Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыста Оңтүстік-Шығыс Азиядағы одақтас күштердің басқару органы (SEAC) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Оңтүстік-Шығыс Азия театрындағы одақтас әрекеттерін жалпы басқару үшін құрылған ұйым.

Ұйым

Театрдың алғашқы жоғарғы қолбасшысы генерал сэр Арчибальд Уэвелл болды, ал қысқа ғұмырлы Америкалық-Британдық-Голландтық-Австралиялық командованиесінің (ABDACOM) басшысы Сингапур мен Голландтық Шығыс Индиясы түскеннен кейін таратылды. 1942 жылдың 30 наурызында Біріккен штабтар генерал Дуглас МакАртурды Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиты аймағының бас қолбасшысы етіп тағайындады, ол Оңтүстік Қытай теңізінің, Борнеоның және Яваның су кеңістігіне жауапты болды. 1943 жылдың тамызында одақтастар Оңтүстік-Шығыс Азия командованиесін құрды, ол театрдагы әуе, теңіз және құрлық операцияларының жалпы басқаруын өз мойнына алды. 1943 жылдың тамызында Біріккен штабтардың келісімімен Уинстон Черчилль адмирал Лорд Луи Маунтбеттенді Оңтүстік-Шығыс Азияның жоғарғы одақтас қолбасшысы етіп тағайындады. АҚШ армиясының генерал-майтабасы Джозеф Стилвелл жоғарғы қолбасшының орынбасары болып тағайындалды. Стилвелл сонымен қатар Қытайдағы одақтас қолбасшысы ретінде Чианг Кай Шекке орынбасарлық етіп, екі театрдагы АҚШ күштерінің барлығына (АҚШ-та Қытай-Бірма-Индия (CBI) театры деп белгіленген) қолбасшылық жасады. Осы аралықта Үндістандағы британдық армияның қолбасшысы Очинлек, Үндістанның бас қолбасшысы ретінде маңызды базалық қолдау көрсетті. Маунтбеттен 7 қазанда Үндістанға келді, ал SEAC 15/16 қарашада Делиде түнгі сағат 00:00-де ресми түрде құрылды. 1944 жылдың сәуірінде SEAC штаб-пәтері Цейлонның Канди қаласына көшірілді.

Жалпы стратегия

Бастапқыда, Жапонияға қарсы кең ауқымды соғысқа қол жетімді Батыс одақтас күштері шектеулі болды – бұл, ең алдымен, Жапония империясынан бұрын нацистік Германияны жеңуге бағытталған одақтастардың жалпы міндеттемесімен байланысты болды. Бұл, әсіресе, Ұлыбритания үшін орын алды, және Азияда 1944 жылдың ортасынан кейін ғана маңызды табыстар күтілді – яғни, Германияның жеңілісі сөзсіз болғанға дейін. Батыс одақтастарының Орталық Тынық мұхитына (яғни, сол кездегі одақтастар терминологиясында «Тынық мұхиты аймақтары») және Оңтүстік-Батыс Тынық мұхитына стратегиялық назар аударуы Касабланка конференциясында қол жеткізілген келісімдердің нәтижесі болды. Ұлыбритания өкілдері нацистік Германияға баса назар берді және Жапонияға қарсы соғысты «ұстап тұруға тиіс позициялардың алдындағы бекітілген шекараны қорғаумен» шектеуге ұмтылды. Алайда, мұндай көзқарас АҚШ үшін қабылдаусыз болғандықтан, Бірмада шабуылдық әрекеттер, Қытайды қолдау операциялары және Оңтүстік-Шығыс Азияда тек қорғаныс шебін ұстап тұрудан асып түсетін басқа да іс-қимылдар жасалатындығы туралы келісімге келді. Бұл АҚШ-тың жапондықтарды одақтас күштермен кездесетін кез келген аймақта теңгерімнен шығару қажеттігіне байланысты болды. Дегенмен, Батыс одақтастары үшін Оңтүстік-Шығыс Азия театры, Қытай және Солтүстік Тынық мұхиты (Алясканы қоса алғанда) Тынық мұхиты аймақтарындағы күш-жігерге қарағанда екінші деңгейлі театрларға айналды, онда бас қолбасшы – АҚШ адмиралы Честер Нимиц болды. Кейбіреулер SEAC-ті отарлық иеліктерді қайтаруға бағытталған ұйым деп қарады. Британдықтар кейде өздерінің Азиядағы иеліктерін азат етуге американдықтардан гөрі көбірек қызығушылық танытты. Бұл Вашингтонды SEAC-тан саяси тұрғыдан алшақтатуға итермеледі. 1943 жылдың 2 желтоқсанында Біріккен штабтар Жапонияға қарсы негізгі күш-жігердің орталығы ретінде Тынық мұхиты аймақтарын белгілейтін жоспарды ресми түрде мақұлдады. Олардың ойынша, Орталық Тынық мұхитындағы ілгерілеу Жапонияның үй аралдарына тікелей шабуыл жасаудың ең жылдам жолы болды – мысалы, Токио және басқа да ірі қалаларды стратегиялық бомбалаушылардың шабуылдарына ұшырату. АҚШ және Австралия күштерінің «Жаңа Гвинея – Солтүстік-Шығыс Индонезия – Филиппин» бағытындағы екінші деңгейлі ілгерілеуі Дуглас Макартурдың (АҚШ армиясы) басшылығымен жеке Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиты аймағының қолбасшылығымен бақыланатын болды.

Сипаттама

SEAC-тің бастапқы құрлық әскерлерінің операциялық аймағы Үндістан, Бирма, Цейлон, Малайя, Суматраның солтүстік аралдары және шабуылдық операциялар үшін Сиам (Таиланд) болды. 1945 жылғы 15 тамызда (VJ күні) бұл Голландтық Шығыс Индияның қалған бөліктері мен француз Индокитайының оңтүстік бөлігіне дейін кеңейтілді. SEAC-тегі басқару жүйесі әрқашан күрделі болды. Ең дұрысы, Жоғарғы Бас қолбасшының астында құрлық, теңіз және әуе күштерінің әрқайсысы үшін бас қолбасшы болуы керек еді. Бұл теңіз және әуе күштері үшін іске асырылды (соның ішінде Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Әуе командованиесінің құрылуы), бірақ SEAC-тің өзіндегі британдық 11-ші армия тобы тек британдық құрлық әскерлерін бақылады. Оңтүстік-Шығыс Азия театрында қызмет ететін АҚШ және Қытай әскерлері, Стилвелл басқаратын Солтүстік ұрыс аймағы командованиесі (NCAC) ретінде ұйымдастырылды және тікелей Жоғарғы Бас қолбасшыға бағынды, себебі Стилвелл 11-ші армия тобының қолбасшысы Джордж Джиффардтың басшылығында қызмет етуден бас тартты. Он бірінші армия тобының құрамында Бірма майданындағы 14-ші армия және Цейлондағы британдық гарнизон тікелей басқаруда болды. Стилвелл сонымен қатар Қытайдағы Жоғарғы Одақтас Бас қолбасшысы Чианг Кай-Шек штабының бастығы қызметін атқарды. Әуе маршалы сэр Ричард Пирс Маунтбеттеннің басшылығымен Әуе күштерінің Бас қолбасшысы болып тағайындалды. Бірма науқанына қатысқан әуе бөлімшелері бастапқыда RAF-тың үшінші тактикалық әуе күштерінің немесе USAAF-тың ондық әуе күштерінің құрамында болды. Ондық әуе күштері тек Стилвеллдің генерал ретінде CBI театры арқылы ғана SEAC-ке бағынды. Басқару тізбегінің күрделілігін болдырмау және еңбектердің қайталануын жою үшін Маунтбеттен желтоқсан айында екі әуе күшін Шығыс Әуе командованиесі деген атпен біріктіруге бұйрық берді. Қытайда орналасқан АҚШ-тың 14-ші әуе күштері және Үндістанда орналасқан АҚШ-тың 20-шы әуе күштері – стратегиялық бомбалаушы бөлімшелер – SEAC-тің бақылауында болған жоқ, бірақ олардың операциялары SEAC-пен үйлестірілді. Теңізде басқару құрылымы салыстырмалы түрде қарапайым болды, себебі Корольдік теңіз флоты аймақтағы теңіз күштерінің басым бөлігін қамтамасыз етті. Шығыс флотының Бас қолбасшысы адмирал сэр Джеймс Сомервилл Маунтбеттеннің басшылығымен теңіз қолбасшысы болды. 1944 жылдың соңында ғана Стилвелл Вашингтонға шақырылғаннан кейін құрлық әскерлерінің басқару тізбегі нақтыланды. Оның жалпы рөлі және CBI командованиесі үш адамға бөлінді: генерал-лейтенант Реймонд Уилер Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Жоғарғы Одақтас Бас қолбасшысының орынбасары болды; генерал-майор Альберт Уедмейер Чианг штабының бастығы және Қытай театрындағы АҚШ күштерінің (USFCT) қолбасшысы болды. Генерал-лейтенант Даниэль Султанның лауазымы CBI орынбасарынан АҚШ күштерінің Үндістан-Бирма театрының (USFIBT) қолбасшысы және NCAC қолбасшысы болып өсті. 11-ші армия тобы жаңа қолбасшы генерал-лейтенант Оливер Лиздің басшылығымен Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Одақтас құрлық әскерлері (ALFSEA) болып қайта аталды, ол Италиядағы 8-ші армия басшылығынан бас тартты, ал NCAC (осы кезде қытай, американдық және британдық бөлімшелер кірді) ALFSEA құрамына қосылды. Бірманы азат етуге белсенді кіріскенде Чианг Кай-Шек пен Уэдмейер NCAC құрамаларын солтүстіктен жапон шабуылдарының қаупін тоқтату үшін Қытай театрына көшіруді талап етті. Мандалайдан Чункингке дейінгі Бірма жолы қауіпсіз болғаннан кейін NCAC әрекетсіз қалды және 1945 жылғы наурыз айында Маунтбеттен NCAC-тегі АҚШ және Қытай әскерлерін Қытайға біртіндеп қайтаруға келісті. RAF ұшақтарына SEAC-қа жіберілгенде, олардың сериялық нөмірінен кейін "SNAKE" деген сөз жазылды, бұл оларды маршрут бойындағы басқа командованиелердің иеленуіне жол бермеу үшін жасалды. 1945 жылғы ақпан айында әуе маршалы Кит Парк Оңтүстік-Шығыс Азия командованиесінің (SEAC) Одақтас Әуе қолбасшысы болып тағайындалды және соғыс аяқталғанға дейін осы лауазымда қызмет етті. Бірманың басым бөлігін 14-ші армия қайта басып алғаннан кейін, команда назарын келесі маңызды операциялық мақсатына – Малайяға бұрды. Алайда, Жапонияға атом бомбалары тасталғаннан кейін соғыс күрт аяқталды.

Соғыстан кейінгі кезең

SEAC шекаралары соғыс аяқталғаннан кейін бейімделді, ал оның басымдығы жауынгерлік операциялардан әскери басқаруға ауысты. Француз Индокитайы және Борнео қосылды, оның көп бөлігі Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиты командованиесі астында Австралия күштерінің басып алынған аймағы болған, сондай-ақ Ява да қосылды. Командалық 128 миллионнан астам адамға жауапты болды, олардың кем дегенде 120 000-ы әлі де жапондық күзетте болды. Бұл оның проблемаларын күрт күшейтті. Сонымен қатар, Батыс үкіметтері 1941–1945 жылдары Жапонияға жоғалған аумақтардағы отаршылдық режимдерді қайта орнатуды күтті, онда ұлтшыл және отаршылдыққа қарсы күштер күшейген еді. Жапонияның капитуляциясынан кейін, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Жапондық жетінші армиясына қолбасшылық еткен генерал-лейтенант Итагаки Сейширо соғыс қылмыстары бойынша сотталу үшін Токиоға жіберілді. Сингапурдағы Джуронг және Чанги түрмелерін күзеткен оның әскерлері бұрынғы одақтас тұтқындарға түсті. Британдықтар оларды тез арада бомбалық кратерлерді толтыру, дәретханаларды тазалау және шөп кесу жұмысына тартты. Олар әр таңда жұмыс орындарына баратын және кешке түрмелеріне оралатын. Бұрынғы жапондық әскерлерге қарсы зорлық-зомбылық оқиғалары болды, бірақ елге қайта оралуды күтіп тұрған жапон азаматтарына көмек көрсетуге дайындық танытылды. Азық-түлік тапшылығы кеңінен тараған. Жапон әскерінің соғыс кезіндегі талаптары егіншіліктің азаюына және азық-түлік қорын жинауға ынталандырды. Қалалық аймақтарға көшу, онда рациондар көбірек деп есептелді, жағдайды нашарлатты. Куала-Лумпур, Паханг, Келантан, Тренггану және Сингапурдағы балалардың 20 пайыздан астамы өз жасына сәйкес келмейтін салмаққа ие болды немесе дұрыс тамақтанбады. Британдықтар азық-түлікті мүмкіндігінше көп әкелуге тырысты, бірақ рациондау жүйесі көп ұзамай күйреп қалды. Бағалар өсті және британдық әскери рациондардың қара нарығы гүлденді. Британдықтар жапондық оккупациялық валютаны қолданбайтын болғаннан кейін инфляция одан да нашарлады. Сингапурда коммунистік бағытталған жұмысшы одақтары мен олардың жүздеген мың мүшелері бастаған ереуілдер толқыны болды. Британдық достастық әскерлері Голландия Шығыс Индиясына (Индонезия) және Француз Индокитайына соғыстан бұрынғы отаршыл державалардың күштерін қайтаруды жеңілдету үшін жіберілді. Шығыс Индияға жөнелтілген күштер генерал-лейтенант сэр Филип Кристисон басқаратын Үнді XV корпусы болды, оның құрамына 5-ші Үндістан жаяу әскер дивизиясы, 23-ші Үндістан жаяу әскер дивизиясы және 5-ші парашют бригадасы кірді. Бірма, Малайя, Сингапур және Британдық Борнеода әскери үкімет тез арада орнатылды. Саравак және Суматра британдықтар үшін үлкен қиындық тудырмады, бірақ Борнеодағы бір жапон бөлімі 1945 жылдың қарашасына дейін капитуляциялаудан бас тартты. Тайланд, ресми түрде Жапонияның одақтасы болғанымен, тез арада тәуелсіздігін және Батыс державаларымен байланысын қалпына келтірді. Адам ресурстарының жетіспеуіне байланысты, бұл аймақтарда жапондық бас бостандығынан айырылған персоналдың (JSP) қызметтеріне де жүгінілді. Одақтастар Индокитайдағы Вьетминь және Шығыс Индиядағы Индонезия ұлтшыл күштерінің жақсы қаруланғанын, ұйымдастырылғанын және нық қадам басқанын анықтады. Британдық күштер жергілікті қарсылық, логистика және француздық сезімталдықтарға байланысты Индокитайдың шағын бөлігінде уақытша әскери үкіметті орнатуы жоспарланған. Алайда, соңында британдық күштердің қолбасшысы француз күштерінің оралуына мүмкіндік беру үшін де-факто әскери үкімет жариялады.

Индонезия ұлттық революциясы, 194546

Жапонияның қарулы жасақтарының көмегімен Явадағы индонезиялық ұлтшылдар Голландия Шығыс Үндістанын республика деп жариялады және Голландиядан тәуелсіздік алды. Британдықтар Голландия отаршылдық әкімшілігінің қайта орнатылуын көздеді және Голландия Индиясы Азаматтық Әкімшілігіне (NICA) көмек көрсетті. Бірақ бастапқыда ұлтшылдармен ірі қақтығыстардан аулақ болды. Британдық күштерге Индонезияның бір бөлігінде ғана әскери үкімет орнату мүмкін болды, сондай-ақ одақтас әскери тұтқындардың және жапондықтар ұстаған азаматтардың орналасқан жерлерін ұлтшылдар саяси мақсаттармен саудаға пайдаланғанын анықтады. Британдық әскерлер ұлтшылдармен күшейе түсетін қақтығысқа тап болды. Ұлтшылдар елге қайта оралуды күтіп тұрған JSP гарнизондарына шабуыл жасап, олардан қаруларын тартып алмақ болды. Британдық бригадир А. В. С. Маллаби ұлтшылдарды қаруларын тапсыруға шақырғанда қаза тапты. Осының салдарынан 1945 жылдың 10 қарашасында Сурабаяға британдықтар шабуыл жасады, бұл қанды Сурабая шайқасына әкеп соқты. Қала сол айдың соңында басып алынды. Сурабая шайқасы Индонезия Ұлттық Революциясының (1945–49) ең қанды шайқасы болды. Алайда, британдықтар шектеулі ресурстарын голланд мүдделерін қорғауға жұмсауға құштар болмады және Индонезиядан шығып кетті.

Таратылуы

1946 жыл аяқталғанда, екінші және соңғы қолбасшысы генерал-лейтенант Монтегю Стопфорд (1946 жылдың маусымынан қарашасына дейін) басшылығымен SEAC өзінің соңғы тапсырмаларын орындап, таратылды. Аталған аймақта енді бірлескен басқару қажет емес деп есептелді.