Кіріспе

1902–1922 жылдарғы қорғаныс пактісі

Бірінші ағылшын-жапондық одақ (日英同盟) – Ұлыбритания мен Жапония арасындағы одақ. Ол 1902 жылдан 1922 жылға дейін қолданыста болды. Британдықтардың бастапқы мақсаты – Ресейдің Маньчжурияда кеңеюіне тосқауыл қою болды, сонымен бірге Қытай мен Кореяның аумақтық тұтастығын сақтауды қамтамасыз ету еді. Британдықтар үшін бұл «ұлы оқшаулану» кезеңінің аяқталуын білдірді, сондай-ақ Үндістанды қорғауға және ағылшын-неміс теңіз қарулану жарысында бәсекелесуге көбірек назар аударуға мүмкіндік берді. Бұл одақ – империяның артық міндеттемелерін азайту және Ұлыбританияны қорғау үшін Корольдік теңіз күштерін қайта шақыруға бағытталған үлкен британдық стратегияның бір бөлігі болды. Жапондықтар, өз тарапынан, одақтан халықаралық беделге ие болды және оны екі онжылдық бойы дипломатиялық саясатының негізі ретінде пайдаланды. 1905 жылы шарт Корея мәселесінде Жапонияның пайдасына қайта қарастырылды. 1911 жылы ол тағы он жылға жаңартылып, 1922 жылы Төрт держава шартымен алмастырылды. Одаққа 1902 жылдың 30 қаңтарында Лондон қаласындағы Лансдаун үйінде Ұлыбританияның сыртқы істер министрі лорд Лансдаун мен жапон дипломаты Хаяши Тадасу қол қойды. Ағылшын-жапондық одақ 1905 және 1911 жылдары екі рет жаңартылып, кеңейтілді, 1921 жылы одақ жойылғанға және 1923 жылы тоқтатылғанға дейін Бірінші дүниежүзілік соғыста маңызды рөл атқарды. Екі тарап үшін де басты қауіп – Ресейден келді. Франция Ұлыбританиямен соғысқа қатысуы мүмкін болғандықтан алаңдады және Ұлыбританиямен ынтымақтаса отырып, 1904 жылғы орыс-жапон соғысы үшін кінәлі деп танылмау үшін одақтасы Ресейден бас тартты. Франция, десе де, Ресейге Жапонияға қарсы экономикалық көмек көрсетті. Алайда, Ұлыбританияның Жапонияны қолдауы АҚШ пен бірқатар британдық доминиондардың наразылығын тудырды, олардың Жапон империясына деген көзқарасы нашарлап, біртіндеп жаушыл сипатқа ие болды.

Нысандар мен ескертулер

Ұлыбритания мен Жапония арасындағы одақ мүмкіндігі 1895 жылдан бері қарастырылып келді, сол кезде Ұлыбритания Ляодун түбегіндегі жапондық оккупацияға қарсы Франция, Германия және Ресейдің үштік араласуына қосылудан бас тартқан еді. Бұл оқиға одақ үшін тұрақсыз негіз болғанымен, Ұлыбританияның Жапонияны жаңғыртуға және Боксер көтерілісін басудағы ортақ күш-жігеріне қолдау көрсетуі жағдайды нығайтты. Екі елдің газеттері де мұндай одақты қолдады; Ұлыбританияда «The Times» газетінің Фрэнсис Бринкли және «Telegraph» газетінің Эдвин Арнольд осындай қолдаудың қозғаушы күші болды, ал Жапонияда саясаткер Окума Шигенобудың одаққа бейімділігі «Mainichi» және «Yomiuri» газеттерін одақты жақтауға итермеледі. 1894 жылғы Англия-Жапония сауда және теңіз қатынасы шарты да тең қарым-қатынас пен одақ құруға мүмкіндік жасады. Ақырында, одақтың нағыз себебі Ресейдің кеңеюіне қарсылық болды, мысалы, Боксер көтерілісінен кейін жалғасқан Маньчжурияға жасалған шабуыл. Бұл 1890 жылдары британдық дипломат Сесил Спринг Райс Ұлыбритания мен Жапонияның бірлесіп жұмыс істеуінің аймақтағы Ресейдің күшіне қарсы тұрудың жалғыз жолы екенін анықтаған кезде айқын болды. Келіссөздер Ресей Қытайға қарай жылжуды бастағанда басталды. Дегенмен, екі елдің де күмән-күдігі болды. Ұлыбритания «жақсы оқшаулану» саясатын тастауға абай болды, Ресейді ашудан сақтанды және егер Жапония АҚШ-қа шабуыл жасаса, шарт бойынша әрекет етуге дайын емес еді. Жапон үкіметінде Ресеймен келісімге келуді үміттенгендер де болды, оның ішінде төрт мәрте Жапонияның премьер-министрі болған Хиробуми Ито сияқты өте ықпалды саяси тұлға бар еді. Азиядағы достық АҚШ-қа қолайлы болады деп есептелді, себебі ол Жапонияның күшінің артуына наразы болды. Сонымен қатар, Ұлыбритания Кореядағы жапондық мүдделерді қорғауға дайын емес еді, ал жапондықтар Ұлыбританияны Үндістанда қолдауға дайын емес еді. Хаяши мен Лорд Лансдаун 1901 жылдың шілдесінде талқылауды бастады, бірақ Корея және Үндістан мәселелері келіссөздерді қарашаға дейін кешіктірді. Осы кезде Хиробуми Ито Ресеймен келісуге тырысу үшін келіссөздерді кейінге жылдыруды сұрады. Ол көбінесе сәтсіз болды, ал Ұлыбритания Жапонияның қос жақтылығына алаңдады, сондықтан Хаяши 1902 жылы келіссөздерге қайта кірісті. «Жақсы оқшаулану» аяқталды, өйткені Ұлыбритания алғаш рет бейбіт уақытта әскери одақтың қажеттілігін сезінді. Бұл Шығыс пен Батыс арасындағы тең құқықты алғашқы одақ болды. Ұлыбритания үшін Ағылшын-жапондық одақтың ықпалымен «жақсы оқшаулану» реформасы Франциямен жасалған Антанта Кордиаль (1904) және 1907 жылғы Англо-Ресейлік конвенциямен аяқталды.

Ақпараттық келісімдер

1902 жылдың мамыр айында армияның Бас штабының аға барлау офицері және 1900 жылы Боксерлер көтерілісін тоқтату үшін Қытайға жіберілген жапон армиясының алғашқы қолбасшысы генерал-майор Фукусима Ясумаса әскери барлау саласындағы ынтымақтастық туралы бейресми талқылауларды аяқтау үшін Лондонға жіберілді. Мобилизация және әскери барлау жөніндегі бас директор сэр Уильям Николсон келіссөздердің британдық тарапын басқарды, ал шілде айында екі ел арасында барлау саласындағы ынтымақтастық туралы бірнеше келісімдерге қол қойылды. Фукусима 9 тамызда король Эдуард VII-нің тәж кию рәсімінде император Мэйдзидің өкілі ретінде болды және 1902 жылдың қыркүйегіне дейін келісімдердің егжей-тегжейін пысықтаумен айналысты. Келісімдердің болуы және мазмұны жарияланбады.

1905 және 1911 жылдар

1905 жылы одақ қайта жаңғыртылды. Бұл, ішінара, Ресей-Жапон соғысындағы Жапонияның жемістеріне байланысты болды, бұл жапон-британ келісімін қайта қарауға түрткіс берді. 1905 жылғы шілдедегі жаңа келіссөздер Жапонияның Үндістандағы британдық мүдделерді қолдауына, ал Британияның Кореядағы жапондық ықпалын қолдауына мүмкіндік берді. Сол жылдың қарашасына қарай Корея Жапонияның протектораты болып құрылды, ал 1906 жылғы ақпанда Ито Хиробуми Сеулге резидент-генералы болып тағайындалды. 1911 жылы одақты жаңартқанда, жапон дипломаты Комура Ютаро Жапонияның тарифтік тәуелсіздігін қалпына келтіруде маңызды рөл атқарды. 1905 жылғы "екінші" одақ он жылға есептелгенімен, ол 1911 жылы ертерек жаңартылды. Осы алты жылдың ішінде үлкен державалар саясаты күрт өзгерді, 1907 жылғы Англо-Ресейлік келісіммен Ресей-Британияның "Ұлы ойыны" аяқталды; Ресей-Жапон соғысынан кейін Жапонияның келіссөздері жалғасты, оның ішінде 1907 жылы Ресеймен Маньчжурияны бөлісу туралы келісім жасалды; сондай-ақ, британдық-американдық қарым-қатынастар жақсарды және Ұлыбританияның неміс империясымен бәсекелестігі күшейді. Осы жағдайда Жапония мен Ұлыбритания өзара мүдделерін қамтамасыз ету үшін "үшінші" англо-жапондық одақты нығайтты.

Достық пен бәсекелестікті қалыптастыру

Альянстың алғашқы нұсқасы 1902 жылдың 12 ақпанында жарияланды. Жауабында Ресей Франция және Германиямен одақ құруға ұмтылды, бірақ Германия одан бас тартты. 1902 жылдың 16 наурызында Франция мен Ресей өзара келісім шартына қол қойды. Қытай мен Америка Құрама Штаттары осы одаққа күшті қарсылық танытты.

Ресей-Жапон соғысындағы бейресми рөлі

1904 жылы Жапония Қытайдағы Ресей империясының отарларын кеңейтуін тоқтатуды мақсат еткенде орыс-жапон соғысы басталды. Ұлыбритания ресми түрде орыс-жапон соғысына қатыспаған, бірақ соғыс барысында Жапонияға тыңшылық, кеме құрылысы және дипломатиялық қолдау көрсетті. 1917 жылы жапондық әскери кемелері Жерорта теңізіне жіберіліп, Мальта жанындағы одақтас кемелерді U-денесінің шабуылдарынан қорғауға көмектесті. Мальтадағы Калкара теңіз зиратында 1917 жылы «Сакаки» жапондық эсминецінің торпедалық шабуылда қаза болған 72 жапон теңізшісінің құрметіне ескерткіш орнатылған.

Мәдени алмасу

Бұл одақ Ұлыбритания мен Жапония арасындағы сауда және мәдени алмасудың негізін қалады. Жапондық қарулы күштердің тез индустрияландыруы мен дамуы британдық кеме жасаушылар мен қару өндірушілерге экспортқа жаңа мүмкіндіктер берді. Британияда білім алған жапондықтар Жапонияға жаңа технологияларды, мысалы, офтальмологиядағы жетістіктерді әкелді. Сол кездегі Джеймс МакНилл Уистлер, Обри Бирдсли және Чарльз Ренни Маккинтош сияқты британдық суретшілер жапон кимоноларынан, семсерлерінен, қолөнерінен және сәулет өнерінен қатты әсер алды. Бірегей мәдени алмасулардың арасында жазушы Йошимото Тадасу (т. 1878, ө. 1973), 1902 жылы «Шындық Британия» (Shin no Eikoku) атты еңбегін жазған, Жапонияда жоғары білім алған алғашқы соқыр адам болды және Жапонияға қоғамдық қамқорлық туралы кейбір британдық идеяларды әкелді. Дін қызметкері Кумагай Тетсутаро (т. 1883, ө. 1979) кітапты соқыр адамдарға арналған мүмкіндіктерге үлкен әсер еткен деп мақтады. 1910 жылы Лондондағы Уайт-Ситиде өткен Жапония-Британия көрмесіне 8 миллион адам келді. Ол Жапонияның жаңғыруын және Ұлыбритания мен Жапония арасындағы «халықтардың одағы» идеясын насихаттауға тырысты. Онда жапондық көркем өнер, музыканттар, сумо демонстрациялары және Эдвардтық үлгідегі Айну, Тайвань және жапондық «ауылдардың» көрмелері болды. Ұйымдастырушылар Ұлыбритания мен Жапонияның тарихи-мәдени параллелін Шығыс пен Батыс арасындағы симметриялық «Арал империялары» ретінде бейнеледі. Жапон үкіметінің ұйымдастыруымен өткен бұл көрме сол кездегі ең ірі көрмелердің бірі болды. Тағы бір фактор – Жапонияның 1915 жылы Қытай Республикасына жіберген жиырма бір талабы. Бұл талаптар Жапонияның Қытайдағы ықпалын күшейтіп, Қытай мемлекетін Жапонияның де-факто протекторатына айналдыруға бағытталған еді. Қытай үкіметі көмек сұрап Ұлыбритания мен АҚШ-қа жүгінді, бұл Жапонияны талаптарды жұмсартуға мәжбүр етті. Ақырында, Жапон үкіметі Қытайда ықпалын арттыра алмады, бірақ Батыс елдері арасында беделін жоғалтты (соның ішінде Ұлыбритания да, жапондықтарға сенімді одақтас ретінде сенімсіздік білдірді). Ұлыбритания ең бай индустриалды держава болғанымен, Жапония жаңадан индустриалданған ел болып, үлкен экспорттық нарығымен табиғи экономикалық байланыстар құруға мүмкіндік берсе де, бұл байланыстар шектеулі болды, бұл одақтың маңызды кемшілігіне айналды. Британдық банктер Жапонияны шектеуші меншік заңдары мен тұрақсыз қаржылық жағдайға байланысты тәуекелді инвестиция ретінде қарастырды және Жапонияға жоғары пайыздық мөлшерлемемен несие берді, бұл Осман империясына, Чилиге, Қытайға және Мысырға берген несиелеріне ұқсас болды, бұл Жапонияны көңілсіздікке түсірді. Банкир және кейін премьер-министр Такахаси Корекио Ұлыбританияның жағымсыз несие шарттары арқылы Жапонияның «цивилизацияланған елдерден» «дамымаған елдерге» қайта оралғанын білдіргенін айтты, сонымен қатар Жапонияның бірінші Қытай-жапон соғысын қаржыландыру үшін Ресей-жапон соғысына қарағанда шетел капиталын оңай алғанын атап өтті. Бұл одақ 1919-1920 жылдардағы Париж бейбітшілік конференциясында да кедергі тудырды. 1920 жылдың 8 шілдесінде екі үкімет одақ туралы келісімнің «екі үкімет те құрметтеуге ниеттенген Ұлттар Лигасының Хартиясымен толық сәйкес келмейді» деген бірлескен мәлімдеме жасады. Альянстың күйреуі 1921 жылғы Императорлық конференцияда белгілі болды, онда британдық және Доминион басшылары біріккен халықаралық саясатты анықтау үшін жиналды. Конференцияның басты мәселелерінің бірі – ағылшын-жапондық одақты жаңарту болды. Конференция Канаданың премьер-министрі Артур Мейгеннен басқа барлық қатысушылардың Жапониямен одақты дереу жаңартуды қолдауымен басталды. Бұл аймақтағы британдық мүдделерді қамтамасыз ету үміті болды. Австралиялықтар Жапон императорлық теңіз флотының кез келген шабуылына тойтарыс бере алмаймыз деп қорқып, болашақтағы қақтығысқа дайындалу үшін теңіз күштерін арттыруды жалғастыруды қалады, өйткені АҚШ-пен одақ (соғыстан кейінгі оқшаулану кезеңінде) жеткілікті қорғаныс бере алмайды деп ойлады. Жапония мен АҚШ арасында қақтығыс тууы мүмкін деп қорқып, Мейген Британ империясының екі ел арасындағы соғысқа тартылмауы үшін келісімнен шығуын талап етті. Қалған делегаттар Америкамен жақын қарым-қатынас орнатуға тырысып, американдық үкіметке қолайлы шешім табуға келісті, бірақ тек Мейген келісімді толық жоюды ұсынды. Американдық үкімет ағылшын-жапондық одақтың жаңаруының Тынық мұхитында жапондық басымдықты құрып, Қытайды американдық саудадан жауып тастады деп қорқыды. Бұл қорқыныштар Америка және Канаданың баспасөздерімен күшейді, олар келісімдегі жасырын антиамерикандық тармақтар туралы хабарлады және одақты жоюды қолдауға шақырды. Баспасөз, Мейгеннің Жапонияның Қытайдағы британдық мүліктеріне шабуыл жасауы мүмкін дегеніне байланысты нақты аргументтерімен бірге, Императорлық конференцияны одақты тоқтатуға итермеледі. Конференция Ұлттар Лигасына одақтан шығу ниетін білдірді, ол одақтың күшіне қарай, тараптардың бірі екіншісіне 12 айлық хабарлама жіберуі керек екенін мәлімдеді. Британ империясы АҚШ-пен жақсы қарым-қатынас үшін Жапониямен одағынан бас тартты, бірақ Жапония мен Германия немесе Ресей арасындағы одақ құрылуын болдырмауға тырысты. Империялық делегаттар Американы Тынық мұхиты және Шығыс Азия саясаты бойынша пікірталас жүргізу үшін бірнеше елдерді Вашингтондағы келісімдерге шақыруға көндірді, әсіресе теңіз қарусыздану мәселесін. Жапония Вашингтон теңіз конференциясына Ұлыбританияға деген терең сенімсіздікпен келді, Лондонның Жапонияның мүддесін емес, өзінің мүддесін ойлап отырғанын сезінді. Өсіп келе жатқан шиеленіске қарамастан, Жапония АҚШ-пен соғыстан сақтану үмітімен конференцияға қатысты. АҚШ, Жапония, Франция және Ұлыбритания Тынық мұхитының күштері Төрттік келісімге қол қойды, оған Қытай сияқты басқа да елдерді қосып, Тоғыздық келісім жасалды. Төрттік келісім Тынық мұхитындағы халықаралық қарым-қатынастардың негізгі қағидаларын белгіледі, сондай-ақ қарулы одақтарға міндеттеме бермейтін шала одақ құрды. Вашингтон конференциясындағы Төрттік келісім 1921 жылдың желтоқсанында ағылшын-жапондық одақты күшін жойды, бірақ оның толық күшін жою 1902 және 1911 жылдардағы ағылшын-жапондық одақ шартының IV бабына сәйкес, барлық тараптар келісімді ратификациялағаннан кейін 1923 жылдың 17 тамызында болды. Осы кезде Одақ ресми түрде тоқтатылды. Британ империясы мен Жапония арасындағы сенімсіздік, сондай-ақ ағылшын-жапондық одақтың аяқталуы, кейбір зерттеушілердің пікірінше, Жапонияның Екінші дүниежүзілік соғысына қатысуының басты себептерінің бірі болды. Алайда, жақындағы зерттеулер бұл тұжырымға қарсы тұрды, өйткені 1921 жылға дейін британдық мүдделер мен Жапония арасындағы қақтығыстар күрт өсті: демек, Одақтың аяқталуы екі ел арасындағы байланыстың нашарлауының салдары болды, себебі емес. Мысалы, Ұлыбритания Қытайдағы өсіп келе жатқан жапондық амбициялары, Пан-Азиялық идеологияның күшеюі, жапондықтардың үнді революционерлерін қолдауы және Малайя мен Үндістандағы жапондық пропагандистердің болуына байланысты Азиядағы британдық колониялары мен мүдделеріне жапондық қауіптен күдіктенді. Зольтан Бузасқа сәйкес, нәсілдік факторлар британдықтар мен американдықтарды одақты жоюға итермеледі.