолданады. Бірде ол Нағабат жебелерін атқан, олар ауада нагаларға (немесе жыландарға) айналып, Фра Рамның әскеріне жауған. Оған Фра Исуаннан құрлықта емес, әуеде өлмейтіндей бата алған, ал егер оның кесілген басы жерге тисе, зор құрып-жойылу болады. Тхоцаканның Кумфакан (Кумбхакарна) және демондық әскерлердің қолбасшысы. Майярап (Махиравана) – Подземдік әлемнің патшасы, есек түрінде бейнеленген. Хон (Хара), Тут (Душана) және Трисиан (Тришира) – Тхоцаканның кіші бауырлары, Фра Рам өлтірген алғашқы үш адам, осы ретпен.

Сюжет

Мәтінді үш логикалық бөлімге бөлуге болады: бірінші бөлім басты кейіпкерлердің тегін баяндайды, екіншісі Тоцаканның құлауын қоса драматикалық оқиғаларды көрсетеді, ал үшінші бөлім одан кейін не болғанын сипаттайды.

Бірінші бөлім

Бірінші бөлім Хирьякша жынды жеңген қабан түріндегі Пхра Нарайдың оқиғасымен басталады. Содан кейін Тоцаканның ата-бабаларының тегі туралы айтылады. Рамакиенде айтылғандай, Фра Исуан өзінің қызметшісі Нонтокқа (Бхасмасура) саусағын алмазға айналдырып, көрсеткен кез келген адамды жоюға мүмкіндік беретін нығмет сыйлайды. Нонток осы күшті зәулім пайдалана бастағанда, Фра Нарай оның қол қимылын еліктеуге тырысатын Нонтоктың алдында би билейтін сұлу әйелдің кейпін киеді. Бір сәтте ол алмаз саусағын өзіне бағыттап, дереу қайтыс болады. Нонток кейін Тоцакан болып қайта туылады. Оның төрт інісі мен бір әпкесі, сондай-ақ жартылай туған аға-інілері бар. Тоцакан алдымен жер асты әлемінің Кала Наха (Маясура) қызы Кала Ахи (Мандодари) -ға үйленеді, кейін Фра Исуаннан Нанг Монтоны сыйлық ретінде алады. Тоцакан мен Кала Ахидің Ронапак (Меганад) деп аталған ұлы бар; ол Индраны жеңгеннен кейін Интрахит (Индраның жеңімпазы) деп аталады. Мәтін содан кейін Фали мен Сухрип сияқты маймыл кейіпкерлерінің шығу тегін түсіндіреді. Олар хан Ходамның (Кесари) әйелі Кала Аканадан (Анджана) Пхра Ин мен Пхра Атитпен жасаған адалдығының нәтижесінде дүниеге келеді. Хан Ходам оларды заңдылығын тексеру үшін көлге батырғанда, олар маймылға айналып, орманға қашады. Фра Исуан Фалиге оған қарсы күрескендердің күшінің жартысын беруге қабілетті сиқырлы үшбұрыш сыйлайды. Сухрипке әдемі жас қыз Дара (Тара) сыйланады, бірақ Фали оны өзіне алады. Кейін Фали Тоцаканның жұбайы Нанг Монтоны тартып алады, одан Онгхот есімді ұлы дүниеге келеді, содан кейін ол Тоцаканға қайтарылады. Соңында Фали Сухрипті орманға қуады, онда ол Хануманмен кездеседі. Хануман Фра Исуанның аспандық қаруын Кала Акананың қызы Саваханың аузына салғаннан кейін дүниеге келеді. Хануман бастапқыда Фали мен Сухриппен бірге тұрады, бірақ кейін Сухриппен бірге орманға қуғынға түсуге шешім қабылдайды. Рама, Рамакиенде Фра Рам деп белгілі, оның ата-тегі Фра Нарайға дейін патша Тоцарот арқылы жетеді. Фра Рамның өзі Фра Нарайдың қайта тууы, ал оның інілері Фра Лак, Фра Пхрот және Фра Сатарут Фра Нарайдың белгілерінің көрінісі: сәйкесінше жылан, дискі және тоқпақ. Фра Рамның жұбайы Нанг Сида Фра Нарайдың жұбайы Лаксаминың қайта тууы, бірақ ол Ланкада Тоцаканның қызы ретінде дүниеге келіп, Митила королі Чонок (Джанака) тәрбиелейді.

Екінші бөлік

Екінші бөлім оқиғаның басты драмалық тұсын қамтиды. Фра Рам мен Нанг Сида садақ тартысқа қатысу алдында бір көріскенде ғашық болады. Куччи (Мантара) есімді дөңгелек денелі адам патшайымды Фра Рамды елден қууды сұрауға жетелейді. Ол Нанг Сида мен інісі Фра Лакпен бірге орманға кетеді, онда олар әдемі бойжеткен кейпінде Самманаха (Сурпанаха)мен кездеседі. Ол екі бауырды азғыруға тырысады, бірақ олар қарсы тұрып, жазалайды. Оның кек алуы үшін Тоцакан Нанг Сиданы Ланкадағы сарайына алып кетеді. Фра Рам мен Фра Лак Хануман, Сухрип және тағы бір Ванара, Чомпхуфанмен кездесіп, Нанг Сиданы табуға көмектесулерін сұрайды. Хануман Ланкада Нанг Сиданы тапқанда, өзін таныстырып, сақинасы мен шарфын көрсетеді және Фра Рампен алғашқы кездесулерінің құпиясын айтады. Содан кейін Хануманды Тоцаканның ұлы Интхарачит ұстайды, бірақ Ланканы өртеп, қашып құтылады. Фра Рамға оралғаннан кейін Хануман Нал мен Нилдің көмегімен Шри-Ланканы Үндістан құрлығымен байланыстыратын жол салуға көмектеседі, содан кейін Тоцаканмен соғыс басталады. Көптеген шайқастар мен Тоцаканның одақтастарының сатқындық әрекеттерінен кейін Фра Рам Тоцаканды және Интхарачитты өлтіріп, Нанг Сиданы босатады. Оның адалдығын сынау үшін отқа салынғаннан кейін, Фра Рам оны Аюттаяға алып кетеді және өз патшалығының әртүрлі бөліктерін одақтастарына сыйлайды.

Үшінші бөлік

Нанг Сида Тоцканның суретін тақтаға салғаннан кейін, Фра Рам Фра Лакқа оны орманға алып барып өлтіруді бұйырады. Оның бұйрығын орындамай, Нанг Сиданың өлгеніне сендіру үшін Фра Рамға бұғының жүрегін әкеледі. Орман ішінде Нанг Сида Вачамарик (Вальмики) есімді жобамен баспана табады және екі ұл тудырады: Фра Монкут (Куша) және Фра Лоф (Лава). Фра Рам оны Аюттаяға қайта алып кетуге шешім қабылдайды, бірақ ол бас тартады және жер астына (Адуарға) жоғалады. Соңында, Фра Исуан Фра Рам мен Нанг Сиданы қайтадан қосады.