Кіріспе

Жердің Ай жағындағы кратер Аристор – Айдың жақын жағының солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан айдың соққылық кратері. Бұл ай бетіндегі ірі құрылымдардың арасындағы ең жарық кратер саналады, оның альбедосы көптеген ай нысандарына қарағанда шамамен екі есе жоғары. Бұл нысанды қалың көзбен де көруге болады, ал үлкен телескоп арқылы қарағанда ерекше жарық нүктелері байқалады. Ай беті жердің шағылысқан жарығымен жарықтанған кезде оны анықтау да оңай. Кратер Гранд-Каньоннан да терең. Кратер грек астрономы Самостық Аристархтың құрметіне аталған. Ол Аристор үстіртіннің оңтүстік-шығыс жиегінде орналасқан, онда ирек рильдер сияқты көптеген жанартаулық нысандар бар. Бұл аймақ сонымен қатар Айдың шамалы уақыттық құбылыстары туралы көптеген хабарламалармен, сондай-ақ Lunar Prospector ғарыш кемесі өлшеген радон газының жақындағы шығарылымдарымен де белгілі.

Селенография

Аристорх, Океан Процелларумының ортасында орналасқан Аристорх платосында жатыр, ол ай теңізінің кең аумағы. Бұл шамамен 200 км ені бар көлбеу қыртыс блогы, оңтүстік-шығыс бөлігінде теңізден 2 км-ге дейін көтеріледі. Аристорх Геродот кратерінен және Валлис Шрётериден шығысқа қарай, ал Рима Аристорх деп аталатын тар, ирекше рельстер жүйесінен оңтүстікке қарай орналасқан. Аристорх салыстырмалы түрде жас, шамамен 450 миллион жылдық болғандықтан жарқырап тұрады, сондықтан күннің желдері кеңістіктегі әсер ету арқылы қазылған материалды қараңғылатуға үлкермеген. Бұл соққы Коперник кратерінің пайда болуынан кейін, бірақ Тихо кратері пайда болғанға дейін болған. Көрнекті сәулелерінің болуына байланысты Аристорх Коперник жүйесінің бір бөлігі ретінде картаға түсірілген. Бұл кратердің ең жарқын ерекшелігі – тік орталық төбесі. Ішкі еденнің бөліктері салыстырмалы түрде тегіс көрінеді, бірақ Ай орбиталық суреттері бетінің көптеген кішкентай төбелермен, сызықты ойыстармен және кейбір ұсақ жарықтармен жабылғанын көрсетеді. Кратердің сыртқы қабырғасы террасалы, шамамен көпбұрышты пішіндес және жарқыраған шөгінділермен жабылған. Бұл сәулелер оңтүстікке және оңтүстік-шығысқа қарай кеңейеді, бұл Аристорхтың солтүстік-шығыстан келген көлбеу соққыдан пайда болғанын көрсетеді, ал олардың құрамында Аристорх платосы мен ай теңізінің материалдары бар.

Қашықтан зондтау

1911 жылы профессор Роберт Вуд кратер аймағының суретін түсіру үшін ультракүлгін фотосуреттеуді қолданды. Ол платоның ультракүлгін сәулелерде ерекше көрініс беретінін, ал солтүстікке қарайғы аймақта күкірттің жиналу белгілері байқалатынын анықтады. Бұл түрлі-түсті аймақ кейде "Вудтың дағы" деп аталады, ол Аристорх платосының тағы бір атауы. "Клементин" миссиясы барысында осы кратерден алынған спектрлер минералдық карта жасауға пайдаланылды.

Айдың өткінші құбылыстары

Аристор платосының аймағында Айдың көптеген уақытша құбылыстары тіркелген, 2007 жылға дейін барлығы 122 рет хабарланған; бұл Айдың кез келген нысаны үшін ең жоғары көрсеткіш. Мұндай құбылыстарға бетінің уақытша көлеңкеленуі және түс өзгерістері жатады, ал олардың тізімдері ең сенімді байқаулардың үштен бірінен астамы осы аймақтан түскенін көрсетеді. 1971 жылы «Аполлон-15» ғарыш кемесі Аристор платосынан 110 километр биіктікте ұшқанда альфа бөлшектерінің айтарлықтай артуы анықталды. Бұл бөлшектердің радон-222 радиоактивті газының ыдырауынан туындайтыны болжамдалады, оның жартылай ыдырау периоды 3,8 күнге созылады. Кейін «Lunar Prospector» миссиясы осы кратерден радон-222 шығатынын растады. Бұл байқаулар газдың бетке баяу және көзге көрінбейтін таралуымен немесе жеке жарылыс оқиғаларымен түсіндірілуі мүмкін. Аристорхтағы ай құбылыстарының өткіншілігі туралы ең ерте хабарлардың бірі – Генрих Вильгельм Маттиас Олберстің 1821 жылғы 5 ақпанда жасаған байқауы. Сол кездегі Генри Катер бұл және басқа да оқиғалардың Айдағы жанартаулық әрекетке байланысты деп сенді, бірақ Олберс бұл пікірмен толық келіспеді, ол оны «Айдың физикалық құрылымы туралы білгенімізге сәйкес келетін» тәсілмен түсіндіруге болатынына сенді.

Аттар

Арыстарх грек астрономы Самостық Арыстархтың құрметіне аталған. Айдың жақын жағындағы көптеген кратерлер сияқты, оған да атын Джованни Риччоли берді, оның 1651 жылғы номенклатура жүйесі 1935 жылы қалыптасты. Бұрынғы ай картасын жасаушылар бұл нысанға басқаша атаулар берген. Майкл ван Лангреннің 1645 жылғы картасында оны "Балтасарис Хиспа. При." деп атаған, бұл Испания патшалығының мұрагері Балтазар Карлдың құрметіне берілген. Ал Иоганн Гевелиус оны Мысырдың Олбия қаласы маңындағы таулардың атымен "Монс Порфирит" деп атады. Роберт В. Вудтың ашқандығына байланысты, ультракүлгін сәулелерді нашар шағылыстыратын белгілі бір аймақ "Вудтың нүктесі" деп аталады.

Спутник кратерлері

Аристорхтың айналасында бірнеше кіші кратерлер бар, олардың көпшілігі екіншілік кратерлер болуы мүмкін. Екіншілік кратерлер негізгі кратерден ұшырылған үлкен сынықтардың жоғары жылдамдықпен бетке қайта түсуінен пайда болады. Әдетте, осы нысандар ай карталарында негізгі кратерге ең жақын жердегі кратер ортасының жағына әріп қою арқылы белгіленеді. АристорхЕндігіБойлықДиаметріB26.3° С.Е.46.8° Б.Б.7 кмD23.7° С.Е.42.9° Б.Б.5 кмF21.7° С.Е.46.5° Б.Б.18 кмH22.6° С.Е.45.7° Б.Б.4 кмN22.8° С.Е.42.9° Б.Б.3 кмS19.3° С.Е.46.2° Б.Б.4 кмT19.6° С.Е.46.4° Б.Б.4 кмU19.7° С.Е.48.6° Б.Б.4 кмZ25.5° С.Е.48.4° Б.Б.8 км

Келесі кратерлердің атаулары IAU (Халықаралық астрономиялық одақ) тарапынан өзгертілді. Аристорх А – Вейсала деп қараңыз. Аристорх С – Тосканелли деп қараңыз.