Кіріспе
Сот ісінде оқиғаның болғанын дәлелдер негізінде анықтайтын адамдар немесе топ.
Сотта қолжетімді фактілерді анықтаушы.
Заңда фактіні анықтаушы немесе фактіні табушы – бұл сот ісінде (әдетте сотта) даулы фактілерді және олардың шешімге қатысты маңыздылығын анықтайтын адам немесе топ. Фактіні анықтау – бұл ұсынылған дәлелдерге сүйене отырып, қандай да бір нәрсенің болғанын немесе оқиғаның орын алғанын шешу. Фактіні анықтау, сондай-ақ фактілер туралы қорытынды деп аталады, ол іс бойынша фактілерге қатысты мәселелер бойынша фактіні анықтаушының қабылдаған шешімдерін білдіреді. Фактілерге қатысты мәселелер тараптар фактілер бойынша келіспеген кезде туындайды, және дәлелдер ұсынғаннан кейін фактіні анықтаушы нақты фактілерді анықтауы керек. Фактіні анықтау процедураның түріне байланысты өзгереді. Қазылар алқасы бар сотта ол қазылар алқасы, ал қазылар алқасы жоқ сотта судья фактіні анықтаушы да, заңды анықтаушы да болады. Әкімшілік іс жүргізуде фактіні анықтаушы тыңдау өкілі немесе тыңдау органы болуы мүмкін.
Қазылар алқасы
Қазылар алқасы сотталу кезінде фактілерді анықтаушы орган болып табылады. Қазылар алқасы фактілерді анықтап, судьяның нұсқауы бойынша оларды тиісті заңға немесе кодекске қолданады, соның нәтижесінде үкім шығарылады. Осылайша, қазылар алқасы сотталу кезінде фактілерді анықтаса, судья қандай дәлелдер қазылар алқасымен қаралатыны және қандай құқықтық негіздер іс бойынша қолданылатыны туралы заңдық шешімдер қабылдайды. Қазылар алқасына судья берген заңды қатаң түрде орындау талап етіледі, бірақ оны орындауға міндетті емес. Бұл кейде қазылар алқасының шешімінің заңнан өзгеше болуына, яғни қазылар алқасының заңды жоюына әкеледі. Англо-американдық құқықтық жүйелерде қазылар алқасының анықтаған фактісі кез келген ақылға қонымды адамға анық қате болмаса, оған шағымдануға болмайды. Бұл принцип АҚШ Конституциясының жетінші түзетуіне бекітілген, онда "қазылар алқасы қараған ешбір факт АҚШ-тың кез келген сотында ортақ құқық ережелеріне сәйкес қайта қарастырылмауы тиіс" делінген.
Судьялар
Төрешілер отырысында судьялар фактілерді кәсіби түрде анықтайды. Төрешілер отырысында судья фактілерді белгілеп, құқықтық мәселелер бойынша шешім қабылдайды. Бірінші инстанция судьясының анықтамалары әдетте апелляциялық сот тарапынан өзгертілмейді.
Әкімшілік құқық судьялары
АҚШ-та әкімшілік құқық төрешісі (АҚТ) сот отырыстарын жүргізеді (және заңдық шешімдер қабылдайды) сонымен қатар әкімшілік құқыққа қатысты талаптарды немесе дауларды қарап шешеді (яғни, АҚТ басқаратын іс жүргізулер судьясыз сот отырыстары болып табылады), бірақ АҚТ тәуелсіз сот жүйесінің құрамына кірмейді.
Аралас жүйелер
Германия сот жүйесі сияқты аралас жүйелерде фактілерді анықтаушылар ретінде судьялар мен халық судьяларының қосымша құрамы болады.