Кіріспе

1791 жылы Венада Вольфганг Амадей Моцарт жазған D-минор, К. 626 Реквием мессасы – Вольфганг Амадей Моцарттың (1756–1791) реквиемдік мессасы. Моцарт 1791 жылдың соңында Венада Реквиемнің бір бөлігін жазды, бірақ ол 5 желтоқсанда қайтыс болған кезде аяқталмаған еді. 1792 жылы Франц Ксавер Сюссмайр аяқтаған нұсқасы граф Франц фон Вальзегге жеткізілді. Вальзегг 1791 жылғы 14 ақпанда 20 жасында қайтыс болған әйелі Аннаның есімінен бір жыл өткенін атап өту үшін 1792 жылғы 14 ақпанда реквием қызметіне тапсырыс берген болатын. Автограф қолжазбасында Моцарттың қолымен жазылған және оркестрленген Интроит, Кири және Dies irae тізбегінің егжей-тегжейлі жобалары, Лакримоза бөлімінің алғашқы сегіз тактысы және Оферторий көрсетілген. Сюссмайр қалған бөлігі үшін қазір жоғалған «қағаз сынықтарына» қаншалықты сүйенгенін анықтау мүмкін емес; ол кейін Sanctus және Benedictus, сондай-ақ Agnus Dei бөлімдерін өзі жазғанын мәлімдеді. Вальзегг, басқа шығармаларындағыдай, Реквиемді өзінің туындысы ретінде көрсетуге ниеттенген болуы мүмкін. Алайда, Моцарттың жесірі Констанца үшін өткізілген қоғамдық концерт бұл жоспарға тосқауыл қойды. Констанца шығарманың жазылуына қатысты көптеген әңгімелердің авторы болды, оның ішінде Моцарттың тапсырыс берушінің кім екенін жасырған құпия елшіден тапсырыс алғаны және Моцарттың Реквиемді өзінің қабірге қою рәсімі үшін жазғанына сене бастағаны туралы айтылымдар бар. Сюссмайрдің нұсқасынан басқа, 20 және 21 ғасырларда композиторлар мен музыка зерттеушілері бірнеше балама аяқтаулар жасады.

Аспаптар

Реквием 2 фадағы бассет-горнға, 2 фаготта, 2 реңге, 3 тромбонға (альт, тенор және бас), тимпандарға (2 барабан), скрипкаларға, альтқа және бассо континуоға (виолончель, контрабас және орган) арналған. Бассет-горн партиялары кейде қалыпты кларнеттерде орындалады, осылай болғанымен бұл дыбысты өзгертеді. Вокалдық топ сопрано, контральто, тенор және бас солистерінен және SATB аралас хорынан құралған.

I. Интроитус

Реквием жеті тактіден тұратын аспаптық кіріспемен басталады, онда ағаштан жасалған үрмелі аспаптар (алғашқыда фаготтар, содан кейін бассет-горн) туындының басты тақырыбын имитациялық контрапунктте ұсынады. Осы үзіндідегі алғашқы бес такт (қосымша аспапсыз) төменде көрсетілген. Бұл тақырып Гендельдің «Сион жоқтап жылайды» (HWV 264) шығармасынан үлгі алған. Туындының көп бөліктерінде, әсіресе Кирие фугасындағы колоратурада және Лакримозаның соңында осы үзіндіге сілтеме жасалады. Содан кейін тромбондар хордың кіруін жариялайды, ол бірінші тактіден бастап тек бас партияларымен, сосын қалған партиялардың имитациясымен басталады. Аккордтар синкопалы және қабатталған құрылымдармен үйлеседі, осылайша музыканың салтанатты және тұрақты сипатын күшейтеді. «Te decet hymnus» мәтініне сопрано солосы тонус перегринус әуенімен орындалады. Хор «Exaudi orationem meam» бөлімін орындағанда псалм тонын қайталайды. Содан кейін хор мен оркестр негізгі тақырыпты төмен қарай сырғанап тұрған он алтыншы ноталармен өңдейді. Мелодиялардың бағыттары, жоғары көтерілген немесе төмен жылжыған, бір-бірімен алмасып, араласады, ал контрапункттегі және унисон үзінділер (мысалы, Et lux perpetua) кезектеседі; мұның бәрі осы бөлімнің сүйкімділігін жасайды, ол доминанттағы жартылай каденциямен аяқталады.

II. Кири

Кири тыныс алмай (attacca) жалғасады. Бұл – айқыш тақырыбындағы әйгілі қос фуга. Төрт нотаны біріктіргендегі айқыш пішіні айқышты бейнелейді, бұл тақырып Бах, Гендель, Хайдн сияқты көптеген композиторлар қолданған, ал қарсы тақырып HWV 265 Деттинген әнұранының соңғы хорынан алынған. Алғашқы үш такт алтылар мен бас партиялары төменде көрсетілген. Бұл фуганың контрапункттық мотивтері Интроиттің екі тақырыбының вариацияларын қамтиды. Бастапқыда, жоғары қарай диатоникалық он алтыншы ноталар тізбегі хроматикалық тізбекпен алмастырылады, бұл қарқынды күшейтеді. Бұл бөлім жоғары дауыстарда, әсіресе сопранода, қиындық тудырады. Соңғы бөлім баяу темпте (Adagio) "бос" квинтада аяқталады, бұл құрылым классикалық дәуірде көне болып саналды және шығармаға ежелгі атмосфера сыйлайды.

а. Өмір сүру

Dies irae ("Қасқыр күні") оркестрлік және хорлық күш-қуатымен, тремоло саптарымен, синкопталған фигуралармен және мыс құбырларында қайталанатын аккордтармен басталады. Он алтыншы ноталардың өсіп келе жатқан хроматикалық жылдамдығы хордың "Quantus tremor est futurus" ("Соңғы сотқа қатысты қандай діріл болады") деп ән салғанда хроматикалық өсіп келе жатқан гармониялық прогрессияға жетелейді. Бұл материал гармониялық дамумен қайталанады, содан кейін текстура кенеттен дірілдейтін унисон фигурасына төмендейді, осы фигураны көбірек тремоло саптарымен "Quantus tremor" мәтінін көрнекті бейнелеу үшін қолданады.

b. Мирум түбі

Моцарттың мәтіндік шабыты Tuba mirum ("Есті, құбыр!") қозғалысында қайтадан көрінеді, ол үш нотаның тізбегімен арпеджиода басталады, B мажордағы соло тенор тромбонының сүйемелдемесіз орындауымен, латынша tuba сөзінің неміс тіліндегі дәстүрлі аудармасы Posaune (тромбон) бойынша. Екі такттан кейін бас солисі сол тақырыпты қайталайды. 7-ші тактта фермата бар, бұл туындының барлығындағы жалғыз соло каденциясы болатын жер. Бас солисінің соңғы төрттен бірлік ноталары тенордың келуін хабарлайды, одан кейін альт пен сопранолар драмалық түрде қосылады. "Адал адамның қауіпсіздігі тек қиындықпен қамтамасыз етіледі" деген Cum vix justus sit securus мәтінінде квартет бір уақытта орындайтын гомофониялық бөлімге өтеді, "күшті" (1-ші және 3-ші) соққыларда cum және vix сөздерін, содан кейін "әлсіз" (2-ші және 4-ші) соққыларда айқын жеткізеді, скрипкалар мен континуо әр жолы жауап береді; бұл "үзіліс" (соңғы сот алдындағы үзіліс ретінде түсіндірілуі мүмкін) алдымен sotto voce, содан кейін forte, одан соң piano орындалып, қозғалысты ақырында крещендоға және толық аяқталуға жеткізеді.

c. Rex tremendae

Оркестр нүктелі ноталардан тұратын төмендейтін мелодияны орындайды, бұл "ұлы құдіретті патша" (яғни, Құдай) – Rex tremendae majestatis-ті жариялайды, ал хор оркестр үзілістерінде "Рекс" буынымен күшті шақырулар жасайды. Күтпеген әсер үшін хордың "Рекс" буындары, тіпті бұл "әлсіз" соққы болса да, такттың екінші уақытында келеді. Содан кейін хор оркестрдің нүктелі ырғағын қабылдайды, Вольф барокко музыкасының "егеменге құрмет көрсету топосы" деп атаған түрін құрайды, немесе қарапайым тілмен айтқанда, бұл музыкалық стиль – патшалыққа немесе осы жағдайда құдайлыққа құрмет көрсетудің стандартты формасы. Бұл бөлім тек 22 такттан тұрады, бірақ бұл қысқа кезең әртүрлілікке толы: гомофониялық жазу мен контрапункттік хорлық бөлімдер көп рет ауысып, дерлік аккомпанементсіз хорлық каденциямен аяқталады, ашық D акордына (бұрынғы Кирийдегідей) түсіп.

d. Жазбаға түсіру

130 тактіден тұратын «Есте сақтау» (Recordare) – бұл шығарманың ең ұзақ бөлімі, сонымен қатар үш өлшемді тактпен алғашқысы; бұл бөлім «Dies irae» поэмасының кемінде жеті шумағын қамтиды. Бұл шығарманың формасы соната формасына ұқсас, оның құрамында екі тақырыпты экспозиция (мм. 1–37), екі тақырыпты дамыту (мм. 38–92) және реприза (мм. 93–98) бар. Алғашқы 13 тактідің ішінде бассет-мүйіздер алғашқы тақырыпты ұсынады, бұл тақырып Вильгельм Фридман Бахтың ре минор симфониясынан шабыттанған, және төмен түсетін гаммалардағы виолончельдің көркем контрапунктімен байытылған, ол бүкіл бөлім бойы қайталанады. Осы тақырыптың контрапункті оркестрлік кіріспеді аккордтармен ұзартады, шығарманың басын және оның ырғақты және мелодиялық өзгерістерін еске түсіреді (бірінші бассет-мүйіз екіншіден бір такт кейін басталады, бірақ бір тон жоғары, ал бірінші скрипкалар екінші скрипкалармен синхронды, бірақ бір шаршы нотаға ығысқан, т.б.). Кіріспеден кейін вокалдық солистер келеді; олардың алғашқы тақырыбы альт және бас (14-ші тактіден бастап) орындайды, содан кейін сопрано және тенор (20-шы тактіден бастап) орындайды. Әр жолы тақырып гемиоламен аяқталады (18–19 және 24–25 тактідер). Екінші тақырып «Ne me perdas» сөздерімен келеді, онда ырғақты қосымша бірінші тақырыптан өзгеше. Төмен түсетін гаммалардың орнына, ырғақты қосымша қайталама аккордтармен шектеледі. Бұл экспозиция бірінші тақырыптың қарсы әуеніне негізделген төрт оркестрлік тактідің (34–37 тактідер) аяқталады. Осы екі тақырыпты дамыту «Quaerens me» сөздерімен 38-ші тактіден басталады; екінші тақырыпты оның ырғақты қосымшасынан басқа тану мүмкін емес. 46-шы тактіден бастап «Tantus labor» сөздерімен алғашқы тақырып дамытылады және 50–51 тактідерде екі тактілік гемиоламен аяқталады. Екі оркестрлік тактіден кейін (52–53 тактідер), алғашқы тақырып «Juste Judex» мәтінімен қайта естіледі және 66–67 тактідерде гемиоламен аяқталады. Содан кейін екінші тақырып «ante diem rationis» сөздерімен қайта пайдаланылады; 68-ден 71-ге дейінгі оркестрдің төрт тактінен кейін алғашқы тақырып жеке дамытылады. Реприза 93-ші тактіден басталады. Бастапқы құрылым «Preces meae» мәтінінде алғашқы тақырыпты, содан кейін 99-шы тактіден бастап «Sed tu bonus» сөздерін қайталайды. Екінші тақырып «Sed tu bonus» сөздерімен 106-шы тактіден соңғы рет пайда болады және үш гемиоламен аяқталады. Бөлімнің соңғы тактідері қарапайым оркестрлік төмен түсетін контрапунктты гаммаларға дейін азаяды.

e. Конфутатис

Конфутис ("Күнәлілерден") ритмикалық және динамикалық қарқынмен басталады, күшті контрасттар мен күтпеген гармониялық өзгерейістерге толы. Басо континуоның сүйемелдеуімен тенорлар мен бас, нүктелі ритммен тозақтың қуатты бейнесін күшті дауыспен (forte) көрсетеді. Содан кейін тенорлар мен бас аспаптарымен бірге сүйемелдеу тоқтатылады, сопранолар мен альттар жұмсақ және sotto voce күйінде кіріп, Voca me cum benedictis ("Мені бақыттылармен бірге шақырыңдар") әнін арпеджиомен ойналатын скрипкалардың сүйемелдеуімен орындайды. Ары қарай, келесі строфада (Oro supplex et acclinis) А минорынан А минорына ерекше модуляция жасалады. Бұл керемет төмендеу бастапқы тоналдықтан қайталанады, енді F мажор тоналдығына модуляцияланады. Соңғы доминантты жетінші аккорд Lacrymosa-ға жетелейді.

f. Лакримоза

Ақкордар созылатын ырғақта пианинодан басталады, төрттік үзілістермен алмасады, оларды хор екі тактіден кейін қайталайды, Lacrimosa dies illa ("Бұл көз жасты күн"). Содан кейін, екі тактіден кейін сопранолар диатоникалық прогрессияны бастайды, "қайта туылады" мәтініне сәйкес келмейтін сегізінші ноталарда, сосын легато және хроматикалық түрде күшті кресцендомен өрбиді. Хор 8-ші тактіден бастап форте болады, осы сәтте Моцарттың осы бөлімге жасаған үлесі оның қазасымен тоқтатылады. Сюссмайр хорды Интроитке сілтеме жасай отырып, Амен каденсімен аяқтайды. Моцарттың қолымен жазылған Амен фугасының фрагменттері табылды, бұл оның Реквиемге арналғанын болжауға негіз береді. Дейін, көптеген қазіргі заманғы аяқтаулар (мысалы, Левиннің) Моцарттың фрагментін толықтырады. Осы бөлімнің кейбір үлестері Моцартқа зор құрмет көрсеткен Франц фон Суппенің Реквием массасында қолданылған. Вестминстер хор колледжінің музыка ғалымы және президенті (1969 жылдан 1987 жылға дейін) Рей Робинсон Сюссмайрдің осы бөлімді аяқтау үшін Моцарттың ертерек массаларының бірінен – Кредиодан материалдарды пайдаланғанын айтады, атап айтқанда C мажордағы K. 220 "Қарға" массасынан.

а. Домине Иезу

Offertorium-ның бірінші бөлімі, Domine Jesu, G минорындағы үш дыбыстың жоғары қарай өрбуінен тұратын фортепиано тақырыбымен басталады. Бұл тақырып кейін әртүрлі тональностьтарда өзгертіліп, төрт солист Sed signifer sanctus Michael канонына кіргенде G минорына қайта оралады, минор (көтерілгенде) және мажор (түскенде) арасында алмасады. Осы тақырыптық бөлімдердің арасында хордың күшті фразалары орындалады, көбінесе бірыңғай және нүктелі ырғақпен, мысалы Rex gloriae ("Даңқ патшасы") немесе de ore leonis ("Арстанның аузынан босатыңыз"). Содан кейін екі хорлық фуга орындалады, on ne absorbeat eas tartarus, ne cadant in obscurum ("Тартар оларды жұтып қоймасын, олар қараңғылыққа түспесін") және Quam olim Abrahae promisisti et semini eius ("Ібраһымға және оның ұрпағына сен уәде бергендей"). Бұл бөлім G мажорында гомофониялық түрде аяқталады.

b. Қонақтар

"Хостиас" әні Е мажорда, ағын вокалмен басталады. 20 такт өткен соң, шығарма хордың форте және пиано экспрессияларына ауысады, сонымен қатар B мажордан B минорға, одан кейін F мажор, D мажор, A мажор, F минор, C минор және E мажорға қарай өрбиді. "Fac eas, Domine, de morte transire ad vitam" ("Оларды, Раббым, өлімнен өмірге көшір") деген сөздерге құрылған хроматикалық мелодия ақырында шығарманы G минордың доминантына жеткізеді, одан кейін "Quam olim Abrahae promisisti et semini eius" бөлігі қайта орындалады. "Quam olim da capo" деген сөздер Моцарттың жазған соңғы сөздері болуы мүмкін; қолжазбаның осы бөлігі 1958 жылы Брюссельде өткен Әлемдік көрмеде кім екені белгісіз біреу ұрлағаннан бері жоғалып кетті.

V. Санктус

Санктус – Суссмайрдің толыққанды жазған алғашқы бөлімі және Реквиемнің дірілдермен нота белгісі бар жалғыз бөлімі: ре мажор, бұл барокко дәуірінде трубалардың кірісуі үшін көбінесе қолданылатын. Құдайды қысқаша мақтағаннан кейін "Жоғарыдағы Құдайға даңқ" деген Хосанна ин экселсис фугасы келеді, ол өзінің синкопалық ырғағымен және Quam olim Abrahae фугасымен мотивтік ұқсастығымен ерекшеленеді.

VI. Бенедикт

Бенедикт квартеті субмедиант, B мажор тональдығын қабылдайды (бұл D минор тональдығының субдоминантының туысы ретінде де қарастырылуы мүмкін). Санкстустың D мажор каденциясымен аяқталуы осы жаңа тональдыққа секіруді талап етеді. Бенедикт үш түрлі фраза негізінде құрылған: (А) тақырыбы, алғаш рет оркестр орындайды, содан кейін 4-ші тактіден бастап альт, ал 6-шы тактіден бастап сопрано қайталайды. «Бенедикт» сөзі созылып айтылады, бұл (B) фразасына қарсы қойылады, ол алғаш рет 10-шы тактіден бастап, сондай-ақ «Бенедикт» сөзімен, бірақ жылдам және үзіліспен келген ырғақпен пайда болады. Фраза дамиды және 15-ші тактіден бастап бұзылған каденциямен қайта жаңғырылады. Үшінші фраза (C) – салтанатты әуен, онда желді аспаптар Моцарттық каденциядағы 21-ші және 22-ші тактідерде көрсетілгендей, таңғажайып гармониямен аккордтарға жауап береді. Бұл жерде бассет-мүйіздердің контрапункті виолончельдің мелодиясымен үйлеседі. Қозғалыстың қалған бөлігі осы жазудың әртүрлі вариацияларынан тұрады. 23-ші тактіден бастап (А) фразасы F педалінде қайталанады және бас пен тенордан бастап 28-ші және 30-шы тактідердегі негізгі тақырыпты қайталауды енгізеді. (B) фразасы 33-ші тактіден бастап, бірақ бұзылған каденциясыз, содан кейін 38-ші тактіден бастап бұзылған каденциямен қайталанады. Бұл қозғалысты 47-ші – 49-шы тактідердегі жаңа Моцарттық каденцияға жеткізеді және (C) фразасымен аяқталады, ол Санкстус қозғалысынан Хосанна фугасын Бенедикттің жаңа тональдығымен қайта енгізеді.

VII. Агнус Деи

Агнус Деиде гомофония басым. Текст үш рет қайталанады, әрқашан хроматикалық мелодиялармен және гармониялық өзгерістермен, D минорынан F мажорына, C мажорына және соңында B мажорына өтеді. Музыктанушы Саймон П. Кифтің сөзіне göre, Суссмайр осы бөлімді аяқтау үшін Моцарттың ертерек жазылған "C мажордағы" K. 220 "Спарроу" мессасын пайдаланған болуы мүмкін.

VIII. Коммунио

Мұнда Сюссмайр Моцарттың алғашқы екі бөлімін дерлік өзгеріссіз, нотадан нотаға дейін қайта қолданады, бұл литургияның осы бөліміне сәйкес мәтінмен.

Құрамы

1791 жылғы 5 желтоқсанда Моцарттың қайтыс болған кезде оркестрлік және вокалдық партияларының барлығында тек бірінші бөлім, Introitus (Requiem aeternam) ғана аяқталған еді. Kyrie, Sequence және Offertorium негізгі құрылымымен аяқталған, бірақ Lacrymosa алғашқы сегіз тактіден кейін тоқтап қалады. Вокалдық партиялар мен континуум толық жазылған. Кейде маңызды оркестрлік партиялар қысқаша белгіленген, мысалы, Rex tremendae және Confutatis бірінші скрипкалық партиясы, Recordare-дегі музыкалық байланыстар және Tuba Mirum тромбонынің солосы. Осы бөлімдерді аяқтау үшін көбінесе вокалдық партияларына сүйемелдеуші үлгілер, ішкі гармониялар және оркестрлік қосымшалар қажет болды.

Моцарттың замандастарының аяқтауы

Эксцентрикалық граф Франц фон Вальзегг Моцартқа «Реквиемді» делдалдар арқылы анонимді түрде тапсырыс берді. Граф – әуесқой музыкант, ол композиторлардың туындыларын жиі тапсырыс беріп, оларды өзінің шығармалары ретінде таныстыратын. Ол әйелінің жақындағы қазасына орай жазылған «Реквиемді» өзі жазғанын айтқысы келді. Моцарт төлемақының жартысын ғана алғандықтан, оның жесірі Констанца, ол қайтыс болғаннан кейін, жұмысты басқа біреудің құпия түрде аяқтауын, оны Моцарт аяқтаған деп графқа тапсыруын және қалған төлемақыны алуды қалады. Йозеф фон Эйблер партитураны аяқтауды сұраған алғашқы композиторлардың бірі болды және «Dies irae» бөлімінен бастап «Lacrymosa» бөліміне дейін жұмыс істеді. Сонымен қатар, екі композитордың «Реквиемдеріндегі» «Domine Jesu Christe» бөлімдерінің басталуларындағы айқын ұқсастық Эйблер кем дегенде кейінгі бөлімдерге қарағанын көрсетеді. Осы жұмыстан кейін ол қалғанын аяқтауға шамасы келмеді және қолжазбаны Констанце Моцартқа қайтарды. Содан кейін бұл тапсырма басқа композитор Франц Ксавер Зюссмайрға берілді. Зюссмайр өзінің аяқтауын жасау үшін Эйблердің жұмысының бір бөлігін пайдаланды, «Kyrie» бөлімінен бастап қозғалыстарға өзінің оркестрлеуін қосты, «Lacrymosa» бөлімін аяқтады және әдетте «Реквиемге» кіретін бірнеше жаңа бөлімдерді қосты: «Sanctus», «Benedictus» және «Agnus Dei». Содан кейін ол «Lux aeterna» соңғы бөлімін Моцарт жазған алғашқы екі бөлімді «Реквием» мәссасын аяқтайтын сөздерге бейімдеп қосты, бұл Зюссмайр мен Моцарттың әйелінің айтуынша, Моцарттың нұсқауы бойынша жасалған. Дегенмен, кейбір адамдар Моцарт өмір сүріп, жұмысты аяқтауға аман қалғанда, алғашқы екі бөлімді қайтадан жазбауы мүмкін деп санайды. Зюссмайрға басқа композиторлар да көмектескен болуы мүмкін. Кейбір ғалымдар «Agnus Dei» Моцарттың нұсқауларына немесе эскиздеріне негізделген деп күдіктенеді, өйткені ол Моцарттың бұрынғы мәссасының («Sparrow Mass, K. 220») «Gloria» бөлімінен алынған бөлімге ұқсас, бұл туралы алғаш рет Ричард Маундер айтқан. Басқалар «Agnus Dei» бөлімінің басында хор басы «Introitus» бөлімінің негізгі тақырыбын қайталайтынын атап өтті. Алайда, бұл мәселеге қатысты көптеген пікірталастар жұмыстың бір бөлігі жоғары сапалы болса, онда оны Моцарт жазған болуы керек (немесе эскиздерден), ал егер жұмыстың бір бөлігінде қателер мен кемшіліктер болса, онда ол Зюссмайрдың қолынан шыққан болуы керек деген қағидатқа негізделген. Тағы бір дау-дамайға себеп – Моцарттың «Реквиемді аяқтау үшін нақты нұсқаулар қалдырғаны туралы (Констанце жазған хаттан шыққан), Моцарттың өлімінен кейін оның үстелінен музыка жазылған бірнеше қағаз сынықтары табылған». Зюссмайрдың жұмысына осы «сынықтардың» қаншалықты әсер еткені, егер олар болған болса, музыкатанушылар арасында әлі де талқыланып жүр. Моцарт бастаған, бірақ негізінен Зюссмайр аяқтаған аяқталған партитура граф Вальзеггке Моцарттың жалған қолтаңбасымен және 1792 жылғы күнімен жіберілді. Толық және толық емес қолжазбалар 19 ғасырда табылды, бірақ көптеген адамдар бұл оқиғаға қатысты түсініксіз мәлімдемелер қалдырды. Музыканың қаншалықты Моцарттың туындысы екеніне қарамастан, көпшілік арасында кеңінен танымал болған Зюссмайрдің нұсқасы қабылданды. Бұл қабылдау өте күшті, тіпті баламалы аяқталулар жұмыстың логикалық және сенімді шешімдерін ұсынса да.

Констанце Моцарттың жарнамасы

Реквиемнің жазылу жағдайларына байланысты туындаған жаңжалдың көп бөлігін Моцарттың әйелі Констанца тудырды. Констанцаның үлкен міндеті болды: Моцарттың өлімінде Реквиемнің аяқталмағанын жасыру қажет еді, осылайша ол тапсырыстан соңғы төлемді ала алатын болды. Бірқатар уақыт бойы, ол Сюссмайрдың Реквиемнің құрамына қатысқандығын да жасыруға тиіс болды, граф Валсеггке Моцарттың осы шығарманы толығымен өзі жазғанын сезіндіру үшін. Ол тапсырысты алғаннан кейін, шығарманы Моцарттың туындысы ретінде сақтау үшін мұқият жарнамалауы керек болды, осылайша оның жариялануы мен орындалуынан түсетін табысты алуын жалғастыра алатын еді. Реквием тарихының осы кезеңінде, шығарма Моцартқа жатса, баспагерлер мен жұрттан көп сома түсетінін ескере отырып, көпшіліктің Моцарттың бүкіл шығарманы жазғанына сенуі маңызды болды. Моцарттың өлімінен кейін жартылай шындықтар мен аңыздардың пайда болуына Констанцаның күш-жігері себеп болды. Констанцаның сөзіне сүйенсек, Моцарт Реквиемді өзі үшін жазғанын және уланғанын мәлімдеген. Оның денсаулығы нашарлап, денесі ауырсынып, қызбасы көтерілді. Дегенмен, Моцарт Реквиемді жазуын жалғастырды, тіпті өмірінің соңғы күнінде де көмекшісіне Реквиемді қалай аяқтауды жоспарлағанын түсіндірді. Реквиемді аяқтауға байланысты алдаудың табиғи салдары – мифтердің тууы болды. Реквиемді қоршап тұрған мифтердің бірі – Антонио Сальеридің Реквиемді тапсыру және аяқтаудағы (сондай-ақ Моцарттың өліміне қатысты) атқаратын рөлі. Бұл мифтің қайта айтылуы Питер Шаффердің «Амадей» пьесасы және одан түсірілген фильм болғанымен, бұл ақпараттың бұрмалануының бастауы 19 ғасырдағы Александр Пушкиннің «Моцарт және Сальери» пьесасы екенін атап өту қажет. Одан кейін Римский-Корсаков оны операға айналдырды, содан кейін ол «Амадей» пьесасының негізі болды.

Бір-біріне қайшы келетін есептер

Моцарттың қайтысынан кейін жазылған бастапқы материалдарда елеулі келіспеушіліктер бар, бұл Моцарттың "Реквием" шығармасын жазу туралы "фактілерді" құрастыруда субъективтілікке орын қалдырады. Мысалы, Моцарттың қайтысынан кейінгі екі онжылдық ішінде жазылған, келіспейтін кем дегенде үш дереккөз, сұхбатта алынған ақпараттың басты көзі ретінде Констанцаны көрсетеді.

Қазіргі заманғы толығымен

1970 жылдардан бері бірнеше композиторлар мен музыка зерттеушілері дәстүрлі "Сюссмайр" аяқталуымен келіспей, Реквиемді әртүрлі аяқтауға тырысты.

"Амин" фугасы

1960 жылдары Амин фугасының эскизі табылды, кейбір музыктанушылар (Левин, Маундер) оның Лакримозадан кейінгі реквиемнің аяқталу бөлігіне жатады деп санайды. Х.К. Роббинс Лэндон бұл Амин фугасы реквием үшін жазылмағанын, керісінше, "Д минорындағы аяқталмаған жекелеген месса үшін болуы мүмкін" дейді, соған Кири K.341 да жатады. Дегенмен, қазіргі Моцарт зерттеулері Амин фугасын реквиемге жатқызуға күшті дәлелдер келтіреді. Біріншіден, фуганың негізгі тақырыбы – реквиемнің басты тақырыбы (шығарманың басынан және бойымен айтылған), қатаң инверсияда берілген. Екіншіден, ол Rex tremendae эскизімен (соңғы операсы "Сылыс флейтасының" увертюрасының эскизімен бірге) бір бетте кездеседі, демек, ол 1791 жылдың соңында жазылған. Үшіншіден, 1791 жылдың соңында Моцарт жазған шығармаларында "Амин" сөзі тек реквиемнің тізбегінде ғана қолданылған. Төртіншіден, Левин реквиемді аяқтаудың кіріспесінде атап өткендей, тізбектің соңына Амин фугасын қосу арқылы әр үлкен бөлім фугамен аяқталады.

1958 жылғы дүниежүзілік көрмеде автограф

1958 жылы Брюссельде өткен әлемдік көрмеде "Реквиемнің" қолжазбасы қойылды. Көрме кезінде біреу қолжазбаға қол жеткізіп, соңғы екінші беттің (folio 99r/45r) оң төменгі бұрышын жыртып алды, онда "Quam olim d: C:" деген сөздер жазылған (бұл Domine Jesu-дың "Quam olim" фугасын Hostias аяғында да каподан қайталау туралы нұсқау). Кінәлі адам анықталған жоқ және жыртылған бөлік табылмады. Егер ең көп таралған авторлық теория дұрыс болса, онда "Quam olim d: C:" - Моцарттың өмірінің соңғы сәттерінде жазған соңғы сөздері болуы мүмкін.

Қаулылар

Реквием және оның жекелеген бөлімдері әртүрлі аспаптар үшін көп рет қайта жазылған. Пернетақталық аранжировкалар, әсіресе "Конфутатис" және "Лакримоза" бөлімдерін берудегі әртүрлі тәсілдерді көрсетеді, бұл Реквиемнің мінезін сақтай отырып, оны орындауға қолайлы ету мақсатында жасалған. Карл Клиндуорттың фортепианоға арналған солосы (шамамен 1900 жыл), Муцио Клементидің органға арналған солосы және Рено де Вильбактың гармоникаға арналған солосы (шамамен 1875 жыл) осы мақсатқа жету үшін еркін тәсіл қолданды. Ал Карл Черни екі орындаушыға арналған фортепиано транскрипциясын жазды, бұл оған тембрлік ерекшеліктерінен айырылып, ноталардың толық көлемін сақтауға мүмкіндік берді. Франц Листтің фортепианоға арналған солосы (шамамен 1865 жыл) фортепианолық шеберлікті көрсету үшін қолданылатын композициялық тәсілдерді қосу арқылы Реквиемнің мазмұны мен мінезі жағынан ең көп айырмашылықты көрсетеді.