Кіріспе

1943-1945 жылдар аралығындағы Ұлттар Достастығының әскери құрамы. Британдық он төртінші армиясы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлттар Достастығы елдерінен құралған көпұлтты күш болды. Британдық әскер бөлімдерінен өзге, оның көп бөлігі Үндістан армиясынан тұрды, сондай-ақ Британ армиясының Батыс және Шығыс Африка дивизиялары да маңызды үлес қосты. Армия көбінесе "Естен кеткен армия" деп аталды, себебі оның Бірмадағы операциялары замандас баспасөз назарынан тыс қалды және соғыстан соң ұзақ жылдар бойы Еуропадағы ұқсас құралымдарға қарағанда көлеңкеде қалды. Армияның көп бөлігін генерал-лейтенант Уильям Слим басқарды.

Жасау

Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Британдық Үндістан армиясы Нью-Делидегі штаб-пәтер, GHQ India бақылауындағы аймақтық басқаруларға бөлінді. Олардың бірі – Шарлз Броуд басқаратын Шығыс басқаруы болды. 1942 жылдың 21 сәуірінде немесе шамамен сол кезде Шығыс басқаруы Шығыс армиясы ретінде қайта ұйымдастырылды. Ол Бирмадағы жапон армиясына қарсы операцияларды бақылаумен қатар, соғысқа дейінгі міндеттерінен туындаған үлкен тыл жауапкершіліктерін де мойнына алды. 1942 жылдың шілдесінде Броуд зейнетке шықты, ал генерал-лейтенант Ноэль Ирвин басқаруды қабылдады. Армия штабы Аракан жорығы (1942–1943 жж.) үшін XV корпустың орнымен және рөлімен алмасты. Бұл шабуыл сәтсіз аяқталғаннан кейін, 1943 жылдың мамырында Ирвиннің орнын генерал Джордж Гиффард басты. 1943 жылдың соңында Оңтүстік-Шығыс Азия басқаруы құрылды, оның Бас қолбасшысы – Лорд Луис Маунтбеттен болды. Шығыс армиясы екіге бөлінді. Жаңадан құрылған Шығыс басқаруы Бихар, Одиша және Бенгалияның көп бөлігінің тылын басқарды. Шығыс армиясы британдық 11-ші армия тобының (Гиффард басқаруымен) құрамында жапондықтарға қарсы операцияларға жауапты болды. Сол кезде XV корпусына басшылық еткен генерал-лейтенант Уильям Слим армия басқаруына тағайындалды. Кем дегенде екі дереккөз Маунтбеттеннің Слиммен болған алғашқы кездесулерінің бірі туралы айтады, онда Слим Маунтбеттенге: «Осы қорқынышты атау – Шығыс армиясын өзгертейік. Бізге жай ғана сан керек» деген екен. Он төртінші армияның негізгі бөлімдері Ассамдағы IV корпус және Аракандағы XV корпусы болды. 1944 жылдың басында армия американдық және қытайлық Солтүстік ұрыс аймағы басқаруымен, сондай-ақ генерал-майор Орде Уингейттің басқаруындағы жау тылында әрекет ететін Чиндиттерге де операциялық бақылауды жүзеге асырды.

Британдық Үндістанды қорғау

1944 жылдың басында одақтастар Бірмаға сақтықпен кіре бастады. Жапондықтар оған толыққанды шабуылдармен жауап берді, одақтастарды олардың базалық аймақтарында жоюға ниеттенді. Жапондықтардың алғашқы қимылы – XV корпус оңтүстікке баяу жылжып жатқан Араканға жасаған қосалқы шабуыл болды. Бастапқы одақтастардың жеңілісінен кейін, үнді дивизиясының штабы басылып алынды, ал қоршауда қалған бөлімдер Админ-бокстың шайқасында жапондықтарды жеңді. Бұл үшін, әуе арқылы оқшауланған бөлімдерді қайта жабдықтау өте маңызды болды. Жапондықтардың негізгі шабуылы Ассамдағы орталық майданға бағытталды. Бір дивизия IV корпусты оқшаулау үшін Кохимаға жылжыса, негізгі күштер Имфалда IV корпусты қоршап, жоюға тырысты. Жапондықтардың Араканға жасаған шабуылы бұрыннан сәтсіз аяқталғандықтан, Ассамдағы қоршаудағы күштерге көмек көрсету үшін Араканнан ұшақпен соғысқа дайын әскерлер жеткізілді. Сонымен қатар, XXXIII корпус Оңтүстік Үндістаннан, амфибиялық операцияларға дайындықтан, Кохимадағы гарнизонды құтқару үшін және содан кейін Имфалды босату үшін жөнелтілді. Шабыстың нәтижесі жапондықтардың ауыр жеңілісіне әкелді. Жапондықтар 85 000 салдатынан айрылды, олардың көп бөлігі азық-түліктері таусылғаннан кейін аурулар мен сырқаттардан зардап шекті. Одақтастар әуе арқылы үздіксіз жабдықталып, сол кезге дейін өткізілген ең ірі операция болды.

Бірманы қайта алу

1945 жылы Мьянманы қайта басып алуға арналған амфибиялық операциялар ресурстардың жетіспеуіне байланысты тағы да тоқтатылды. Оның орнына 14-армия басты шабуылды жүргізуге тиіс болды. Армия енді Оңтүстік-Шығыс Азиядағы одақтас құрлық әскерлерінің (ALFSEA) бас штабына бағынышты болды және IV корпус пен XXXIII корпустан құралды. Армияның құрлықпен жабдықтау жолдары ұзақ және осал болғандықтан, әуемен жабдықтау қайтадан маңызды рөл атқарды. Жапондықтар одақтастардың шабуылына қарсы тұру үшін Иравади өзенінің артына шегінді. Дегенмен, 14-армия шабуыл бағытын өзгерте алды. IV корпус, бронетехника мен моторизацияланған бөлімшелердің алдымен, негізгі жапон күштері орналасқан жерден төмен қарай өзенді кешіп, маңызды логистикалық және коммуникациялық орталық – Мейктила қаласын басып алды. Жапондықтар Мейктиланы қайта басып алуға тырысқанда, XXXIII корпус көптеген бірмәнді бірмалықтар үшін маңызды болған бұрынғы астана – Мандалайды жаулап алды. Мейктила және Мандалай шайқастары, Орталық Мьянма шайқасы ретінде белгілі болды, Мьянмадағы жапондық бөлімшелердің көп бөлігін жойды, соның арқасында одан әрі қуғын-сүргін жүргізілуіне мүмкіндік туды. 14-армия енді оңтүстікке қарай жылдамдады. XXXIII корпус Иравади өзені бойымен төмен жылса, IV корпус Ситанг өзені бойында басты күшін жұмсады, бір айдың ішінде 322 км (200 миль) қашықтықты басып өтті. Мьянманың астанасы және маңызды порты – Рангунды басып алу, жаңбыр маусымында армияны жабдықтау үшін өте маңызды болды. Нәтижесінде, IV корпус Рангуннан 64 км (40 миль) солтүстікте жапондықтардың соңғы қадамдарымен тоқтатылды, бірақ оның ілгерілеуі жапондықтардың Рангунды тастап кетуіне әкеп соқты, ол 2 мамырда қарсылықсыз десанттан кейін (Operation Dracula операциясы) басып алынды. 14-армияға Әйелдердің көмекші қызметі (Мьянма) қолдау көрсетті, олар Мьянма командасының әскерлеріне тамақтандыру қызметін ұсынды және армиямен бірге елді кезікті.

Соғыстың аяқталуы

Рангун түскеннен кейін көп ұзамай Армия штабы Бирмадағы операциялар бойынша жауапкершіліктен босатылды. XXXIII корпустың штабынан жаңа Он Екінші армия штабы құрылып, IV корпусты қабылдады. Он Төртінші армия штабы енді Цейлонға көшіп, Малайя мен Сингапурды қайта басып алу операцияларын жоспарлай бастады. Ол XV корпусты және жаңадан құрылған Үшінші он төртінші корпусты басқарды. Генерал Слим Оңтүстік-Шығыс Азиядағы одақтас құрлық әскерлеріне басшылық етуге тағайындалды. Генерал-лейтенант Майлз Демпси Он Төртінші армияға қолбасшылық етуге тағайындалды. Малайяның батыс жағалауына "Тізім" (Zipper) кодовый атымен теңізден десант түсіруге дайындық жүргізілді, бірақ Хиросима мен Нагасакиге атом бомбалары тасталғаннан кейін және Жапонияның капитуляциялауына байланысты бұл операция кешіктірілді. Дегенмен, "Тізім" Малайяға әскерлерді енгізудің ең жылдам жолы ретінде қолданылып, жапондықтардың капитуляциясын қадағалау және одақтас әскери тұтқындарды елдеріне қайтару мақсатында жүзеге асырылды. 1945 жылдың 1 қарашасында Он Төртінші армия Малайя басқармасы деп қайта аталды.

Қауымдастық әскері

14-армия 8-армия сияқты, Ұлтақтар достастығының түкпір-түкпірінен келген бөлімшелерден құралған. 1945 жылы он төртінші армия Ұлтақтар достастығындағы ең ірі армия және әлемдегі ең ірі армиялардың бірі болды, оның құрамында шамамен бір миллион сарбаз болды. Үш африкалық дивизия – 81-ші және 82-ші Батыс Африка дивизиялары және 11-ші (Шығыс Африка) дивизиясы армияға қосылды. Британ армиясының көптеген бөлімшелері мен құрамалары болды, бірақ армияның басым бөлігі Британдық Үнді армиясының айналасында салынды, ол 2,500,000 сарбазбен тарихтағы ең ірі ерікті армия деп есептеледі.

Мұра

Үйге қайтып барғанда, жақындарыңыз бен достарыңызға Азиядағы қызметіңіз туралы не айтарыңызды ойлап уайымдамаңыз. Егер сіз оны айтсаңыз да, ешкім сіздің қайда болғаныңызды немесе ол жердің қайда екенін білмейді. Сіз – және болашақта да "Естен кеткен әскер" болып қаласыз. – Генерал Слимге жатқызылады.

Кохимадағы соғыс зиратындағы танымал жазу: "Үйге барғанда, біз туралы айтыңыз және "Сіздердің ертеңіңіз үшін біз бүгінімізді бердік" деңіздер". Кохима эпитафисі Джон Максвелл Эдмондсқа (1875–1958) жатқызылады және бұл 480 жылғы Термопиль шайқасында қаза болған спарталықтарды құрметтеу үшін Симонид жазған эпитафиядан шабыттанған деп есептеледі.