Кіріспе

Солтүстік Американың оңтүстік-батысындағы тарихи дәуірге дейінгі мәдениет Хохокам (/h//oʊ//h//oʊ/'/k//ɑː//m/) – Солтүстік Американың оңтүстік-батысындағы мәдениет, қазіргі уақытта ол оңтүстік-орталық Аризона, АҚШ және Сонора, Мексиканың бөлігі. Ол біздің заманымыздың 300 және 1500 жылдары аралығында өмір сүрді, ал мәдени алғыштары б.з.д. 300 жылға дейін сонау салымды болуы мүмкін. Археологтар бұл мәдениетті ұстанатын қауымдардың туыстық қатынаста болғандығы немесе саяси біртұтас болғандығы туралы келіспейді. Жергілікті ауызекі дәстүрге сәйкес, Хохокам қоғамдары Оңтүстік Аризонадағы тарихи Акимель және Тохоно О’Одхам тайпаларының ата-бабалары болуы мүмкін. Мәдениеттің шығу тегі талқыланып жүр. Көптеген археологтар оның жергілікті жерде пайда болғанын немесе Мезоамерикадан келгенін айтады, бірақ Солтүстік Пуэбло мәдениеті де оған әсер еткен. Хохокам елді мекендері Хохокам аймағынан шығысқа қарай Ұлы жазықтарға дейін және батысқа қарай Тынық мұхитының жағалауына дейін созылатын сауда жолдарында орналасқан. Хохокам қоғамдары көшпенділердің көптеген ағынын қабылдады. Кейбір қауымдар Снейктаундағы сияқты маңызды сауда орындарын құрды. Сонора шөлінің қаталдығы қоғамға ең үлкен әсер еткен фактор болған болуы мүмкін. Сауда орталықтарында мәдени алмасу болғанымен, өзін-өзі қамтамасыз ету және жергілікті ресурстарға баса назар аударылды. Қазіргі Фениксте Хохокам халқы ірі суару жүйелерімен танымал. Олардың Феникс қаласындағы каналдар желісі Батыс жарты шарда байланыс орнағанға дейінгі ең күрделі жүйе болды. Ежелгі каналдардың бір бөлігі Тұзды өзен жобасы үшін қайта жаңартылды және қаланың сумен қамтамасыз етілуіне көмектеседі. Алғашқы каналдар топырақтан қазылған, оларды үнемі күтіп ұстау қажет болды. Қазіргі қолданыстағы каналдар бетонмен қапталған. Хохокам қоғамы құлаған кезде топырақ каналдар тозып, бұзылды. Кейіннен еуропалық-американдық қоныс аударушылар кейбір каналдарды толтырып, ал басқаларын жаңартты, мысалы, Мормон пионерлері Қызыл таудың жанындағы Месаның Лехи аймағына қоныстанды. Ұлттық саябақтар қызметі мәлімдегендей, Хохокам сөзі О’одхам тілінен алынған және археологтар оны Сонора шөлінде өмір сүрген адамдар тобын анықтау үшін пайдаланады. Басқа археологтар ежелгі Аризонаны Оазисамерика дәстүрінің бір бөлігі деп санайды және Хохокамды Оазисамерикан деп атайды. Дегенмен, Оңтүстік-Батыс археологиясы бойынша Хохокам Американың оңтүстік-батысы мен Солтүстік Мексиканың төрт негізгі мәдениетінің бірі болып табылады. Атаудың бірнеше ресми орфографиялық нұсқалары бар, олардың ішінде Хобокам, Хухугам және Хухукам. Бұл есімдердің бірін-бірімен алмастырылатыны жиі айтылады, бірақ олардың мағынасы әртүрлі. 1930 жылдары археолог Харольд С. Гладвин Хохокам мәдениетін аймақтағы басқа мәдениеттерден ерекшелендірді. Ол мәдениетті атау үшін О’одхам тіліндегі huhu kam терминін қолданды, оның жиі кездесетін қате аудармасы «толық қолданылған» немесе «жоғалғандар» деген мағынаны білдіреді, және төменгі Гила аңғарындағы қазба жұмыстарында табылған қалдықтарды жіктеу үшін пайдаланды. Сол сияқты, 1970 жылдары археолог Харди О’одхам тіліндегі huhugam сөзін «жойылған» деп аударды. Алайда, huhugam өткен өмірге қатысты, қираған үйінділер сияқты заттарға емес. Сондықтан археологиялық термин «Хохокамды» ата-бабалар мен ұрпақтарға құрмет көрсетумен шатастыруға болмайды.

Шолу

Хохокам қоғамы негізінен Финикс алқабындағы Гила және Төменгі Тұзды өзендердің суайдындарымен байланысты. Финикс алқабы Хохокамның негізгі аймағы болды, ал Хохокам перифериясы – Хохокам мәдениетінің тараған көршілес аймақтары. Жалпы алғанда, негізгі аймақ және перифериялар Аризонадағы Солтүстік немесе Жоғарғы Соноран шөлін алып жатқан үлкен Хохокам аймақтық жүйесін құрады. Хохокам Моголлонның шеттеріне дейін де жеткен. Хохокамның негізгі аймағы өзендер бойында орналасқандықтан, ол тиімді сауда позициясына ие болды. Сауда Төменгі Колорадо өзені мен Оңтүстік Калифорниядағы Патайян тайпаларымен, Мексиканың Сонора штатындағы Тринчера тайпаларымен, Шығыс Аризонадағы Моголлон мәдениетімен, Оңтүстік-Батыс Нью-Мексико, Солтүстік-Батыс Чиуауа (Мексика) және Солтүстік Аризонадағы Көне Пуэбло тайпаларымен жүргізілді. 900-1150 жылдары аралығында көршілес Чако қоғамы Солтүстік Аризонаның барлық аймағында және Оңтүстік-Батыс Колорадо мен Оңтүстік Ютада сауданы ынталандырды. Бұл сауда желілері аймақ бойынша қолдан-қол айналымды күшейтті, тауарлар Колорадо үстірті, Солтүстік Аризона және Финикс аймағында тасымалданды. Бұл тарихтас топ б.з.д. 2000 жылға дейін Оңтүстік Аризонада қоныстанған болуы мүмкін. Ал ерте шаруашылық кезеңінде жүгері өсіріп, жыл бойы тұрақты ауылдарда өмір сүрген және күрделі суару каналдарын салған. Хохокамдар Тұз және Гила өзендерінің суын қолданып, ауыл шаруашылығы үшін қарапайым каналдар мен бөгеттер құрды. 800-1400 жылдары аралығында олардың суару желілері ежелгі Таяу Шығыс, Мысыр және Қытайдағы суару жүйелерінің күрделілігімен теңесті. Олар салыстырмалы түрде қарапайым құралдар мен инженерлік технологияларды пайдалана отырып салынды, бірақ эрозия мен шөгіндіні теңгеріп, бір мильге бірнеше футқа төмендеуге қол жеткізді. Хохокамдар мақта, темекі, жүгері, бұршақ және қабақ өсіріп, сондай-ақ көптеген жабайы өсімдіктерді жинады. Хохокам хронологиялық кезеңінің соңында олар кеңінен құрғақ егіс жүйесін қолданды, негізінен тағамдық және талшықтық мақсатта агава өсіру үшін. Олардың шаруашылық стратегиялары құнарсыз шөлде өмір үшін маңызды болды және ауылдық халқының күрделі қалалық орталықтарда шоғырлануына мүмкіндік берді. Бұрынғы Хохокам тұрғын үйлерінің көптеген ерекшеліктері, мысалы, тікбұрышты шұңқырлар, алғашқы қалыптасу кезеңінде Тусон алқабынан көшіріліп келген. Хохокам хронологиялық кезеңі бойында жеке үйлер әдетте жер бетінен төмен қазылып, 12-35 м² ауданында жабынталған немесе тығыздалған еденге және қабырғаға жақын кіреберісте ыдыс пішіндес, саздан жасалған ошаққа ие болды. 600 жылға қарай Мезоамерикамен ұқсастығы бар ерекше Хохокам сәулеттік дәстүрі пайда болды, мысалы, балуан алаңдары, олар сонымен қатар аудандық жиын және сауда орындары ретінде қызмет етті. 1150 жылға қарай шұңқырлар орталық аулалары бар жер үстіндегі құрылымдармен ауыстырылды. 1200 жылға қарай төртбұрышты платформалар салына бастады. Хохокамның жерлеу салты уақыт өте келе өзгерді, бірақ кремация Хохокамның негізгі аймағының ерекше мәдени ерекшелігі болды. Археологтар кремацияны көршілес қауымдастықтармен сауда немесе көші-қон арқылы мәдени өзара әрекеттесуді болжау үшін пайдаланды. Мысалы, Тусон қаласындағы Континентальді нысандағы Моголан тайпалары. Бастапқыда негізгі әдіс – Оңтүстік Моголлон мәдениетіне тән иілген жерлеу болды. Формативтік және Классикалық кезеңдердің соңында Хохокамдар өлгендерін өртеп жіберді, бұл батысқа қарай Төменгі Колорадо өзені бойындағы тарихи Патайян мәдениеті арасында құжатталған дәстүрлерге өте ұқсас. Бұл рәсімнің ерекшеліктері біршама өзгергенмен, кремация 1300 жылға дейін Хохокамда басты практика болып қала берді.

Тарих

Хохокам хронологиялық тізбегі (ХХТ) – Хохокам тарихын маңызды мәдени өзгерістер кезеңдеріне бөлетін археологиялық құрылым. Ол өрнектеудің екі негізгі әдісін пайдаланады: Глэдвин және Мәдени горизонт. Екіншісі – Глэдвин схемасына тән интерпретациялық қателіктерді болдырмау үшін қолданылатын Мезоамерикада қолданылатын хронологиялық схеманың бейімделуі (атап айтқанда, Пионерлік, Колониялық, Тұрақтанған кезеңдер). ХХТ және оның күнтізбелік анықтамаларын белгілеу әдістері тек Хохокам негізгі аймағына, яғни Аризона штатының Финикс қаласымен байланысты Гила тұзды өзенінің алқабына ғана қолданылады, одан тыс аймақтар Хохокам шеткері деп аталады. Бұл аймақтарда негізгі кезеңдер сақталады; алайда, жергілікті кезеңдер маңызды айырмашылықтарды көрсету үшін жиі қолданылады және белгілі бір дәрежеде олардың ата-бабалары Пуэбло және Могольон көршілерінің ықпалындағы қауымдастықтарды көрсетеді.

Басты / қалыптасу кезеңі (б.з.

Бұрынғы Хохокамдар жүгері мен бұршақ өсіретін шаруалар ретінде Гила өзенінің орта ағысында бірнеше шағын ауылдарға негіз салған. Бұл қауымдар өңделетін жерлерге жақын орналасқан, ал құрғақ шаруашылық осы кезеңнің басында кең таралған. Суды тұтынуға арналған құдықтар, әдетте 3 метрден аспайтын тереңдікте қазылған. Алғашқы Хохокам үйлері бүгілген бұтақтардан, бұтақтармен немесе қамыспен жабылған, қалың саздан және басқа қолжетімді материалдардан салынған. 300 және 500 жылдары аралығында егін өнімділігі, ауыл шаруашылығы шеберлігі және мәдени жетістіктері артты, себебі Хохокамдар қазіргі Мексика аймағындағы халықтармен сауда арқылы жаңа өсімдіктер алған. Бұл өсімдіктердің ішінде мақта, тепари бұршағы, сива және жаңғақ бұршағы, кушо және қызамық қабақ, оңтүстік-батыс шошқасы болды. Оңтүстік-батыс халықтары мыңдаған жылдар бойы агава түрлерін тағам және талшық үшін жинаған, ал 600 жылға таяу Хохокамдар агава, әсіресе Агава мурфейи ("Хохокам агавасы") өсіруді бастады, оны құрғақ, тасты жерлерде кең аумақта өсірді. Агава Хохокам үшін суармалы жерлерде өсірілетін тағамды толықтыру үшін маңызды тағам көзіне айналды. Инженерлік шешімдер өзен суына қолжетімділікті жақсартты, ал тұрғындар суару үшін арналар қазыды. Сауда желілерінің болуын көрсететін дәлелдерге түркіз, Калифорния шығанағынан әкелінген қабықшалар және Мексиканың орталық бөлігінен табылған попугай сүйектері жатады. Тұқымдар мен дәндерді тас үймелер мен метаттарда дайындады. 300 жылға дейін керамика пайда болды, онда сақтау және пісіру үшін, сондай-ақ күлді қалдықтарды сақтауға арналған әсемделмеген қоңыр ыдыстар қолданылды. Салт-дәстүрлерге арналған заттарға қыштан жасалған адам және жануарлардың мүсіндері мен құрбандық шалуға арналған ыдыстар кірді.

Колониялық/классикалық кезең (7501050/1150)

Өсім – отарлық кезеңнің ең маңызды сипаттамасы. Ауылдар кеңейіп, үйлер ортақ аулаға қарап орналасқан топтар құрады. Ірі үйлер мен әшекейлі зират заттарында әлеуметтік жіктелудің белгілері байқалады. Аймақтар мен канал жүйелері ұлғайып, темекі және агава өндірісі басталды. Мексикалық ықпал арта түсті. Ірі елді мекендерде алғашқы Хохокам доп алаңдары салынып, ойындар мен салтанаттардың орталықтарына айналды. Қыш ыдыстар темірмен боялған жабынмен безендіріліп, сары түсті ыдыстарға ерекше қызыл түс берді.

Тынықсыз кезең/Сакатон кезеңі (9501050/1150)

Халық санының одан әрі өсуі маңызды өзгерістерге әкелді. Суару каналдары мен құрылыстары үлкейіп, күтімді қажет етті. Көбірек жер өңделді, ал оңтүстік-батыс шопығы егілді. Үйлердің дизайны қақпақпен нығайтылған, кальций балшығымен жабылған жер үйлерге айналды. Ранчо тәрізді ауылдар ортақ аулалардың төңірегінде өсіп, қауымдық қызметтің күшеюін көрсетті. Үлкен ортақ пештер нан мен ет пісіруге қолданылды. Қолөнер шеберлігі күрт жақсарды. Шамамен 1000 жылға қарай Хохокамдар қышқылмен өңдеуді меңгерген алғашқы халық болды, олар қабықтарды шайырмен жағып, көбінесе ашытылған кактус шырынынан жасалған қышқылға батыратын. Шеберлер қабық, тас және сүйектен әшекейлер жасап, тас мүсіндерін ойып бастады. Мақта тоқыма өндірісі гүлденді. Қызыл фондағы қыш ыдыстар кеңінен өндірілді. Бұл өсім ұйымдастыруды күшейту қажеттігін тудырды, және мүмкін, билікті де. Аймақтық мәдениет кеңінен таралып, Мексика шекарасынан солтүстікке қарай Верде өзеніне дейін жетті. Элиталық топтың пайда болғаны байқалады, сондай-ақ қолөнершілердің әлеуметтік статусы да артты. Орталық Мексикадағыдай платформалы төбелер пайда болды, олар жоғары топпен байланысты болуы мүмкін және діни мақсаты болуы ықтимал. Мексиканың орталық аймақтарынан әкелінген сауда тауарларына мыс қоңыраулар, мозаикалар, тас айналар және макао сияқты әсем құстар кірді.

Классикалық кезең (1050/11501450 CE)

Бұл кезең әдетте өсу және әлеуметтік өзгерістердің уақыты ретінде қарастырылады. Күніне мәдениеттің орталығы болған Снейктаун қауымы кенеттен тасталып қалды. Осы үлкен ауылдың бір бөлігі өртенгендей көрінеді және ол ешқашан қайта қоныстанбады. Бұл кезеңде Тұзды Ғила аймағында ірі әрі мәртебелі құрылыстар салынды. Олардың ішінде үлкен, тікбұрышты, саз кірпіштен тұрғызылған қоршаулар, платформалы төбелер және үлкен үйлер болды, мысалы, Каса-Гранде қиратылыстары ұлттық ескерткішінде кездесетін нұсқасы. Сонымен қатар, кең ауқымдағы Хохокамның ықпалына қатысты дәлелдер едәуір азайды.

Сантан кезеңі (1050-1150 жж.)

Бұл кезең бастапқыда Гладвин схемасының бір бөлігі ретінде ұсынылған, бірақ соңғы кезде көптеген Хохокам археологтары арасында құлшынысын жоғалтты. Бұл көзқарасқа негізгі себеп – Хохокамның бұрын Сантан қызылы деп жіктелінген буффит керамикасы қазір Сакатонның немесе Каса Гранде қызылының кейінгі түрі ретінде қарастырылады. Әшекейленген керамикаға арналған кең ауқымды ыдыс пішіндері дөңгелек мойынды құмыраларға алмастырылды. Хохокам буффит керамикасын өндіру және пайдалану айтарлықтай азайды. Мексиканың солтүстігінен шикі қабықшақтың сатып алынуы мен саудасы, сондай-ақ одан әшекей жасау да төмендеді. Питхаустар питрумдарға ауыстырылды және Мексиканың солтүстігіндегідей шар тәрізді өрімдер енгізілді. Теориялық тұрғыдан алғанда, бұл эпизодта көптеген Хохокам ауылдарының кенеттен және кең ауқымда тасталып кетуі немесе қоныс аударуы және қысқа мерзімді халық санының азаюы болды. Ауқымды ішкі өзгерістер, Хохокам доп алаңдары жүйесін қабылдамау, шеткері аймақтардың орталық аймаққа қатысты ашық агрессия белгілерін көрсетуі және одан кейін олардың мәдени жаңа бағытталуы осы эпизодтың өте маңызды болғанын көрсетеді.

Сохо кезеңі (1050/11501300 CE)

Бұл кезеңтегі диагностикалық керамикалық тип – Casa Grande қызыл түсті, сары фонды. Бұл Хохокам сары ыдыстары мойынды құмыралармен ерекшеленеді, олар геометриялық және мәтіндік ою-өрнектердің шектеулі түрлерімен безенілген. Бұл қыш ыдыстар Флоренция мен Аризона штатының Сакатон қалалары арасындағы Гила өзенінің алабындағы бірнеше жерде жасалған. Аймақтың мәдени жағынан қысқаруы және екі маңызды қайта ұйымдастыру эпизоды болды. Бірінші қайта ұйымдастыру шамамен 1150 жылы болды, ол халық санының шамалы өсуімен және кеңінен таралған жер үй архитектурасын қабылдауымен сипатталды. Бұл ерте жер үйлер бұзылатын материалдан салынды және қалың саз жабынымен жабылды, ал ішкі қабырғалардың төменгі бөлігі тік тақталармен қапталған. Классикалық дәуірге дейінгі ауылдар сияқты, бұл ерте Классикалық дәуірдегі үйлер де ашық аулалардың айналасында орналасқан. Бұл аулалар үлкен орталыққа жақын орналасқан, көбінесе кішкентай платформалы төбелер кірген. Бұл платформалы төбелер тікбұрышты, ағаш тіреулермен нығайтылған саз қабырғалармен жабылған және құнарлы топырақпен немесе классикалық дәуірге дейінгі қоқыс үйінділерінен қалдықтармен толтырылған. Ең ірі ауылдарда орталықта шағын платформалы төбелер болған. Ірі қауымдардың тығыздығы артуымен шағын және орташа қоныстардың саны азайған сияқты.

Цивано кезеңі (б.з. 1300-1350/1375 жылдары)

Каса-Гранде қызыл түсті, буф түсті бұйымдар өндірісі жалғастырғанмен, бұл кезеңді ерекшелейтін керамикалық бұйымдар Саладо полихромы, негізінен Гила полихромы болды. Бұл керамикалық бұйымдар жергілікті жерде жасалған немесе сауда тауары ретінде алынған. Бұл кезеңде Мексиканың солтүстігіндегідей комал және құс пішіндес ыдыстар жасау енгізілді. Жоғары мәртебелі адамдармен байланысты экзотикалық тас және қабықшадан жасалған артефакттар – мысалы, мұрын тығындары, ілгектер, сырғалар, білезіктер, алқалар және күрделі қабықша инкрустациялары – зергерлік өнердің дизайны мен өндірісі осы кезеңде ең жоғары деңгейге жеткенін көрсетеді. Басқа маңызды өзгерістер – қызыл керамиканы сатып алу мен өндірудің күрт артуы және Гила өзенінің солтүстігіндегі аймақтағы жерлеудің кеңінен таралуы, бұл екеуі де тарихи О’одхам халқының дәстүрлері мен әдеттеріне ұқсас. 1300 жылдан кейін Хохокам елді мекендері 13 ғасырдағы Төменгі Верде, Тонто және Саффорд аймақтарындағыдай қайта ұйымдастырылды. Бұл кешендер үлкен тіктөртбұрышты сыртқы қабырғадан тұрды, ол ішінара (кейде толығымен) ішкі қабырғалармен бөлінген бірнеше аулалар мен алаңдарды қоршап тұрды. Әрбір аулада бірден төртке дейін үлкен, тіктөртбұрышты, саз кірпіштен салынған үйлер орналасқан, олар бірнеше қосымша құрылыстармен байланысты болуы мүмкін. Жалпы алғанда, бұл қауымдастықтар 5-тен 25-ке дейін саз кірпіштен салынған үйлердің шағын топтарынан тұрды, олар көбінесе үлкен және жақсы салынған бір үйдің төңірегіне жиналған, онда платформалы үйінді немесе үлкен үй сияқты үлкен қоғамдық құрылыс болуы мүмкін. Каса-Гранде руиндері ұлттық ескерткішінде сақталған үлкен үйлер сияқты құрылыстар тек ең ірі қауымдастықтарда ғана салынған. Бұл тас немесе саз кірпіштен салынған ғимараттардың төрт қабатқа дейін биіктігі болуы мүмкін және олар басқарушы немесе діни элиталардың қарамағында болған. Олар астрономиялық бақылауларға сәйкес салынған болуы мүмкін. Мексикамен сауда азайды, бірақ солтүстік және шығыстан келген сауда тауарларының саны көбейді. 1350-1375 жылдар аралығында Хохокам дәстүрі өмірлік күшін және тұрақтылығын жоғалтты, көптеген ірі елді мекендер тасталып кетті. Климаттың өзгеруі Хохокамның ауыл шаруашылығына күшті әсер етіп, оның үлкен қауымдастықтарын таратып жіберді. 14 ғасырдың ортасындағы қайталап болатын су тасқындары тұзды өзеннің арнасын тереңдетіп, каналдардың бастапқы бөліктерін жойды, олардың үнемі жоғары ағысқа қарай кеңейтілуін қажет етті. Бірақ көп ұзамай су тасқыны осы кеңейтілген каналдардың орнын толтырмайтын бөліктерін алып тастады, нәтижесінде жүздеген шақырымдық каналдар іс жүзінде пайдасыз болды. Гидрологиялық және геоморфологиялық ерекшеліктерге байланысты бұл процестер Гила өзенінің алабындағы Хохокам суару жүйелеріне осы деңгейде әсер етпеді, бірақ олар да тасталып кетті. Хохокам кішігірім топтарға бөлінді, халық саны 1350-1400 жылдар аралығында 100 адамға 2 адамнан азайды. Бұл көрсеткіш бұрын тым жоғары бағаланған, себебі кішігірім топтарды анықтау қиын. Адам халқының сақталғанын жануарлардың ауланған түрлерінің санының өзгермегендігі дәлелдейді.

Польворондық фаза (1350/13751450 CE)

Бұл кезең Саладо полихромының, сондай-ақ Gila және Tonto полихромдарының кеңінен қолданылуымен және өндірілуімен сипатталады. 1375 жылдан кейін Хохокамдар Тұзды өзеннің төменгі ағысындағы көптеген ауылдар мен канал жүйелерін тастап кетті. Аймақ бұрынғыдан гөрі әлдеқайда кішкентай көлемде қоныстандырыла берді. Қалған ауылдардың саны аз болды және олар Гила өзені бойында шоғырланды, төменгі Куин Крик суайдынынан басқа. Бұл кезең Хохокам мәдениетінің құлдырауынан кейінгі кезең және қазіргі О'одхам этногенезінің маңызды сатысы.

Керамика дәстүрі

Орталық Аризонадағы ең ерте тұрақты ауылшаруашылық қоныстары б.з.д. 1000–500 жылдар аралығында пайда болған, бірақ алғашқы керамика Хохокам өркендеуіне дейін, 300 жылы пайда болды. Кейбір археологтар керамиканың кенеттен пайда болуын Феникс аймағына жаңа сауда немесе көші-қон ретінде түсіндіреді, бұл Хохокамның өсуіне әкелді. Басқа археологтар Хохокам өркендеу кезінде көптеген ерекше мәдени ерекшеліктердің жергілікті шаруалар қауымдастықтарында болғанын анықтайды. Хохокам керамикасы ерекше Plain (жазық), Red (қызыл) және Decorated (әшекейленген) buffware дәстүрімен сипатталады және орау техникасымен жасалған. Кішкентай, құрамында майлы балшықтан жасалған негіз, орамалар тізбегімен біріктірілді. Содан кейін орамалар қалыптастыру үшін қалып және соққы қолданылып, жұқартылды және пішінделді. Хохокамның жазық және қызыл ыдыстары негізінен мика, филлит немесе Сквау Пик тақтасы, сондай-ақ гранит, кварц, кварцит және аркоздық құмдар сияқты әртүрлі материалдармен нығайтылды. Талдау жүргізу кезінде, қолданылған нығайтқыш түріне сүйене отырып, олар өндірілген географиялық орналасқан жеріне қарай жіктеледі және Гила (Гила өзені бассейні), Уингфилд (Агуа Фрия бассейні, Солтүстік шеткі аймақ немесе Төменгі Верде аймағы), Пиестева шыңы (Феникс қалалық аймағы, Солт өзенінің солтүстігінде), Оңтүстік тауы (Феникс қалалық аймағы, Солт өзенінің оңтүстігінде) немесе Солт (Солт немесе Верде өзендері бассейні) жазық және қызыл ыдыстары деп аталады. Жазық ыдыстардың беттері белгілі бір деңгейде тегістелді, ал көптегендері басқа минералдар немесе балшықпен жылтыратылды немесе сырланды. Отқа пісірілгеннен кейін ыдыстар ақшыл немесе қоңыр, сұр, қызғылт сары түске боялды. Кейіннен ыдыстардың іші қара көміртекті материалмен сырланды. Хохокамның қызыл ыдыстары темір негізді пигментпен сырланды, ол ыдыс пісірілгеннен кейін қызыл түске айналды. Әшекейленген Хохокам керамикасын жасау процесі жазық ыдыстарды жасауға ұқсас болды. Алайда, балшық әдетте жоғары сапалы болды және кальций, өте ұсақ майланған микалы тақтаның және өсімдік материалдарының ұсақ бөлшектерімен нығайтылды.

Негізгі орталық ауылдар мен қалалар

Хохокамның нағыз өлшемі олардың материалдық мәдениетінің қорытындысынан ғана шығарылуы мүмкін. Бұл олардың басты халық шоғырланған орындарына, немесе дәлірек айтқанда, ірі ауылдарына немесе алып қалаларына шолу жасау арқылы ең жақсы көрінеді. Ортақ мәдени бітімталдыққа ие болғанымен, осы ірі ауылдардың әрқайсысының пайда болу, даму және соңында тасталу тарихы ерекше. Археологиялық зерттеулердің жобаларын қоса, Хохокамның негізгі аймағында табылған ең үлкен және маңызды тарихқа дейінгі ауылдар, қалалар мен қалашалардың қысқаша сипаттамалары төменде келтірілген.

Жылан қала

Снэйктаун – Хохокам мәдениетінің орталық аймағындағы ескіше дәуірдегі типік елді мекен және көрнекті қауымдастық. Бүгінде Снэйктаун Аризона штатының Сантан қаласына жақын орналасқан Хохокам Пима ұлттық монументінің ішінде жатыр, ол 1972 жылдың 21 қазанында Конгресс бекіткен. 1930 жылдары және 1960 жылдары жүргізілген қазба жұмыстары бұл жерде шамамен б.з.д. 300 жылдан 1050 жылға дейін адамдар тұрғанын көрсетті. 11 ғасырдың басында Снэйктаун Хохокам мәдениетінің және Хохокамның ерекше сары тостағандарының өндірісінің орталығы болды. Эмиль Хаури жүргізген соңғы қазбалардан кейін, нысан толығымен жермен жабылды, жер бетінде ештеңе көрінбеді. Жалпы алғанда, Снэйктаун екі доп алаңына, көптеген қоқыс үйінділеріне, кішкентай салтанатты үйіндіге, үлкен орталық алаңға, бірнеше ірі қоғамдық үйлерге және жүздеген тұрғын үйлерге ие болды, және кем дегенде бірнеше мың адам тұрған болуы мүмкін. Снэйктаун тасталып кеткеннен кейін, оның айналасында бірнеше шағын елді мекендер пайда болды және 14 ғасырдың басына дейін пайдаланылды. Хохокам Пима ұлттық монументі Гила өзені үнді қауымдастығының (GRIC) жерінде орналасқан және тайпалық меншікте болып табылады. Оның аумағы шамамен 6,9 км² құрайды. GRIC бұл өте сезімтал археологиялық нысанды көпшілікке ашуға тыйым салды.

Грю-Касса Гранде

Жалпы алғанда, үлкен Грю Каса Гранде орны Гила өзенінің ортаңғы аңғарында орналасқан ең ірі Хохокам қауымы болды. Екі негізгі каналдың арасында орналасқан (солтүстікте Каса-Гранде каналы және оңтүстікте Кулидж каналы), уақыт өте келе бұл қауым бірнеше жеке археологиялық орындар ретінде тіркелді. Оларға Каса-Гранде, Грю, Вахки Инн ауылы және Хорват орындары жатады. Преклассикалық және Классикалық кезеңдерде пайда болған, бұл орындардың әрқайсысы екіден 20-ға дейін үлкен тұрғын аумақтардан тұрды. Жалпы алғанда, үлкен Грю Каса Гранде археологиялық орны шамамен 500 гектар жерді алып, 87-ші мемлекеттік тас жолының маңында және Аризона штатының Кулидж қаласынан солтүстікке қарай орналасқан. Көптеген адамдар Каса-Гранде руиндары ұлттық ескерткішінің ортасында орналасқан төрт қабатты үлкен үйге қызығады. Акимел О'одхам ауызша дәстүрінде Койот халқы пайда болғанға дейін бұл алып құрылысты Сиал Тэу так Сиван (көк тас басшысы) немесе "Көк басшы" деп аталатын маңызды басшы салған делінеді. Ежелгі Хохокам тілінде Кулидждің солтүстігіндегі үлкен үй мен оған байланысты тарихқа дейінгі қирандар жиынтығы Сиван Вах'Ки деп аталды, яғни "тасталған үй" немесе "патшаның/басшының ауылы". Франк Расселдің 20-ғасырдың басында жазғандай, бірнеше О'одхам ауызша әңгімелері Сиал Тэу такты Суву'Ки О'одхам, яғни "Қарға халықтарының" құлатылуына дейін Каса-Гранде қауымының маңызды басшысы болғанын айтады. Еусебио Франческо Чини (Кино әке) 1694 жылы Гила өзенінің ортаңғы аңғарына келгенде монументалды үлкен үйді тастап кетілген және шіріген күйде тапты. Оның жағдайына қарамастан, кейінгі иезуит миссионерлері мен ол 17-18 ғасырлардың соңында үлкен үйді мисса өткізу үшін пайдаланды. Адольф Бандельер 1884 жылы Каса-Гранде орнының орталық бөлігіндегі, яғни А кешеніндегі Классикалық кезең сәулетінің алғашқы егжей-тегжейлі археологиялық карталарын және сипаттамаларын жасады. Джесси Уолтер Фьюкс және Космос Минделефф осы аймақтың қосымша сипаттамаларын жасады. 1906-1912 жылдары Фьюкс осы жердің бөлігін қазды және нығайтты. 1927 жылы Гарольд Гладвин Грю және Каса-Гранде орындарындағы бірнеше қоқыс үйінділерін қабаттасқан түрде зерттеді. Сондай-ақ ол қазіргі ескерткіш кіреберісіне жақын, 87-ші мемлекеттік тас жолының шығысында, Каса-Гранде орнының шетінде орналасқан саз қабырғалы Сакатон 9:6 (GP) кешенінің бөліктерін анықтады және қазып шығарды. 1930-1931 жылдары Артур Вудвард пен Ирвин Хейденнің басшылығымен Ван Берген Лос-Анджелес музей экспедициясы салыстырмалы түрде ірі көлемде қазба жұмыстарын жүргізді. Бұл жоба Грю орнындағы және Каса-Гранде ұлттық ескерткішінің солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан F кешеніндегі учаскеге шоғырландырылды. Жалпы алғанда, 172 жерлеу және жүздеген мың артефактілерді табумен қатар, бұл жоба барысында шамамен 60 ор, көптеген шұңқырлар, 27 саздан жасалған бөлмелер және шар алаңы қазылды немесе зерттелді. 1933-1934 жылдары Рассел Хейстингс басқарған Азаматтық жұмыстар басқармасы ескерткіштің оңтүстік-шығыс бұрышында қосымша қазба жұмыстарын жүргізді. 15 шұңқыр, үш шұңқыр, 32 жерлеу және төрт қоқыс үйіндісінің бөліктері ескерткіш аумағындағы кеш Преклассикалық және ерте Классикалық кезеңдердің маңызды компоненттерінің бар екенін көрсетті. Дегенмен, ең үлкен және ең жан-жақты археологиялық зерттеу 1995-1997 жылдары 87 және 287 мемлекеттік тас жолдарының бойында орналасқан Каса-Гранде, Грю және Хорват орындарының бөліктерінде жүргізілді. Бұл жобаны Дуглас Крейг басқарды, нәтижесінде 247 ор, 24 бөлме, 866 шұңқыр, 11 канал, шар алаңы және төрт саз қабырғалы кешеннің бөліктері, сондай-ақ 158 жерлеу және 400,000-нан астам артефактілер табылды. Осы жобалардың нәтижелеріне сүйене отырып, үлкен Грю Каса Гранде орнының тарихын белгілі бір дәрежеде дәлдікпен қалпына келтіруге болады. Бұл маңызды ауылдың пайда болуы салыстырмалы түрде кішкентай, дөңгелек алаңдардың сериясы бойынша ұйымдастырылған бірнеше топтық үйлермен байланысты болған көрінеді. Бұл құрылыстар біздің заманымыздың VI ғасырына жататын сияқты және олар Кулидж каналы жүйесінің бойында және бірден жоғары орналасқан. Біздің заманымыздың VIII ғасырына қарай бұл шашыраңқы ауыл оңтүстікке қарай шамамен бір километрге дейін кеңейіп, діни қызметкерлер мен басшылардың жазғы үйіне айналды. Осы кезде елді мекенде шағын ашық аулалардың айналасында тығыз орналасқан топтық үйлер болды. Бұл құрылыстар үлкен орталық алаңды белгіледі. Алаңға жақын орташа өлшемді шар алаңы орналасқан, ал жалпы алғанда, ауыл бірнеше кішкентай шеткі елді мекендермен байланысты болды. X ғасырда, негізгі елді мекеннің батысында кемінде екі үлкен қосымша ауыл және шамамен ондаған жаңа шағын елді мекендер құрылды. Снейктаунның тасталуымен және Преклассикалықтан Классикалық кезеңге өтумен қатар, үлкен Грю Каса Гранде қауымы Хохокам халқының ең ірі және маңызды елді мекендерінің біріне айналды. Өркендеген шағында Грю Каса Гранде ауылы шамамен 100 қоқыс үйіндісіне, жүздеген тұрғын үйлерге және төрт немесе бес шар алаңына ие болды. Өлшеміне, күрделілігіне және Гила өзенінің ортаңғы ағысындағы маңыздылығына қарамастан, бұл елді мекен Хохокам мәдениетіне қатысты Снейктаун сияқты мәртебеге ие болған жоқ. Елді мекеннің батыс бөлігі өскен сайын, шығыс жартысының үлкен бөліктері құлдырап, тасталып кетті. 1300 жылға қарай, ауыл шамамен 19 саз қабырғалы тұрғын кешендерінен, бірнеше бөлмелер жиынтығынан, платформадан, үлкен үйден және көптеген қоқыс үйінділерінен тұрды. Ауылдың көп бөлігі қазіргі Каса-Гранде руиндары ұлттық ескерткішінің ішінде орналасқан, ол 1892 жылы елдегі алғашқы археологиялық қорық ретінде құрылды және 1918 жылы ұлттық ескерткіш деп жарияланды. Қонақтар көрме орталығынан ләззат ала алады, А кешенінің нығайтылған қирандары арасында серуендеуге болады және 1932 жылдан бері жартастардан қорғалған үлкен үйді тамашалай алады.

Пуэбло Гранде

Финикстің орталық бөлігіне жақын орналасқан Пуэбло-Гранде мұражайының археологиялық паркі сақталған қираған орындар мен заттар экспонаттарын қамтиды. Жақын маңдағы «Valley Metro» жеңіл рельстік көлігі құрылысы кезінде археологиялық жаңалықтар тіркелді.

Меса Гранде

Mesa Grande қиратылымы, Аризона штатының Месса қаласында орналасқан, б.з. 200-1450 жылдары аралығында протоклассикалық және классикалық кезеңдерде пайдаланылған тағы бір ірі Хохокам елді мекенін көрсетеді. Бұл қоныс маңызды болғанмен, Оңтүстік-Батыс археологиялық тобының (SWAT) жүргізген картаға түсіру және нығайту жобаларынан басқа археологиялық зерттеулер аз болды. SWAT-тың Mesa Grande қиратылымындағы құнды еріктілік жұмысы 1990 жылдардың ортасында басталды және бүгінге дейін жалғасуда. Өркендеген кезеңінде, протоклассикалық кезеңнің соңы мен классикалық кезеңнің басында, бұл елді мекен 20 жеке тұрғын аймақтан тұрған және бірнеше жүз акр жерді қамтыған болуы мүмкін. Бүгінде, қарқынды қалалық даму салдарынан, елді мекеннің жер бетіндегі қалдықтары бұрынғы Меса ауруханасының батысында орналасқан 6,4 акрлық жер учаскесімен шектелді. Бұл учаскеде үлкен саз балшықтан жасалған құрылыс және 9 метр биіктіктегі, жақсы сақталған платформалы үйіндінің қиратылысы бар. Бұл Феникс агломерациясындағы қалған үш Хохокам платформасының бірі. Бұл жер 1980 жылдардың ортасында мемлекеттік меншікке берілді, сондықтан құрылыс пен үйінді бұзылмады және жабық аумақта жыл сайын қазаннан мамырға дейін ашық болатын толыққанды келушілер орталығы бар.

Лас-Колинас және Лос-Хорнос

Қазіргі Темпе қаласында, Аризона штатында орналасқан Лос-Хорнос (испан тілінен – "пештер") елді мекені алғаш рет 1887 жылы Фрэнк Кушинг зерттеген. Қаланың кеңеюіне байланысты 1970 жылдары, 1980 жылдардың соңында және 1990 жылдар бойы қосымша қазба жұмыстары жүргізілді. Осы ауқымды археологиялық жобалардың нәтижелері Снейктаун және Пуэбло Гранде сияқты, бірақ аздап кішірек аумақта, алдынғы және классикалық кезеңдердегі үлкен елді мекендердің құрылымын көрсетті. Лос-Хорнос шамамен 400 жылдары, діни қызметкер көшесінің батысы мен 60-шы тас жолының оңтүстігіндегі учаскеде орналасқан тікбұрышты үйлердің шағын тобы ретінде пайда болған болуы мүмкін. Уақыт өте келе, Лос-Хорнос елді мекені шығысқа және оңтүстік-шығысқа қарай, ірі қосалқы каналдар бойымен кеңейді. Сакатон кезеңіндегі алдынғы классикалық кезеңнің өркендеуі кезінде, Снейктаунның гүлденген шағымен бірдей кезеңде, бұл елді мекенде үлкен доп алаңы, кең орталық алаң, бірнеше ресми кремациялық зираттар, көптеген қоқыс үйінділері және жүзден астам тұрғын үйлер болды. 60-шы тас жолының оңтүстігінде және діни қызметкер көшесінің шығысында орналасқан аймақтағы 50 алдынғы классикалық кезеңдегі үйлердің мұқият зерттелуі тұрғын үй архитектурасы және ішкі кеңістіктің функционалдық мақсаты туралы құнды мәліметтер берді. Археологиялық кеңес беру қызметтері ЖШҚ-ның Лос-Хорнос елді мекеніндегі алдынғы классикалық кезеңге жататын ескерткіштерді қазу жұмыстары туралы қосымша ақпаратты төмендегі сайттан табуға болады. 11-ші ғасырдың соңы мен 12-ші ғасырдың басында халықтың азаюы мен қоғамдық қайта құрылымдалудан кейін Лос-Хорнос классикалық кезеңде шығысқа және оңтүстікке қарай жылжуын жалғастырды. Бұл үлкен елді мекен біршама қалпына келген сияқты, Сохо немесе Цивано кезеңдерінің соңында, 1277-1325 жылдар аралығында қайтадан маңызды орталыққа айналды. Осы кезде Лос-Хорнос, қазіргі Харди көшесінің оңтүстігінде, 60-шы тас жолының солтүстігінде және Базелайн жолының оңтүстігінде орналасқан, шамамен 15 тұрғын үй кешенінен, кең орталық алаңнан, үлкен тікбұрышты платформадан, көптеген қарыздық шұңқырлардан және жерлеу және кремациялық зираттардан тұрды. 14-шы ғасырдың ортасына дейін, оңтүстік-шығысқа қарай бірнеше шақырым жерде орналасқан Лос Муэртос елді мекенінің өркендеуімен, Лос-Хорнос қауымы күрт құлдырауға ұшыраған сияқты. Масштабы мен маңызы жағынан едәуір төмендегенімен, қала 1400-1450 жылдар аралығында, Төменгі Тұздық өзен алабының көп бөлігі сияқты, іс жүзінде тасталғанға дейін пайдаланыла берді. Бүгінде Лос-Хорнос елді мекенінің көп бөлігі заманауи көлік, тұрғын үй және коммерциялық даму салдарынан жойылған немесе қазылған. Бұл бір кездері маңызды Хохокам қаласының жер бетіндегі жалғыз қалдықтары – Ескі Гуадалупе зиратында табылған бірнеше төменгі қоқыс үйінділерінің қалдықтары.